حجتالاسلام دکتر محمد ملکزاده، عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در گفتوگو با خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، درباره اینکه چرا شهید مطهری را باید جزو مصلحان اجتماعی قرار بدهیم، گفت: بهخاطر فعالیتهای فکری و فرهنگی این شهید بزرگوار هست که اگر ما روزها و تا ماهها در این زمینه صحبت بکنیم شاید نتوانیم حق مطلب را بهصورت کافی ادا بکنیم. فعالیتهای فکری و فرهنگی این شهید بزرگوار معطوف به اصلاح اندیشه باورها و ساختار فکری جامعه بود و یکی از دغدغههای مهم ایشان در واقع بر همین مسأله معطوف بود.
دلایلی بر مصلح اجتماعی بودن شهید مطهری
وی با ذکر دلایل و نشانههایی بهعنوان شاهد، اظهار داشت: اولین دلیل بحث مبارزه با تحریفهای فکری در دین هست که از سوی ایشان بهصورت مستمر و پیوسته پیگیری میشد. شهید مطهری با جریانهایی که اسلام را تحریف میکردند مثل جریانهایی که دارای برداشتهای خرافی التقاطی یا مارکسیستی از دین بودند، کاملاً مواجه بود و برخورد میکرد. او تلاش میکرد که فهم صحیح و عقلانی از اسلام ارائه کند.
فعال عرصه نشریات حوزوی افزود: دلیل دوم پاسخگویی ایشان به شبهات زمانه هست. شهید بزرگوار استاد مطهری با شناخت دقیقی که نسبت به نیازهای فکری نسل جوان و دانشگاهیان داشتند به پرسشها و شبهات فلسفی اجتماعی و اعتقادی پاسخ میدادند. آثار ایشان مثل عدل الهی، خدمات متقابل اسلام و ایران، نظام حقوق زن در اسلام، نمونههایی از این تلاشها است که تلاش میکرد که در حقیقت به شبهات و سؤالات و مسائلی که در زمان خودشان مطرح میشد، مخصوصاً از سوی نسل جوان را پاسخگو باشند که در این کتابها بهخوبی به این مسائل میپردازند.
ملکزاده ادامهداد: دلیل سوم پیوند میان حوزه و دانشگاه از سوی این شهید بزرگوار هست که نقش مهمی در نزدیک کردن فضای فکری در حوزههای علمیه و دانشگاه داشتند و با توجه به اینکه خود او در عرصههای مختلف علمی در دانشگاه مشغول به فعالیت بود و تدریس میکرد، زبان قابل فهم برای قشر تحصیل کرده را به کار میبرد.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی دلیل دیگر در اصلاح فرهنگی جامعه از سوی شهید مطهری را در این دانست که هدف ایشان اصلاح نگرش جامعه به مفاهیمی مثل عدالت، آزادی، جایگاه زن و کرامت زن و مسائل مربوط به تاریخ اسلام و معنویت بود. شهید مطهری تلاش میکرد با طرح این مسائل فرهنگ جامعه را اسلامیتر و معنویت را در جامعه اسلامی تقویت کند.
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نقش شهید مطهری در بیداری اسلامی و انقلاب اسلامی خاطرنشان کرد: اندیشههای ایشان در شکلگیری گفتمان فکری انقلاب اسلامی واقعاً تأثیرگذار بود. اینها همه نشانمیدهد که واقعاً شهید مطهری جزو مصلحان اجتماعی و نظام اسلامی بودند و به همین دلیل هم ایشان تنها یک متفکر صرفاً نظری و تئوریپرداز نبود؛ بلکه یک اندیشمندی بود که با اصلاح فکر جامعه به اصلاح اجتماعی هم کمک کرد.
نگاه تمدنی استاد مطهری
دکتر ملکزاده درباره نگاه تمدنی شهید مطهری به اسلام که چگونه از ایشان شخصیتی ممتاز ساخت، گفت: در ابتدا باید آن را معنا کنیم؛ یعنی دیدن اسلام بهصورتی که صرفاً بهعنوان مجموعهای از احکام فردی نباشد؛ بلکه بهعنوان یک نظام جامع و جهان شمول برای ساختن جامعه و تمدن در نظر گرفته شود. این نگاه تمدنی در شهید مطهری موج میزند و بهخوبی میتوانیم آن را رصد کنیم.
وی افزود: ویژگیهای این نگاه در اندیشه استاد شهید متعدد است؛ ایشان اسلام را بهعنوان یک مکتب جامع در نظر میگرفت. او اسلام را دارای نظامهای فکری در حوزههای مختلف میدانست؛ مثل اقتصاد، حقوق، اخلاق، سیاست و فرهنگ. او معتقد بود که اسلام دارای این نظامها است و در آثارش بارها تأکید کرده بود که اقتصاد اسلامی، حقوق اسلامی، اخلاق اسلامی، سیاست اسلامی و فرهنگ اسلامی و امثال اینها را تبیین کند و در قالب یک نظام مطرح میکرد.
استاد حوزه علمیه به بحث ترکیب عقلانیت و وحی از دیدگاه شهید مطهری اشاره کرد که با بهره گرفتن از فلسفه اسلامی، کلام، فقه و سایر علوم انسانی اسلامی تلاش میکرد که نشان دهد اسلام توان پاسخگویی عقلانی به مسائل تمدنی معاصر را دارد.
وی تصریحکرد: شهید مطهری به تاریخ تمدن اسلامی توجه داشت. در آثاری که از ایشان منتشر شد مثل «خدمات متقابل اسلام و ایران» نشان داد که اسلام چطور توانسته تمدنی بزرگ ایجاد کند و چطور توانسته فرهنگها را شکوفا کند.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی خاطرنشان کرد: شهید مطهری نه رویکرد تقلید از غرب را میپذیرفت و نه معتقد به انزوا بود؛ بلکه تلاش میکرد که عناصر مفید تمدن جدید را با مبانی اسلامی تحلیل کند و مورد نقد قرار بدهد، خوبیها و نکات مثبت را بگیرد و نکات منفی را نقد کند.
وی با اشاره به بحث پرداختن به مسائل اجتماعی کلان در اندیشه استاد مطهری اظهار کرد: موضوعاتی مثل بحث عدالت اجتماعی، حقوق زن، آزادی، انسان شناسی و فلسفه تاریخ از نگاه شهید مطهری یک بخشی از پروژه تمدنی مکتب اسلام بود. این نگاه گستردهای که ایشان داشت باعث شد که شهید مطهری را فقط بهعنوان یک فقیه یا فیلسوف نشناسیم؛ بلکه بهعنوان یک متفکری تمدنساز تلقی بکنیم که یک نگاه جامع و احاطه کامل و کافی بر همه جوانب علمی و تمدنی داشت.
حوزه علمیه و رویکرد تمدنی
حجتالاسلام ملکزاده در بخش دیگری از مصاحبه، در پاسخ به این سؤال که آیا حوزه علمیه در رویکرد تمدنی به اسلام موفق بوده یا خیر، گفت: واقعیت این است که حوزههای علمیه در بسیاری از زمینهها پیشرفتهای قابل توجهی داشتند؛ به خصوص بعد از پیروزی انقلاب اسلامی شاهد پیشرفتهای گسترده حوزههای علمیه در علوم مختلف هستیم که توانسته پاسخگوی نیازهای عصر امروز باشد.
وی تصریحکرد: در مجموع باید این نکته را هم اشاره کنیم که رویکرد تمدنی حوزههای علمیه هنوز آنطور که مورد انتظار بوده، بهطور کامل تحقق پیدا نکرده؛ البته نقاط قوتی در این زمینه وجود دارد؛ مثل حفظ و توسعه علوم سنتی اسلامی، فقه، اصول، فلسفه، تفسیر و امثال اینها شاهد هستیم که بعد از پیروزی انقلاب با توجه به نیازها و مسائل جدیدی که مطرح شد این علوم کاملاً توسعه پیدا کردند و وضعیت با قبل از انقلاب و در سالیان قبل از آن قابل مقایسه نیست. همچنین بعد از پیروزی انقلاب شاهد تربیت اندیشمندانی بودیم که به مسائل اجتماعی و حکومتی توجه دارند که این یکی از دستاوردهای بزرگ هست. الان اندیشمندانی داریم که احاطه کافی به مسائل و نیازهای روز دارند و میتوانند پاسخگوی مسائل حکومتی باشند.
او افزود: یکی از نقاط قوت حوزههای علمیه بحث شکلگیری برخی رشتههای جدید مثل فقه حکومتی، فقه اقتصاد و فقه اجتماعی است که در گذشته سابقه قابل توجهی نداشت؛ اما بهخصوص بعد از پیروزی انقلاب اسلامی شاهد شکلگیری این رشتههای جدید علمی هستیم و اینها یکی از نقاط قوت بهشمار میآید. به هر صورت رویکرد تمدنی هنوز بهطور کافی و کامل، آنطور که انتظار داشتیم و داریم تحقق پیدا نکرده و قطعاً باید در این زمینه گامهای مؤثرتری برداشته شود.
ملکزاده خاطرنشان کرد: چالشهایی در این زمینه وجود دارد که باید با این چالشها بهنحوی مواجه بود و برای حل آنها فکری انجام داد؛ مثل غلبه نگاه فردی به فقه که یکی از چالشها هست. بسیاری از پژوهشهایی که امروز شاهد آن هستیم، هنوز بیشتر به احکام فردی میپردازند و غلبه دارند. احکام فردی با آن نظامهای اجتماعی، اگرچه ضروری هست؛ اما کافی نیست. باید آن نگاه فردی غلبه پیدا نکند؛ بلکه باید نظمهای اجتماعی بیشتر مورد تأکید قرار بگیرد.
وی با بیان اینکه چالش بعدی کمبود ارتباط با علوم انسانی جدید است، تأکید کرد: تعامل حوزه با مسائل اقتصاد، جامعهشناسی، سیاست و مدیریت، گرچه گامهای مؤثر و بزرگی هم برداشته شده؛ اما کافی نیست و باید همچنان در این عرصهها شاهد تلاشهای بیشتر باشیم.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: یکی دیگر از چالشها کمبود نظریهپردازی کلان تمدنی است که به تولید نظریههایی نیاز داریم که بتوانند درباره ساختارهای اقتصادی فرهنگی و سیاسی اسلامی حرفی برای گفتن داشته باشند و در این زمینه شاهد کمبودهای قابل توجهی هستیم که باید این کمبودها را رفع کرد.
او چالش بعدی را ضعف در ارتباط با جامعه و نسل جوان دانست و خاطرنشان کرد: یکی از مشکلات بزرگ امروز در جامعه و با توجه به هجمههای گسترده رسانههای بیگانه و تبلیغات دشمنان، چالش جوانان، بهتعبیری نسل زد است، چالش نسلی که ارتباط آنها با فرهنگ اسلامی و فرهنگ ایرانی تضعیف شده و باید حوزههای علمیه فکری برایش بکنند و در ارتباط با جامعه بهخصوص نسل جوان راهکارهایی اندیشیده شود که این ارتباطات قویتر بشود.
دکتر ملکزاده در بیان توصیههایی در این عرصه اظهار کرد: باید در فقه نظامها گامهای مؤثرتری برداریم و اینها را تقویت کنیم. فقه اقتصاد، سیاست، فرهنگ رسانه مخصوصاً در عرصه رسانه، خیلی کمبودها را شاهد هستیم. باید در این عرصه گامهای بزرگتری برداشته شود. توصیه بعدی بحث گسترش گفتوگوی حوزه با دانشگاه و مراکز علوم انسانی هست که گرچه این ارتباط برقرار هست؛ اما کافی نیست و باید ارتباطات و روابط بیشتر شود.
وی افزود: توصیه بعدی توجه به مسائل واقعی جامعه و جهان معاصر است. این توجه باید عمیقتر باشد و بهجای پرداختن به مسائلی که کمتر مبتلابه هستند، به مسائل عمیق و حساس جهان معاصر و جامعهی اسلامی توجه بیشتری شود. در نهایت باید مسأله تربیت اندیشمندان میان رشتهای که هم بتوانند در علوم اسلامی و هم در علوم جدید مهارت کافی داشتهباشند مورد توجه قرار گیرد. در این راستا میتوانیم از روش متفکرانی مثل شهید بزرگوار مطهری، علامه طباطبایی، شهید صدر و دیگر بزرگانی که در این عرصه گامهایی را برداشتند الگو بگیریم. اینها میتواند در طرح مسائل تمدنی به ما کمک بکند و انشاءالله بتوانیم با الگو گرفتن از این بزرگواران نیازهای جامعه خودمان را برطرف و بر چالشهای موجود غلبه کنیم.
خبرنگار: بابک شکورزاده
انتهای پیام/