به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، همزمان با پایان یافتن خصومت تاریخی بین جهوری آذربایجان و ارمنستان و تلاشهای برای هموارسازی مسیر روابط ترکیه و ارمنستان، تحولات سیاسی ایروان، توجه تحلیلگران را به سوی خود جلب کرده است.
بسیاری از تحلیلگران ترکیه میگویند: عادی شدن روابط بین آنکارا و ایروان با وجود پسزمینههای تاریخی مربوط به اختلافات بزرگ، پیچیده به نظر میرسد. با این حال، مبادلات تجاری، گردشگری و روابط بین جوامع ترک و ارمنی، میتواند این فضا را تغییر دهد. در این میان، سه تن از دیپلمات های با تجربه ترکیه، برای ارزیابی این موضوع و تحلیل حال و هوای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ارمنستان، به این کشور سفر کردهاند تا به جای شنیدن روایتهای رسمی، از مشاهدات میدانی بهره بگیرند.
حسن گوغوش از سفرای برجسته ترکیه که به تازگی بازنشسته شده همراه با دو سفیر بازنشسته دیگر، به موضوعاتی درباره اشتراکات فرهنگی بین ترکیه و ارمنستان اشاره میکند که تاکنون در رسانههای آنکارا و استانبول، چنین روایتی دیده و شنیده نشده است.
بخشهایی از گزارش مفصل این سه دیپلمات ترکیه را با هم مرور میکنیم:
ارمنستان، همسایه دور و نزدیک ترکیه
در 8 آگوست 2025، یک توافق صلح تاریخی در واشنگتن امضا شد تا به مناقشه 37 ساله ناگورنو-قرهباغ بین باکو و ایروان پایان دهد و وضعیت کریدور زنگه زور را که برای ایجاد ارتباط فیزیکی بین آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان روشن کند.
در ابتدای هفته، من به همراه همکاران سفیر بازنشستهام، حسن ثروت اوکتم و عمر اونهون، به مدت 3 روز به ایروان رفتیم. حسن، در دورانی که در سال 1984 میلادی در سفارت ترکیه در تهران خدمت میکرد، از سوی دو فرد ارمنی مورد حمله قرار گرفته بود. با این حال، او هم مانند من و عمر مشتاق بود ایروان را از نزدیک ببیند. اگرچه سفر ما کاملاً توریستی بود، اما این فرصت را نیز به ما داد تا با چهرههای مهم ارمنی که در حال حاضر در مناصب رسمی نیستند، ملاقات کنیم و فضای سیاسی ایروان را قبل از انتخابات 7 ژوئن، ارزیابی کنیم.
ما به طور جداگانه برای صرف شام با این افراد قرار گذاشتیم:
جرارد لیباریدیان، مورخ و سیاستمدار مشهور آمریکایی-ارمنی که به عنوان مشاور پتروسیان اولین رئیس جمهور ارمنستان، خدمت کرده بود.
زهراب مناتساکانیان که بین سالهای 2018 تا 2020 به عنوان وزیر امور خارجه خدمت کرده بود.
کارل میرزویان، آخرین وزیر امور خارجه قره باغ تحت کنترل ارمنستان.
سامسون اوز ارارات، یک ارمنی ترک تبار.
در ادامه، سعی خواهم کرد ارزیابیها و مشاهدات خودم را خلاصه کنم.
ارمنستانی متفاوت
ایروان، به هیچ وجه آن مکان عقبمانده، تاریک و غمانگیزی که در ترکیه تصور میشود، نیست. ساختمانهای باشکوه دوران شوروی تا سپیده دم روشن هستند. هیچ محلهای شاهد تخریب ساختمانهای قدیمی و جایگزینی آنها با ساخت و سازهای بیقاعده نبوده است. شما ته سیگار روی زمین یا افرادی که در خیابانها تف میکنند را نمیبینید. اکثر ماشینها ساخت چین هستند، هیچ ماشینی با قدمت بیش از 5 تا 10 سال وجود ندارد. کافههای خیابانی پر از جوانان است. داروخانهها و سوپرمارکتها 24 ساعته باز هستند. ارمنستان در سالهای اخیر پیشرفت زیادی داشته است.
مناتساکاریان وزیر امور خارجه سابق اعلام کرد که در دوران تصدی او، 250 هزار گردشگر از این کشور بازدید کرده بودند و و دولتمردان آرزو داشتند این میزان به 500 هزار نفر برسد. اما در سال 2025 میلادی، ارمنستان میزبان 3 میلیون گردشگر بود. او حتی اشاره کرد که شرکتهای روسی و اوکراینی به طور مشترک شرکتهایی تأسیس کردهاند که بدون تأثیر تحریمها به اروپا صادرات دارند.
چه کسی بیشتر به چه کسی شباهت دارد؟
ضرب المثل «دو دولت، یک ملت» برای توصیف روابط جمهوری آذربایجان و ترکیه استفاده میشود. اغلب گفته میشود که یونانیها و ترکها شباهتهای زیادی دارند. من به مدت دو سال به عنوان سفیر در یونان خدمت کردم. مرتباً به جمهوری آذربایجان هم سفر کردم. ولی حالا پس از دیدن ارمنستان، میتوانم بگویم ملتی که بیشترین ویژگیهای مشترک را با ترکها دارد، ارمنیها هستند.
در ترکیه، اگر به غازی عنتاب بروید، فقط غذاهای غازی عنتاب را روی میز میگذارند و اگر به قیصریه بروید، فقط غذاهای مخصوص غذاهای قیصریه را میخورید. اما در ایروان، وارد هر رستورانی شوید، میتوانید غذاهای «دومه چوربا» عنتابی، مانتی ترد و کوفته قیصریه و چیغ بورک (شیرینی خام) اسکیشهر را پیدا کنید. مردم ما بسیار شبیه به یکدیگر هستند. از هر 10 ارمنی که در خیابان ملاقات میکنید، حداقل سه یا چهار نفر میتوانند ترکی صحبت کنند. شب آخر ما در یک رستوران، در حالی که سه ترک، سامسون اوز ارارات و کارل میرزویان، سر یک میز غذا میخوردند و به زبان ترکی گپ میزدند، مرد مسنی که با دختر جوانی در میز کناری نشسته بود، آمد و گفت که او و دخترش از اعضای دیاسپورای ارمنی ساکن فرانسه هستند و از شنیدن صحبت ما به زبان ترکی بسیار خوشحال است. سپس پرسید که آیا همه ما ارمنیهای ترکیه هستیم. واضح است که حتی خود ارمنیها هم نمیتوانستند تشخیص دهند که در بین ما چه کسی ارمنی و چه کسی ترک است.
انتخابات عمومی پیش رو
انتخابات عمومی در ارمنستان در 7 ژوئن برگزار میشود، اما فضای انتخابات هنوز شروع نشده است. اگر پوسترهای انتخاباتی معدود نامزدها بر روی دیوار نبود، متوجه نمیشدید که تا یک ماه دیگر انتخابات در این کشور برگزار خواهد شد.
رقابت انتخاباتی بین «حزب قرارداد مدنی» به رهبری نخست وزیر نیکول پاشینیان و «حزب ارمنستان قوی» به رهبری سامول کاراپتیان خواهد بود که در حال حاضر در بازداشت خانگی است و به اتهام آمادهسازی کودتا علیه دولت محاکمه میشود.
نظرسنجیهای عمومی نشان میدهد که پاشینیان با 30 درصد حمایت عمومی پیشتاز است. با این حال، بسیاری از ارمنیهایی که در تاکسیها و رستورانها با آنها روبرو شدیم، از بیان ترجیح خود در مورد اینکه به کدام حزب رأی میدهند، خودداری کردند.
رقابت 7 ژوئنِ پیش رو، اولین انتخاباتی است که پس از شکست در جنگ دوم قرهباغ در برابر آذربایجان در سال 2023 برگزار میشود و به همین خاطر از اهمیت بالایی برخوردار است.
این رقابت، نه تنها آینده سیاسی پاشینیان، بلکه جهت سیاسی ارمنستان را نیز تعیین خواهد کرد. حزب داشناک (1890) که همزمان با کمیته اتحاد و پیشرفت (1889) در اواخر دوره عثمانی تأسیس شد، در سالهای اولیه خود اقداماتی را دنبال کرد که با فاجعه 1915 با همکاری روسیه تزاری برای ایجاد یک کشور ارمنی از امپراتوری در حال فروپاشی (حادثه ولایت سیته) به پایان رسید.
بعداً، برای رقابت با آسالا، کماندوهای عدالت ارمنستان را تأسیس کرد که عامل اصلی ترور دهها دیپلمات ترکیه بودند، اما امروز آن قدرت سابق را ندارد. این حزب با دو نماینده در پارلمان حضور دارد اما رهبرش، بسیار صریح و رک صحبت میکند.
نیروهای خارجی که میتوانند بر انتخابات تأثیر بگذارند
سفارت آمریکا در ایروان با 1800 کارمند، یکی از بزرگترین سفارتخانههای ایالات متحده در جهان است. با این حال، آمریکاییها به اندازه روسها در ارمنستان نفوذ ندارند.
پاشینیان هفته گذشته از مسکو بازدید کرد. پوتین در سخنرانی مطبوعاتی اعلام کرد، تا زمانی که دوستان روسیه در ارمنستان زندانی هستند، روسیه نمیتواند روابط خوبی با ارمنستان برقرار کند.
یکی از مقاماتی که با او صحبت کردیم، به ما گفت: کاری که روسها در ارمنستان با 1 دلار انجام دهند، آمریکا با 10 دلار هم نمیتواند انجام دهد. البته باید به این هم اشاره کنم، کلیسا که همیشه وزن خاصی در فضای سیاسی ارمنستان داشته است، نیز نسبت به پاشینیان نظر مساعدی ندارد.
پس از پیروزی آذربایجان در جنگ دوم قره باغ، 118 هزار ارمنی قره باغ در عرض 6 روز به سرزمین مادری خود، ارمنستان، مهاجرت کردند. ارمنیهای قره باغ هنوز تابعیت ارمنستان را دریافت نکردهاند. بنابراین، آنها نمیتوانند در انتخابات آینده رأی دهند. فقط به آنها زمین برای ساخت خانههایشان اختصاص داده شده است. ارمنیهای قرهباغ از پاشینیان عصبانی هستند زیرا احساس میکنند به اندازه کافی از آنها حمایت نکرد. خلاصه اینکه، کار پاشینیان چندان آسان نیست.
عادیسازی روابط ترکیه و ارمنستان
ادعاهای «نسلکشی» به بخش مهمی از هویت ملی ارمنیها تبدیل شده است. سیاستمداری که میگوید وقایع 1915 نسلکشی نبوده، هیچ شانسی در سیاست ارمنستان ندارد.
پاشینیان، با یک انتخاب درست، از ابراز این ادعاها در سطح بینالمللی دست کشیده و به سمت عادیسازی بیقید و شرط روابط با ترکیه روی آورده است.
در کشوری که احساسات ضد ترکی به مدت 100 سال شعلهور بوده است، این یک گام بسیار جسورانه برای رهبری است که سه سال پیش در جنگی بزرگ شکست خورده است. با این حال، ارمنیها از ترکیه رنجیدهاند. اگرچه آنها آشکارا آن را ابراز نمیکنند، اما نگران این هستند که گذرگاه مرزی آلیکان، که فعالیت آن در ابتدای سال وعده داده شده بود، باز نشده است.
آنها معتقدند که حمایت آشکار ترکیه از پاشینیان در ماه منتهی به انتخابات نتیجه معکوس خواهد داشت. اما آنها انتظار دارند چند گام مشخص برای حمایت از عادیسازی روابط برداشته شود.
در حال حاضر، بزرگترین مانع عادیسازی، قانون اساسی ارمنستان در سال 1991 است. قانون اساسی از نسلکشی نام نمیبرد، اما اعلامیه استقلال، که در مقدمه به آن اشاره شده است، وقایع 1915 را به عنوان نسلکشی تعریف میکند. ماده 11 قانون اساسی همچنین به مناطق خاصی در شرق و جنوب شرقی ترکیه به عنوان ارمنستان غربی اشاره میکند. پاشینیان با گفتن اینکه این مواد مشکلساز قانون اساسی باید تغییر کنند، گام جسورانه دیگری برداشته اما او نمیتواند قبل از انتخابات چنین گامی بردارد.
شاید سخنان لرد پالمرستون، نخست وزیر سابق انگلستان در دهه 1800 را به یاد بیاورید: «انگلستان هیچ دوست یا دشمن ابدی ندارد، فقط منافع تغییرناپذیر دارد». همانطور که منافع ارمنستان عادیسازی روابط بین دو کشور را ضروری میکند، منافع ترکیه نیز چنین است. دولتها موجوداتی احساسی نیستند. به عنوان مثال، جمهوری آذربایجان دوست نزدیک ترکیه، از معدود متحدان اصلی اسرائیل است و با آن که اسرائیل مرتکب بزرگترین نسلکشی تاریخ اخیر شده، ترکیه مانع روابط باکو – تل آویو نیست و درست به همین دلیل، باکو نیز نباید مانع روابط آنکارا – ایروان شود.
انتهای پیام/