به گزارش خبرنگار فضا و نجوم خبرگزاری تسنیم، ماهوارههای مستقر در مدار پایین زمین (LEO) در ارتفاعی میان 200 تا 2000 کیلومتر از سطح سیاره جای میگیرند.
این ویژگی، برخلاف ماهوارههای سنتی زمینآهنگ که در فاصله 36 هزار کیلومتری قرار دارند، باعث میشود تأخیر ارتباطی در آنها به کمتر از 50 میلیثانیه کاهش یابد و پوشش جهانی با هزینه بسیار پایینتری ممکن شود. امروزه این فناوری به یکی از حساسترین عرصههای رقابت ژئوپلیتیکی، امنیتی و اقتصادی میان قدرتهای بزرگ تبدیل شده است.
اهمیت راهبردی ماهوارههای مدار پایین را از چند زاویه میتوان بررسی کرد. نخست، توانایی این منظومهها در عبور از حاکمیت ملی و چارچوبهای نظارتی کشورهاست. تجربه ونزوئلا نشان داد که سرویس استارلینک، بدون دریافت مجوز از دولت کاراکاس، در لحظات بحرانی پهنای باند را برای کاربران فراهم کرد و عملاً کنترلهای مخابراتی ملی را بیاثر کرد! چنین ویژگیای، تهدیدی مستقیم برای حاکمیت اطلاعاتی هر کشوری محسوب میشود.
دوم، نقش تعیینکننده این شبکهها در درگیریهای نظامی است. جنگ اوکراین به وضوح اثبات کرد که پس از تخریب زیرساختهای زمینی توسط روسیه، ترمینالهای استارلینک ظرف چند روز به ستون فقرات ارتباطی نیروهای نظامی و غیرنظامی اوکراین تبدیل شدند؛ این تجربه نشان داد که کنترل یک منظومه LEO میتواند به عنوان یک اهرم ژئوپلیتیکی قدرتمند عمل کند.
سوم، بحث تابآوری عجیب این سامانههاست. برخلاف ماهوارههای بزرگ و گرانقیمت زمینآهنگ که با منهدم شدن چند عدد، کل شبکه از کار میافتاد، منظومههای LEO متشکل از هزاران ماهواره کوچک و ارزانقیمت هستند.
اصل «افزونگی» و «تابآوری جمعی» باعث میشود انهدام دهها ماهواره تأثیر عملیاتی چندانی نداشته باشد و ماهوارههای از دست رفته به سرعت با هزینه کم جایگزین شوند. این ویژگی، دکترینهای سنتی جنگ فضایی (که بر هدف قرار دادن گرههای کلیدی استوار بود) را عملاً منسوخ کرده است.
افزون بر کاربردهای نظامی و امنیتی، اینترنت پرسرعت برای مناطق محروم، پایش محیط زیست، مدیریت بلایای طبیعی، اینترنت اشیاء و ناوبری دقیق نیز از جمله کاربردهای غیرنظامی و اقتصادی این فناوری به شمار میروند.
در مقابل این تحولات، قدرتهای جهانی با شتاب گستردهای در حال تصرف مدار پایین هستند. آمریکا با منظومه استارلینک تاکنون بیش از شش هزار ماهواره فعال را با برنامه افزایش به 42 هزار ماهواره فرستاده است.
چین نیز دو ابرپروژه «گوانگ» (شبکه ملی) با حدود 13 هزار ماهواره و «چیانفان» (هزاران بادبان) را به عنوان رقیب مستقیم استارلینک در دست اجرا دارد. اتحادیه اروپا پروژه Iris² را برای تأمین استقلال ارتباطی خود تعریف کرده و روسیه نیز پروژه «اسفرا» را با هدف استقرار بیش از 600 ماهواره دنبال میکند.
این رقابت تنگاتنگ نشان میدهد که هر کشوری که امروز در مدار پایین صاحب منظومه بومی نباشد، در آینده نزدیک حاکمیت ارتباطی و امنیت دادهای خود را از دست خواهد داد.
در چنین فضایی، جمهوری اسلامی ایران نیز با درک صحیح از اهمیت راهبردی مدار پایین، پروژه «منظومه ماهوارهای شهید سلیمانی» را در دستور کار قرار داده است.
جزئیات از منظومه 24 تایی «شهید سلیمانی»؛ چرا نمونههای آزمایشی «هاتف» نام گرفتهاند؟
آخرین اظهارات مسئولان فضایی کشور نشان میدهد که پروژه «منظومه شهید سلیمانی» با جزییات دقیقتری در حال پیشرفت است. غیاثوند، رئیس گروه فضایی صنایع الکترونیک وزارت دفاع (صایران) و از سازندگان ماهوارههای بومی، این پروژه را گامی متحولانه در صنعت فضایی کشور توصیف کرده و تصریح کردکه به لطف همکاری سازمان فضایی و وزارت ارتباطات، این منظومه بسیار پیچیده راه افتاده است.
برای اولین بار 24 ماهواره به نام سردار شهید قاسم سلیمانی، با عنوانهای «قاسم 1» تا «قاسم 24» به عنوان نمونههای اصلی پروازی آماده خواهند شد.
نکته ظریف و قابل تأملی که غیاثوند به آن اشاره کرده، علت نامگذاری نمونههای آزمایشی این منظومه است. به گفته وی، نمونههای آزمایشی «هاتف» نامیده شدهاند؛ زیرا در نمونههای آزمایشی همواره احتمال بروز مشکل فنی وجود دارد و دستاندرکاران پروژه دوست نداشتهاند نام سردار سلیمانی که همواره با موفقیت و پیروزی همراه بوده، بر روی نمونههایی قرار گیرد که ممکن است با اختلال مواجه شوند.
بدین ترتیب، انتظار میرود پس از موفقیت کامل نمونههای «هاتف»، نمونههای اصلی با نام پرافتخار سردار سلیمانی در مدار قرار گیرند. برنامه این است که در سال آینده (1405) این 24 ماهواره ساخته شده و طی چند پرتاب متوالی در طول سال در مدار قرار گیرند تا نخستین منظومه فضایی کشور شکل بگیرد.
آخرین وضعیت منظومه شهید سلیمانی از زبان رئیس سازمان فضایی
حسن سالاریه، رئیس سازمان فضایی ایران نیز در گفتوگوی خود با خبرگزاری تسنیم، جزئیات بهروزتری از این پروژه ارائه داده است. وی تأکید کرد که منظومه شهید سلیمانی از نوع «باریکباند» (Narrowband) است و طراحی و ساخت آن توسط کنسرسیومی متشکل از بخش خصوصی و دولتی دنبال میشود.
نکته حائز اهمیت اینکه به گفته سالاریه، تاکنون نمونههای اولیه این منظومه که به صورت «زیرمقیاس» (Sub-scale) بودهاند، طراحی، ساخته و حتی پرتاب شدهاند و از طریق این پرتابهای آزمایشی، بخش عمدهای از سیستمها و فناوریهای مورد نیاز، مورد تست و ارزیابی عملکردی قرار گرفته است.
به گفته وی، با انجام این رونمایی، فرآیند ساخت نمونههای اصلی رسماً آغاز میشود. روال کار بدین صورت است که پس از پرتاب نمونه آزمایشی و قرارگیری در مدار، عملکرد آن مورد سنجش و تأیید نهایی قرار میگیرد و سپس سایر ماهوارههای منظومه یعنی همان 24 ماهواره، بر مبنای این نمونه تثبیتشده تولید خواهند شد.
تأمین زیرسامانهها و زمانبندی نهایی پرتاب
رئیس سازمان فضایی ایران در خصوص وضعیت تأمین قطعات این 24 ماهواره تصریح کرده است که زیرسامانههای مختلف آنها هماکنون تأمین شده و فرآیند طراحی آنها نیز به اتمام رسیده است.
همچنین بخش عمدهای از تستهای این زیرسامانهها با موفقیت انجام شده است. در نهایت، طبق برنامهریزیهای انجام شده، فرآیند تجمیع نهایی و آغاز پرتابهای اصلی منظومه شهید سلیمانی در سال 1405 محقق خواهد شد.
این گزارشها نشان میدهد که ایران با گامهای محکم و برنامهریزی دقیق، در آستانه ورود به عصر منظومههای عملیاتی ماهوارههای مدار پایین قرار دارد و پروژه شهید سلیمانی میتواند الگویی موفق برای توسعههای بعدی در این حوزه باشد.
تداوم و تکمیل این پروژه و دیگر برنامههای منظومهسازی در مدار پایین برای ایران یک ضرورت حیاتی تلقی میشود. نخست آنکه در برابر تهدید حاکمیت اطلاعاتی، تنها یک منظومه بومی میتواند جلوی نفوذ و مدیریت جریان داده از سوی شبکههای خارجی را بگیرد.
دوم در شرایط بحران یا درگیری، زیرساختهای زمینی ارتباطی اولین هدف هستند و داشتن یک منظومه LEO تابآور و بومی، تضمینکننده ارتباطات فرماندهی و اطلاعات خواهد بود.
سوم، وابستگی به اینترنت ماهوارهای خارجی به معنای وابستگی دادهای و نظارتپذیری است، در حالی که توسعه منظومه بومی علاوه بر ایجاد اشتغال برای نخبگان و ارزش افزوده فناورانه، استقلال فضایی کشور را تثبیت میکند.
چهارم، با توجه به پیشرفت ایران در زمینه ماهوارههای کوچک (مکعبی و زیر 500 کیلوگرم) و ماهوارهبرهایی مانند سیمرغ، ذوالجناح و قائم، توان داخلی برای پرتاب منظومههای کوچک و متوسط فراهم است و توقف یا کندی در این مسیر، به معنای عقبماندگی غیرقابل جبران خواهد بود.
درنهایت باید گفت که ماهوارههای مدار پایین دیگر یک کالای تجاری لوکس یا یک فناوری صرفاً مخابراتی نیستند، بلکه ابزاری تعیینکننده برای حاکمیت، امنیت ملی و استقلال اطلاعاتی محسوب میشوند.
قدرتهای بزرگ با سرمایهگذاریهای عظیم خود عملاً در حال «تصرف» مدار پایین و تدوین قواعد جدیدی هستند که کشورهای فاقد منظومه بومی را به حاشیه میراند.
بنابراین، ادامه قاطعانه و شتاببخشیده به پروژه منظومه ماهوارهای شهید سلیمانی و سایر برنامههای مرتبط با مدار پایین، یک الزام غیرقابل انکار برای ایران است.
متولیان فضایی کشور باید تأمین بودجه پایدار و بلندمدت برای این پروژه، تسریع در پرتابهای عملیاتی ماهوارههای منظومه، توسعه همزمان ماهوارهبرهای اختصاصی با هزینه کمتر، و ایجاد ساختار حقوقی و نظارتی مناسب برای بهرهبرداری داخلی از این منظومه را در اولویت قرار دهند.
تنها از این راه است که ایران میتواند در عصر جدید حکمرانی دادهها و ارتباطات ماهوارهای، از قافله جهانی عقب نماند و حاکمیت ارتباطی خود را برای دهههای آینده تضمین کند.
انتهای پیام/