به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، برنامه دولت ازبکستان برای احداث یک نیروگاه هستهای در منطقه «جیزخ»، در کنار ایجاد یک سیستم متمرکز مدیریت پسماندهای رادیو اکتیو، نشاندهنده یک تغییر مسیر قاطع به سوی توسعه زیرساختهای هستهای بلندمدت در این کشور است.
مقامات تاشکند این پروژه را که با مشارکت روسیه و تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی اجرا میشود، به عنوان پاسخی منطقی به تقاضای فزاینده برق و ضرورتی اجتنابناپذیر برای رشد اقتصادی کشور معرفی کردهاند.
اما در پس این توجیهات اقتصادی، پرسشی دشوار و حیاتی نهفته است: آیا میتوان یک سیستم تولید انرژی که به شدت نیازمند آب است - که ویژگی ذاتی نیروگاههای هستهای محسوب میشود - را در منطقهای که هماکنون تقاضای آب در آن از میزان عرضه فراتر رفته است، پایدار نگه داشت؟
بر اساس گزارش تکاندهنده سازمان ملل متحد، تقاضای آب در ازبکستان 23 درصد بیشتر از منابع موجود است و شاخص تنش آبی در این کشور به رقم 123 درصد رسیده است؛ این آمار نشانهای آشکار از این واقعیت است که کمبود آب دیگر یک خطر مربوط به آینده نیست، بلکه یک بحران و واقعیت تلخ کنونی است.
پاسخ راهبردی یا یک قمار استراتژیک؟
روی آوردن ازبکستان به انرژی هستهای، در واقع بازتابی از فشارهای ساختاری فزاینده است. پیشبینی میشود که تقاضای برق در سراسر منطقه آسیای مرکزی تا سال 2030 میلادی حدود 40 درصد رشد کند که این امر نیازمند ایجاد حداقل 62.8 گیگاوات ظرفیت جدید تولید انرژی است.
«الیار عثماناف»، تحلیلگر مسائل سیاسی، احداث این پروژه نیروگاه هستهای را به عنوان یک پاسخ ساختاری به شکاف فزاینده انرژی ارزیابی میکند؛ شکافی که ناشی از رشد صنعتی، افزایش جمعیت و کاهش کارایی نیروگاههای گازی است.
این پروژه همچنین نویدبخش دستاوردهای قابل توجهی است. برآوردهای رسمی نشان میدهد که این نیروگاه میتواند تا 15 درصد از برق مورد نیاز ازبکستان را تامین کرده و سالانه باعث صرفهجویی در مصرف حدود 3.6 میلیارد متر مکعب گاز طبیعی شود.
با این وجود، انرژی هستهای یک راهحل کوتاهمدت نیست، بلکه یک تعهد سنگین بلندمدت است. زیرساختهایی در این مقیاس، برای دههها فعالیت میکنند و وابستگیهای عمیق مالی و تکنولوژیکی به همراه میآورند. همانطور که عثماناف اشاره میکند، چنین پروژههایی به عنوان یک «لنگرگاه بلندمدت» در حوزههای اقتصادی، فناوری و سیاسی عمل خواهند کرد.
این وابستگی هماکنون در حال نمایان شدن است. ارزش قراردادهای مرتبط با برنامه هستهای ازبکستان تا 24.7 میلیارد دلار برآورد میشود که این رقم هم نشاندهنده گستردگی سرمایهگذاری و هم نمایانگر عمق تعهدات بلندمدت این کشور است.
دولت ازبکستان همچنین ایجاد یک مرکز ملی برای مدیریت پسماندهای رادیواکتیو را به تصویب رسانده که وظیفه انتقال، پردازش و ذخیرهسازی طولانیمدت مواد خطرناک رادیو اکتیو را بر عهده خواهد داشت.
«آندری اژاروفسکی»، فیزیکدان هستهای، در این باره یادآور میشود که مواد رادیواکتیو برای دههها - و در برخی موارد قرنها - خطرناک باقی میمانند و نیازمند نظارت مستمر و ظرفیتهای نهادی باثبات هستند. در این معنا، انرژی هستهای فراتر از تولید برق است و تعهدی طولانیمدت برای مدیریت ریسک در میان نسلهای آینده ایجاد میکند.
توسعه هستهای در منطقهای تشنه و تحت فشار
این تحولات در منطقهای در حال وقوع است که هماکنون تحت تنش شدید آبی قرار دارد. در سراسر آسیای مرکزی، سرانه آب در دسترس از حدود 8400 متر مکعب به حدود 2500 متر مکعب کاهش یافته است و ممکن است تا سال 2030 به 1700 متر مکعب نیز سقوط کند؛ آستانهای که مستقیماً با کمبود مزمن آب در ارتباط است.
در همین حال، ناکارآمدیهای داخلی ازبکستان نیز به این مشکل دامن میزند: تا 40 درصد از آب از طریق سیستمهای آبیاری فرسوده هدر میرود، در حالی که بخش کشاورزی حدود 80 درصد از منابع موجود را میبلعد.
تغییرات اقلیمی نیز این فشارها را تشدید میکند و کارشناسان هشدار میدهند که در سناریوهای گرمایش بالا، تا 80 درصد از یخچالهای طبیعی منطقه ممکن است از بین بروند. نیروگاههای هستهای برای خنکسازی به حجم عظیمی از آب نیاز دارند و انرژی هستهای یک تنش ساختاری جدید به این سیستم شکننده محیط زیستی وارد میکند.
جانمایی پرخطر و چالش رودخانههای فرامرزی
موقعیت مکانی احداث این نیروگاه بسیار حیاتی است. سایت هستهای برنامهریزیشده ازبکستان در نزدیکی سیستم دریاچه «آیدار-آرناسی»، از جمله دریاچه «توزکان»، قرار دارد که یک منطقه بهشدت حساس از نظر هیدرولوژیکی است.
کارشناسان حوزه آب هشدار میدهند که چنین تاسیساتی میتواند سالانه بیش از 70 میلیون متر مکعب آب مصرف کند؛ مقداری که معادل مصرف یک شهر بزرگ است. این تقاضا، در کنار آلودگی حرارتی، میتواند تخریب اکوسیستم را بهویژه در حوضه دریاچه آرال تسریع کند.
در آسیای مرکزی، آب نقشی محوری در ثبات اقتصادی و امنیت منطقهای ایفا میکند. در منطقهای که با رودخانههای فرامرزی پیوند خورده است، پیشبینیها نشان میدهد پروژههای زیرساختی جدید، از جمله نیروگاه هستهای ازبکستان و ساخت کانال «قوشتپه» در افغانستان، میتواند جریان رودخانه استراتژیک «آمودریا» را بین 8 تا 20 درصد کاهش دهد. افغانستان نیز که درگیر بحران آب است، اکنون به طور فزایندهای بر حق مشروع و قانونی خود برای استفاده عادلانه از این منابع تاکید دارد.
سایه سنگین خطرات زیستمحیطی و بهداشتی
علاوه بر موضوع مصرف آب، زیرساختهای هستهای خطرات بلندمدت زیستمحیطی و بهداشتی را به همراه دارند. خطرناکترین سناریو زمانی است که مواد رادیواکتیو وارد سیستم آبی شوند، جایی که میتوانند از طریق آب آشامیدنی و زنجیره غذایی منجر به قرار گرفتن طولانیمدت انسان در معرض تشعشعات داخلی شوند.
مطالعات گسترده نشان میدهد که مجاورت با نیروگاههای هستهای نیازمند نظارتهای دقیق و بلندمدت است. اگرچه تکنولوژیهای جدید ایمنی را افزایش دادهاند، اما بر اهمیت نظارت مستمر، شفافیت و مدیریت ریسک تاکید میشود. حتی در مواردی که احتمالات بسیار پایین است، عواقب قرار گرفتن تصادفی در معرض تشعشعات یا حوادث هستهای میتواند برای منطقه جبرانناپذیر باشد.
انتهای پیام/