به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، گرم شدن زمین و تغییرات اقلیمی، چند سالی هست که به بزرگترین دغدغه کارشناسان تبدیل شده است. وقتی الگوی بارشها به هم میریزد، منابع آب هم به خطر میافتد. حالا استان گلستان، با وجود آنکه در شمال کشور و نزدیک دریاست، نفسهایش برای آب به شماره افتاده است.
آبخوانها خالیتر میشوند و از طرفی، برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی، زنگ خطر شور شدن آب را به صدا درآورده. ماجرا فقط کم آبی نیست؛ خطر نفوذ آب شور دریا به سفرههای شیرین، بحران را دوچندان کرده است.
تغییر رژیم بارشها خود یک چالش جدی است، اینکه معادل بارشهای نیمی از سال در بازه زمانی یکی دوساعته اتفاق بیفتد، شرایط را برای مدیریت روانابها و سیلابها سخت میکند.
کارشناسان میگویند راه نجات منابع آبی، در «مدیریت حوضههای آبخیز بالادست» است. اگر بتوان مناطق تغذیه آبخوانها را در بالادست حوضهها درست مدیریت کرد، آن وقت آب بیشتری به دشتهای پاییندست میرسد. این همان سیاست کلیدی برای سازگاری با تغییرات اقلیمی است.
خیلی از کشورها سالهاست که این مسیر را رفتهاند. آنها فهمیدهاند که آبخیزداری یکپارچه، نه تنها جلوی تبخیر و فرسایش خاک را میگیرد، بلکه سفرههای زیرزمینی را هم نجات میدهد. در کشورهای در حال توسعه که کشاورزی حرف اول را میزند، این روش دیگر یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت است.
اما واقعیت تلخ این است که در بسیاری از نقاط دنیا، تخریب حوضههای آبریز همچنان ادامه دارد. همین نگرانی، پای کارشناسان را به این نتیجه رسانده که بدون مشارکت مردم، هیچ پروژه آبخیزداری به سرانجام نمیرسد. مردم محلی که پای کار بیایند، هم آب میماند، هم کشاورزی رونق میگیرد و هم سفرههای زیرزمینی نفس میکشند.
حالا برگردیم به استان گلستان؛ جایی که 2700 کیلومتر رودخانه در آن جاری است. 44 سرشاخه اصلی، آب را در 5 حوضه آبریز بزرگ پخش میکنند: اترک سفلی، گرگانرود، قرهسو، شرق خلیج گرگان و نکارود اولیا.
گرگانرود، بزرگترین آنهاست. با مساحتی نزدیک به 11 هزار و 380 کیلومتر مربع، نیمی از استان را پوشش میدهد. 67 درصد از تمام آب سطحی گلستان، یعنی 828 میلیون متر مکعب، در همین حوزه جاری است. از شمال به اترک سفلی میرسد، از جنوب به سمنان و از غرب به دریای خزر.
اترق سفلی اما قصهاش فرق میکند. 7920 کیلومتر مربع وسعت دارد و 41 درصد از استان را تشکیل میدهد. بیشتر این حوزه در خراسانهای رضوی و شمالی و کشور ترکمنستان است و فقط بخشی از آن به گلستان میرسد. اترک، رودخانهای کمشیب و سیلابی است. رسوبات لسی یا همان ورقههای سیلیکاتی، آب رودخانه را همیشه گلآلود نگه میدارند.
قرهسو؛ رودخانهای که به «آب سیاه» معروف است. این حوضه 1670 کیلومتر مربع وسعت دارد و 8 درصد استان را در بر میگیرد. جالب است بدانید که دلیل نامگذاری آن هم روشن است: رودخانههای جنوبی با قدرت فرسایش بالا، پس از برخورد به دشت، ناگهان 90 درجه تغییر مسیر میدهند و همه رسوبات خود را در بستر اصلی تخلیه میکنند؛ آنقدر که آب سیاه میشود.
حوضه شرق خلیج گرگان فقط 380 کیلومتر مربع مساحت دارد؛ نواری 70 کیلومتری در غرب استان. 40 میلیون متر مکعب آب سطحی از همین جا وارد خلیج گرگان میشود و در نهایت نکارود علیا؛ با 1180 کیلومتر مربع وسعت. این حوضه در ارتفاعات جنوبی گلستان شروع میشود، از کنار کردکوی و بندرگز میگذرد و در نهایت در استان مازندران به دریای خزر میریزد. سهم گلستان از آب این رودخانه سالانه فقط 10 میلیون متر مکعب است؛ یعنی فقط یک درصد از کل آب سطحی استان.
گلستان با وجود طبیعت سبز و همسایگی با دریا، تشنه است. راهکارهای علمی مشخص است: آبخیزداری یکپارچه، مدیریت مناطق تغذیه و مهمتر از همه، مشارکت مردمی. اما اگر همین حالا برای نجات سفرههای زیرزمینی و مهار سیلابها چارهای اندیشیده نشود، شاید فردا خیلی دیر باشد که بشود نام «سرزمین سبز» را بر گلستان گذاشت.
در گلستان پس از آن سیلابهای مهیب در اوایل دهه 80 و جان باختن تعداد زیادی از مردم در شرق این استان و خسارتهای هنگفت به تأسیسات زیربنایی، طرح جامع مدیریت سیل در استان مصوب شد که اجرای پروژههای آبخیزداری یکی از مهمترین برنامهها بود.
در برخی از سالها اعتبارات به صورت قطرهچکانی اختصاص پیدا کرد و در برخی سالها نیز شرایط اعتباری کمی مناسبتر شد و پروژههای آبخیزداری بعد از حدود دو دهه در بخش قابل توجهی از عرصههای منابع طبیعی استان اجرا شده است.
سیدرضا موسوی، رئیس اداره آبخیزداری منابع طبیعی استان گلستان در گفتوگو با خبرگزاری تسنیم در گرگان با اشاره به اقدامات انجام شده در حوزه اجرای پروژههای آبخیزداری در استان اظهار کرد: حدود یک میلیون و صد هزار هکتار از اراضی استان مطالعه شده است. از این میزان، عملیات اجرایی در 650 هزار هکتار به انجام رسیده و برای 500 هزار هکتار باقیمانده نیز برنامهریزی کامل صورت گرفته، مشروط به تأمین اعتبار.
وی افزود: در کل این مساحت، نزدیک به 2000 سازه آبخیزداری احداث شده است. از این تعداد، حدود 260 سازه از نوع خاکی، 450 سازه سنگی و ملاتی، حدود 80 سازه سرشاخهگیر و در حدود 1300 سازه نیز از نوع سازههای همسو با طبیعت و گابیونی است. این سازهها عمدتاً به منظور پخش سیلاب و مدیریت روانآبها طراحی شدهاند و نقش چندمنظوره دارند.
رئیس اداره آبخیزداری گلستان درباره نحوه اولویتبندی پروژهها توضیح داد: اولویتبندی بر اساس مطالعات فنی صورت میگیرد و هماهنگیهای سالانه با سازمان مرکزی در تهران انجام میشود. همچنین درخواستهای فرمانداران شهرستانها و مطالبات مردمی نیز در تعیین اولویتها مؤثر است. اما گاهی رویدادهایی مانند سیلهای ناگهانی (از جمله سیل هفدهم و هجدهم فروردین) اولویتها را تغییر میدهند. در چنین شرایطی، بازسازی سازههای آسیبدیده در اولویت قرار میگیرد.
موسوی در خصوص اعتبارات سال گذشته گفت: در سال 1401، حدود 170 میلیارد تومان اعتبار داشتیم. همچنین در بحث محرومیتزدایی با قرارگاه امام حسن (ع) قرارداد بسته شد که در این بخش پروژهها به طور کامل اجرایی شد. در بخش استانی نیز حدود 30 تا 40 میلیارد تومان اعتبار داشتیم که تخصیص کامل پیدا کرد. آنچه اهمیت دارد، تخصیص واقعی اعتبار است. در سالهایی مانند 1398 و 1399 با وجود اینکه اعتبارات سالانه معمولاً به 15 یا 20 میلیارد تومان نمیرسید، توانستیم از محل صندوق توسعه ملی 60 تا 70 میلیارد تومان کار اجرایی انجام دهیم. این نشان میدهد که توان فنی و اجرایی مجموعه برای انجام کار وجود دارد؛ مشکل اصلی تنها کمبود اعتبار است.
وی در پاسخ به این سؤال که اجرای عملیات در 500 هزار هکتار باقیمانده چقدر زمان میبرد، گفت: این موضوع کاملاً به تأمین اعتبار بستگی دارد. اگر اعتبار بموقع تأمین شود، ما توان اجرایی داریم و میتوانیم مطابق برنامه پیش برویم. اما طبیعتاً این کار فازبندی شده و نیاز به تخصیص مستمر بودجه دارد.
موسوی با اشاره به میانگین وقوع سیل در استان بیان کرد: سالانه چندین مورد سیلاب با رخداد بارشی در استان رخ میدهد. بخش قابل توجهی از شهرها و روستاهای استان در معرض سیل قرار دارند. متأسفانه ساختوسازهای نامتعارف در حریم رودخانهها و حوضههای آبخیز، بدون توجه به مدیریت سیلاب، خطرات را چند برابر کرده است. نمونه آن شهرستان رامیان است که حتی با کمترین شدت بارش، شاهد وقوع سیل هستیم. دلیل آن روشن است، حوضههای آبخیز این شهرستان هیچگاه به درستی مدیریت نشده و ساختوسازها دقیقاً در مسیر سیلاب انجام شده است.
رئیس اداره آبخیزداری تأکید کرد: ما به جای عبارت «کنترل سیلاب» باید از «مدیریت سیلاب» استفاده کنیم. با سیلابهای شدید و پرحجم که طی چند ساعت جاری میشوند، عملاً نمیتوان با هیچ سازهای با آن مقابله کرد. هدف ما مدیریت خسارات و کاهش آسیبپذیری است.
موسوی با اشاره به مناطق بحرانی استان گفت: حوضههای بالادست شهر گرگان از جمله حوضه زیارت، النگدره، ناهارخوران و اوزینه همگی تحت فشار هستند. خوشبختانه گرگان در اوایل دهه 80 با تصویب طرح جامع مدیریت سیلاب تا حدی از بحران خارج شد، اما همچنان کمبود اعتبارات، اجرای کامل این طرح را با مشکل مواجه کرده است.
وی افزود: در شرق استان به دلیل جنس خاک حساس و فرسایشپذیر، شرایط بحرانیتر است. شهرستانهای مراوهتپه، کلاله و سایر مناطق شرقی استان نقاط بحرانی بیشتری دارند. همچنین در شهرستان نوکنده نیز وضعیت پیچیده و بحرانی است. با این حال بسیاری از این نقاط بحرانی مطالعات کامل دارند و تنها مشکل کمبود اعتبار است. اگر این مشکل برطرف شود، مطمئناً خسارات سیل به طرز چشمگیری کاهش خواهد یافت. متأسفانه برداشتهای غیرمجاز و نادرست از رودخانهها نیز بسیاری از مناطق را بحرانی کرده، اما آنطور که باید به این موضوع توجه نشده است.
انتهای پیام/