به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان، یوزپلنگ آسیایی که اکنون تنها زیستگاه باقیمانده آن در جهان به کویرهای مرکزی ایران محدود شده، در لبه پرتگاه انقراض قرار دارد.
یوزپلنگ آسیایی؛ گونهای در آستانه انقراض کامل
بر اساس آمارهای رسمی سازمان حفاظت محیط زیست، جمعیت این گونه ارزشمند در خوشبینانهترین حالت کمتر از 30 قلاده برآورد میشود که از این میان، تعداد یوزهای ماده بالغ شناسایی شده به عدد انگشتشماری میرسد.
این وضعیت بحرانی نشان میدهد که از دست دادن حتی یک قلاده یوز، میتواند به معنای نزدیکتر شدن به نقطه بازگشتناپذیر انقراض کامل این زیرگونه منحصربهفرد در قاره کهن باشد.
کریدور میامی ـ عباسآباد؛ جادهای در قلب زیستگاه یوزها
محور مواصلاتی میامی ـ عباسآباد در شرق استان سمنان، که بخشی از جاده پرتردد تهران ـ مشهد محسوب میشود، در دهههای اخیر به "کریدور مرگ" یوزها شهرت یافته است.
بررسی دادههای آماری نشان میدهد که از سال 1389 تاکنون، بیش از 10 قلاده یوزپلنگ در این محدوده 80 کیلومتری بر اثر تصادف با خودروهای عبوری جان خود را از دست دادهاند.
این آمار تکاندهنده به معنای آن است که جادهها سهمی بیش از 50 درصدی در تلفات انسانیساز یوزپلنگ آسیایی در زیستگاههای آزاد ایران ایفا کردهاند.
ارزش اکولوژیک منطقه "توران" به عنوان زایشگاه اصلی یوزپلنگ آسیایی، اهمیت صیانت از کریدورهای مهاجرتی را دوچندان کرده است.
یوزها برای جابهجایی بین ذخیرهگاه زیستکره توران و پناهگاه حیات وحش میاندشت در خراسان شمالی، ناگزیر به عبور از عرض جاده هستند.
فقدان زیرساختهای ایمن و نفوذناپذیر نبودن جاده در نقاط حساس، این گربهسانان باارزش را در برابر خودروهایی که با سرعتهای غیرمجاز حرکت میکنند، کاملاً بیدفاع رها کرده است.
در سالهای اخیر، مرگ یوزهای مادهای همچون "ماجرا" در سال 1401 که باردار بود و از دست رفتن تولههای نوپا، شوک بزرگی به جامعه محیطزیستی ایران وارد کرد.
هر حادثه جادهای در این منطقه، تنها مرگ یک فرد نیست، بلکه حذف یک پتانسیل ژنتیکی عظیم و توقف چرخه تولیدمثل در یکی از حساسترین زیستگاههای جهان است. کارشناسان معتقدند با وجود تلاشهای صورت گرفته، سرعت اجرای پروژههای ایمنسازی جادهای همپای سرعت بحران انقراض نبوده است.
تصادفات جادهای؛ تهدید اصلی بقای یوز ایرانی
اگرچه نصب دوربینهای کنترل سرعت و کاهش حد مجاز سرعت به 80 و 90 کیلومتر در ساعت در این محدوده به تصویب رسیده، اما چالش اصلی همچنان عدم تمکین برخی رانندگان به این قوانین در ساعات پایانی شب است.
طبق پایشهای صورت گرفته، بیشترین میزان تصادفات یوزها در بازه زمانی غروب تا طلوع آفتاب رخ داده است؛ زمانی که دید رانندگان کاهش یافته و فعالیت شبانه یوزها برای شکار یا جابهجایی به اوج خود میرسد.
نورپردازی جاده به طول 10 کیلومتر در نقاط داغ تصادفات و فنسکشی بخشی از مسیر، از جمله اقدامات زیرساختی بوده که در سالهای اخیر با فراز و نشیبهای بودجهای همراه شده است.
با این حال، گزارشهای میدانی حاکی از آن است که فنسکشیهای موجود هنوز به طور کامل تکمیل نشده و در برخی نقاط، یوزها با دور زدن موانع، باز هم وارد حریم پرخطر جاده میشوند. این نقصهای فنی، لزوم حضور مستمر نیروی انسانی و محیطبانان را به عنوان مکمل پروژههای مهندسی ضروری ساخته است.
نوروز و افزایش تردد خودروها؛ فصل پرخطر برای حیات وحش
تعطیلات نوروز به دلیل جهش ناگهانی حجم ترافیک در این مسیر ترانزیتی، بحرانیترین بازه زمانی برای حیات وحش منطقه به شمار میرود. تردد میلیونها مسافر و زائر از قلب قلمرو یوزها، ریسک برخورد را به طور فزایندهای افزایش میدهد.
در چنین شرایطی، پویشهای مردمی و حضور داوطلبانه سازمانهای مردمنهاد در کنار سازمان حفاظت محیط زیست، به لایه حفاظتی جدیدی تبدیل شده تا با آگاهسازی چهرهبهچهره رانندگان، از وقوع فاجعهای دیگر جلوگیری کنند.
اکنون در بهار 1405، حفاظت از یوزپلنگ آسیایی از یک وظیفه سازمانی به یک مطالبه ملی و اخلاقی تبدیل شده است.
اجرای طرحهای پایش شبانهروزی و استقرار ایستگاههای سیار حفاظتی در کریدور میامی ـ عباسآباد، آخرین خط دفاعی برای بقای "نماد حیات وحش ایران" است.
سعید یوسف پور،مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان در گفت و گوبا خبرنگار تسنیم،اظهارداشت: پایشهای شبانه و نصب علائم هشدار در کریدور میامی ـ عباسآباد با هدف کاهش خطر تصادف یوزپلنگ آسیایی با خودروها در ایام نوروز در حال اجرا است.
طرحهای حفاظتی ویژه برای صیانت از یوزپلنگ آسیایی در محدوده میاندشت واقع در کریدور میامی ـ عباسآباد در مسیر جاده تهران ـ مشهد همزمان با افزایش سفرهای نوروزی در حال اجراست و محیطبانان به صورت شبانهروزی این منطقه را پایش میکنند.
سعید یوسفپور اظهار کرد: محدوده میاندشت یکی از نقاط مهم تلاقی مسیر حرکت یوزپلنگ آسیایی و خودروها در محور تهران ـ مشهد است و به همین دلیل حضور محیطبانان در این منطقه با هدف کاهش خطر برای این گونه نادر افزایش یافته است.
وی افزود: با توجه به افزایش حجم تردد خودروها در ایام نوروز در کریدور شاهرود، میامی و سبزوار، طرح حفاظت از یوزپلنگ آسیایی از ابتدای تعطیلات نوروزی آغاز شده و تا پایان این ایام ادامه خواهد داشت.
یوسفپور بیان کرد: در قالب این طرح، پایشهای شبانه در مسیرهای عبور یوزپلنگ آسیایی انجام میشود و با نصب تابلوها و علائم هشداردهنده تلاش شده است رانندگان نسبت به حضور این گونه در معرض خطر انقراض آگاه شوند.
وی اضافه کرد: اجرای این برنامه با مشارکت دوستداران محیط زیست و سازمانهای مردمنهاد انجام میشود و هدف آن کاهش خطر برخورد خودروها با یوزها در محدودهای است که بیشترین تقاطع عبور این گونه با جاده گزارش شده است.
یوسفپور اظهار کرد: فرهنگسازی و اطلاعرسانی درباره اهمیت حفاظت از یوزپلنگ آسیایی و ضرورت رعایت سرعت مطمئن از جمله محورهای مهم این طرح محسوب میشود.
وی تصریح کرد: در محدوده زیست یوزپلنگ آسیایی در محور تهران ـ مشهد بهویژه در منطقه عباسآباد تا میاندشت شهرستان میامی محدودیت سرعت اعمال و تابلوهای هشداردهنده نصب شده است.
یوسفپور خاطرنشان کرد: همراهی و مشارکت عمومی برای افزایش آگاهی رانندگان، مسافران نوروزی و زائران رضوی در رعایت سرعت مجاز و توجه به هشدارها در این محدوده اهمیت زیادی دارد.
وی عنوان کرد: این طرح با شعار نه به تصادف و سفری ایمن در کنار حفظ حیات وحش در حال اجرا است و تاکنون همکاری مسافران و رانندگان در اجرای آن قابل توجه بوده است.
یوسفپور یادآور شد: تصادفات جادهای طی سالهای اخیر یکی از مهمترین عوامل تلفات یوزپلنگ آسیایی به شمار میرود و به همین دلیل حضور فعال محیطبانان در نقاط پرخطر و پرتردد این محور افزایش یافته است.
وی اظهار داشت: محیطبانان با همراهی فعالان محیط زیست در مناطق حساس به ویژه در میاندشت حضور مستمر دارند و ضمن پایش منطقه، رانندگان را نسبت به احتمال عبور یوزپلنگها از جاده آگاه میکنند.
پایش شبانهروزی و نقش محیطبانان در کاهش تلفات یوز
بررسی وضعیت یوزپلنگ آسیایی در محور تهران ـ مشهد و بهویژه کریدور میامی ـ عباسآباد نشان میدهد که مسئله، صرفاً یک معضل محلی یا مقطعی نیست؛ بلکه با یک بحران ملی در مقیاس «انقراض یک گونه» روبهرو هستیم.
با توجه به برآوردهای موجود که جمعیت یوزپلنگ آسیایی در ایران را در حدود چند ده قلاده و با تعداد بسیار محدود مادههای زادآور معرفی میکند، هر تصادف جادهای در این محور معادل یک ضربه جدی به ذخیره ژنتیکی و آینده بقای این گونه است.
از این منظر، محوری مانند میامی ـ عباسآباد دیگر صرفاً یک جاده ترانزیتی نیست، بلکه مرز باریک میان بقا و نابودی نماد حیاتوحش ایران به شمار میرود.
تحلیل میدانی وضعیت این کریدور نشان میدهد که در سالهای اخیر، راهکارهای مقطعی، جایگزین برنامهریزی جامع و یکپارچه شده است. نصب چند تابلو هشداردهنده، کاهش اعلامی سرعت یا اجرای محدود فنسکشی، وقتی با نظارت ضعیف، کمبود دوربینهای هوشمند ثبت تخلف، نبود پلهای حیات وحش استاندارد و استمرار فرهنگ رانندگی پرخطر همراه شود، عملاً توان مهار تهدید را ندارد.
تجربههای جهانی در حفاظت از گونههای شاخص در حاشیه جادهها نشان میدهد که بدون اتصال زیستگاهها به یکدیگر از طریق گذرگاههای ایمن، فنسکشی اصولی، پایش مداوم و جریمههای بازدارنده، آمار تلفات کاهش معناداری نخواهد داشت.
از زاویه حکمرانی محیطزیست، محور تهران ـ مشهد آزمونی برای میزان جدیت دستگاهها در اجرای «ارزشگذاری واقعی حیاتوحش» است. هزینه ساخت یک زیرگذر بزرگ حیات وحش یا فنسکشی استاندارد یک محدوده حساس، در مقایسه با هزینه از دست دادن هر یوز و تبعات بینالمللی آن، بسیار ناچیز است.
ایران به عنوان آخرین زیستگاه یوزپلنگ آسیایی، زیر ذرهبین نهادهای علمی و رسانهای جهان قرار دارد و تکرار تصادف یوزها در یک بازه زمانی کوتاه، میتواند به تضعیف جایگاه کشور در پروژههای بینالمللی حفاظت از گونههای در معرض انقراض منجر شود.
در سطح اجتماعی، افکار عمومی بهویژه در شبکههای اجتماعی، طی سالهای اخیر نسبت به سرنوشت یوز ایرانی حساستر شده است.
واکنش گسترده کاربران به خبر تلف شدن یوزها در تصادفات جادهای و شکلگیری پویشهای مردمی برای کاهش سرعت در محورهای حساس، نشان میدهد که جامعه آماده همراهی با سیاستهای حفاظتی است؛ اما این همراهی نیازمند برنامهریزی دقیق، اطلاعرسانی شفاف و حضور میدانی نهادهای مدنی در کنار محیطبانان است.
اگر این ظرفیت اجتماعی بهدرستی هدایت شود، میتواند بخشی از خلأهای ساختاری و بودجهای را جبران کند.
ازنگاه فنی، تمرکز صرف بر دورههای پرترافیک نظیر نوروز، هرچند ضروری است، اما کافی نیست.
یوزپلنگ آسیایی محدود به تقویم سفرهای نوروزی حرکت نمیکند و الگوی رفتوآمد آن در طول سال، تابع چرخه زیستی و نیازهای غذایی است.
بنابراین، طرحهای پایش شبانهروزی باید از حالت مناسبتی خارج و به یک برنامه دائمی تبدیل شود؛ برنامهای که در آن نقشه دقیق نقاط پرخطر، زمانهای اوج رفتوآمد یوزها، میزان تردد خودروها و نوع وسایل نقلیه (بهویژه تریلیها و خودروهای سنگین) بهصورت مداوم ثبت و بر اساس این دادهها، تصمیمگیری شود.
همراهی مردم و سمنها؛ ظرفیت مغفول حفاظت از یوز آسیایی
همافزایی میان دستگاههای مسئول، حلقه مفقوده بسیاری از طرحهای حفاظتی در کشور است. محور میامی ـ عباسآباد جایی است که سازمان حفاظت محیطزیست، وزارت راه و شهرسازی، پلیس راهور، استانداری و سمنها باید در میدان عمل کنار هم قرار گیرند. اگر مقررات سرعت و عبور شبانه بهطور جدی و با ابزارهای هوشمند اجرا نشود، تلاش محیطبانان برای ایستادن در حاشیه جاده و هشدار چهرهبهچهره، در برابر موج خودروها بهتنهایی کافی نخواهد بود. تجربه برخی کشورها نشان میدهد که ترکیب «جریمههای سنگین تخطی از سرعت در مناطق حیاتوحش»، «اطلاعرسانی گسترده» و «طراحی مهندسی مؤثر جاده» میتواند تلفات حیاتوحش را به میزان چشمگیری کاهش دهد.
در جمعبندی، محور تهران ـ مشهد در محدوده میامی ـ عباسآباد، امروز به نماد جدال میان توسعه شتابزده و ضرورت حفاظت از سرمایههای زیستی کشور تبدیل شده است. اگر این محور به الگویی موفق از همزیستی جاده و حیاتوحش بدل شود، میتواند الگوی مناسبی برای سایر جادههای عبوری از زیستگاهها باشد؛ اما اگر روند فعلی تلفات یوز ادامه یابد، تاریخ در مورد کوتاهی امروز قضاوت سختی خواهد داشت.
لزوم تصمیمهای فوری و زیرساختی برای نجات یوز ایرانی
اکنون که طرح پایش شبانهروزی، تشدید حضور محیطبانان و مشارکت سمنها در این کریدور آغاز شده، انتظار میرود تصمیمگیران با تخصیص بودجه پایدار، تکمیل زیرساختهای ایمنسازی و اعمال سختگیرانه قانون، این آخرین فرصت برای نجات یوزپلنگ آسیایی در ایران را به سرانجامی موثر برسانند.
گزارش از علیرضا رحیمیان
انتهای پیام/