به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، در اوایل فوریه 2026، جیدی ونس، معاون رئیسجمهور ایالات متحده، در سفری تاریخی به قفقاز جنوبی وارد شد تا مذاکرات مهمی را با رهبران ارمنستان و جمهوری آذربایجان دنبال کند.
این سفر که نخستین سفر یک معاون رئیسجمهور آمریکا به این منطقه به شمار میرود، در چارچوب تلاش واشنگتن برای تثبیت صلح پس از توافق تاریخی میان ایروان و باکو و همچنین پیشبرد منافع ژئوپلیتیکی آمریکا در عرصه رقابت با روسیه و دیگر قدرتهای منطقهای انجام شده است.
1. زمینه معاملات سیاسی و ژئوپلیتیکی در قفقاز جنوبی
منطقه قفقاز جنوبی شامل ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان است و از نظر تاریخی یکی از نقاط حساس ژئوپلیتیکی میان نفوذ قدرتهای بزرگ بوده است. پس از فروپاشی شوروی، این منطقه صحنه تنشهای قومی و سرزمینی به ویژه در درگیریهای طولانی بر سر قرهباغ کوهستانی بوده است. این درگیریها نه تنها به بازسازی مرزها، بلکه به بازتعریف موازنه قدرت در منطقه منجر شده است.
در 8 اوت 2025، ارمنستان و جمهوری آذربایجان با میانجیگری آمریکا یک توافق صلح مهم را در کاخ سفید امضا کردند که هدف آن جلوگیری از درگیریهای آینده و ثباتبخشی به روابط دو کشور بود. این توافق که پس از دهها سال خصومت سیاسی و نظامی به دست آمد زمینهای فراهم کرد تا بازیگران خارجی از جمله آمریکا نقشی فعالتر در قفقاز ایفا کنند.
2. دستاوردهای سفر ونس به ایروان و باکو
الف) امضای توافقنامههای استراتژیک؛ در روزهای اخیر ونس در دیدارهای جداگانه با رهبران دو کشور مهم منطقه یعنی نیکول پاشینیان نخست وزیر ارمنستان و الهام علیاف رئیسجمهور جمهوری آذربایجان، چندین توافق همکاری راهبردی را امضا کرد که نشانه روشنی از ارتقای روابط واشنگتن با هر دو پایتخت است.
در باکو، ایالات متحده و جمهوری آذربایجان توافقنامه مشارکت راهبردی را به امضا رساندند که حوزههای اقتصادی، امنیتی، انرژی و فناوری را پوشش میدهد. این همکاری شامل توسعه همکاریهای دفاعی، فروش تجهیزات امنیتی، مشارکت در پروژههای هوش مصنوعی و تقویت زیرساختهای انرژی میشود. در ایروان نیز، ونس و پاشینیان توافق کردند تا مذاکرات درباره همکاری در حوزه انرژی هستهای غیرنظامی پیش رود؛ توافقی که میتواند موجب کاهش وابستگی انرژی ارمنستان به منابع خارجی شود.
ب) طرح «کریدور ترامپ» ؛ یکی از مهمترین موضوعات مورد بحث در این سفر، پروژه پیشنهادی تحت عنوان «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» با عنوان اختصاری TRIPP بود؛ یک کریدور ترانزیتی راهآهن و جادهای و مسیر تجاری که قرار است ارمنستان را به بخش خودمختار نخجوان جمهوری آذربایجان متصل کند و بدین ترتیب نقش منطقه را در زنجیره تجارت شرق به غرب تقویت کند. این کریدور، فراتر از اهداف اقتصادی، نمادی از تلاش آمریکا برای کاهش نفوذ روسیه و ایران و توسعه مسیرهای تجاری جایگزین از طریق منطقه قفقاز به شمار میرود.
3. اهداف راهبردی آمریکا در قفقاز جنوبی
واشنگتن در این تعاملات چند هدف کلان را دنبال میکند.
الف) تثبیت صلح و کاهش تنشهای دیرینه؛ بر اساس آنچه واشنگتن ادعا می کند، آشتی نسبی میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان که با میانجیگری آمریکا شکل گرفته، فرصتی برای تثبیت صلح فراهم میکند. بر اساس بیانیه وزارت امور خارجه آمریکا، هرگونه تعامل واشنگتن با ایروان و باکو «به دنبال دستیابی به صلح پایدار و ماندگار» بوده است. این رویکرد میتواند از بروز درگیریهای نظامی جدید جلوگیری کند و منطقه را که سالها شاهد تنشهای خونین بوده است، در مسیر ثبات قرار دهد.
ب) تضعیف نفوذ قدرتهای رقیب؛ قفقاز جنوبی به طور سنتی در حوزه نفوذ روسیه بوده و مسکو برای دههها بازیگری کلیدی در تنظیم تعادل قوا میان ایروان و باکو داشته است. با این حال، واکنش اخیر کرملین در پی سفر ونس نشان میدهد که روسیه به دنبال حفظ جایگاه خود در منطقه است و وعده داده روابط تجاری و دیپلماتیک با هر دو کشور را توسعه دهد. همزمان، ایران نیز نگران تغییر موازنه قدرت و افزایش نقش آمریکا در همسایگی شمالی خود است. برخی تحلیلها یادآور میشوند که قفقاز جنوبی امروز نقطه تلاقی منافع ایران، روسیه و چین شده است و حضور راهبردی واشنگتن در این عرصه میتواند توازن منطقهای را دگرگون کند.
ج) بهرهبرداری از ظرفیتهای اقتصادی و ترانزیتی؛ از منظر اقتصادی، پروژههایی مانند TRIPP میتوانند قفقاز جنوبی را به یک هاب ترانزیتی مهم میان اروپا و آسیای میانه تبدیل کنند. این امر نه فقط برای جمهوری آذربایجان و ارمنستان، بلکه برای کشورهای آسیای میانه و قفقاز نیز جذابیت دارد، زیرا مسیرهای جدید تجارت بدون نیاز به عبور از منطقههای پرتنش یا خطوط ارتباطی سنتی فراهم میآورد.
4. چالشها و واکنشهای منطقهای
با وجود پیشرفتها، چالشهای سیاسی داخلی همچنان اهمیت دارد. در ارمنستان، مسائلی نظیر پذیرش برخی پیشنهادها مانند اجاره طولانیمدت کریدور زمینی به جمهوری آذربایجان از سوی برخی مقامات رد شده است که نشاندهنده حساسیتهای داخلی درباره حاکمیت ملی است. علاوه بر این، اختلافنظرها درباره نحوه اجرای توافق صلح گذشته همچنان باقی است و نیاز به گفتوگوهای بیشتر برای جلوگیری از بازگشت تنشها وجود دارد. همانطور که روسیه اعلام کرده، تمایل دارد روابط گسترده با هر دو کشور را حفظ و تقویت کند و نقش خود را در منطقه ادامه دهد. نگرانی ایران نیز در رابطه با امنیت مرزهای خود و بازتاب حضور آمریکا در شمال ایران، موضوعی است که تحلیلگران منطقهای به آن توجه دارند.
در نهایت چنین می توان اذعان داشت که سفر اخیر جیدی ونس به ارمنستان و جمهوری آذربایجان، نشانهای از تحولات ژئوپلیتیکی قابل توجه در قفقاز جنوبی است. از یک سو، تلاشهای آمریکا برای توسعه همکاریهای اقتصادی ـ امنیتی با دو کشور و نفوذ بیشتر در منطقه نشاندهنده یک رویکرد فعال جدید از سوی واشنگتن در این منطقه است. از سوی دیگر، این تحولات سوالهای اساسی درباره نقش و آینده قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای در قفقاز برمیانگیزد.
نویسنده: معصومه محمدی، کارشناس مسائل اورآسیا
انتهای پیام/