به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، کتابفروشی «کتابها و مدادهای میکا» که زمانی یک فروشگاه دنج در مرکز آلماتی بود، در دسامبر 2025 مجبور به تخلیه محل خود شد. «المیرا کیریوا»، مالک این فروشگاه، دلیل این امر را ساده بیان میکند: «اجارهبها بیش از حد بالا بود.» اما میکا تنها کتابفروشی در حال مبارزه در قزاقستان نیست. کیریوا وضعیت کتابفروشیها در سراسر کشور را، حتی برای فروشگاههای زنجیرهای بزرگ، «بسیار دشوار» توصیف میکند.
تهدید دوجانبه: تجارت الکترونیک و کاهش قدرت خرید
کتابفروشیهای فیزیکی در درجه اول با رشد تجارت الکترونیک تهدید میشوند. در سال 2024، شهروندان قزاقستان بیش از 2.3 میلیون جلد کتاب از «وایلدبریز» (Wildberries) ـ سایت روسی مشابه آمازون ـ خریداری کردند که نشاندهنده افزایشی 52 درصدی نسبت به سال 2023 است. اما وضعیت اقتصادی نیز تأثیرگذار است. مالیاتها، از جمله مالیات بر ارزش افزوده کتاب افزایش یافته است. همزمان، با کاهش درآمد مردم و افت ارزش پول ملی (تنگه)، کتابهای وارداتی گرانتر شده و به کالایی لوکس تبدیل شدهاند.
عصر دوپامین و سقوط مطالعه
نگرانکنندهتر از وضعیت بازار، این واقعیت است که مردم کمتر از گذشته مطالعه میکنند؛ پدیدهای که بخشی از یک روند جهانی است. بسیاری تکنولوژی را مقصر میدانند.
«شینگیز موکان»، موسس انتشارات قزاقیزبان «مزمونداما» (Mazmundama) میگوید: «پلتفرمهای مبتنی بر ویدیوهای کوتاه از یک گرایش عصبی اولیه سوءاستفاده میکنند: جستجوی دوپامین با حداقل تلاش شناختی. در مقایسه با مطالعه، اسکرول کردن در شبکههای اجتماعی به تمرکز و تخیل کمی نیاز دارد اما پاداش عاطفی فوری میدهد.»
قزاقستان بدتر از اکثر کشورها تحت تأثیر قرار گرفته است. بر اساس «شاخص کتابخوانی» نشریه CEOWorld، قزاقستان در میان 102 کشور مورد بررسی در رتبه 95 قرار گرفت و میانگین مطالعه هر قزاق تنها 2.77 کتاب در سال است. این رقم پایینتر از تمامی کشورهای آسیای مرکزی (قرقیزستان 3.96، ترکمنستان 3.18، تاجیکستان 4.01) و بسیار عقبتر از روسیه (11 کتاب) است.
شکاف زبانی: حذف روسی بدون جایگزین قزاقی
عامل ساختاری دیگر، مسئله زبان است. کیریوا میگوید: «در دوران شوروی، سوادآموزی و ادبیات کلاسیک روسی در اولویت بود. اکنون قزاقستان به دلایل مختلف، از جمله جنگ اوکراین، به تدریج از زبان و فرهنگ روسی فاصله میگیرد.»
با این حال، خلاء ناشی از طرد فرهنگ روسی با متون زبان قزاقی پر نشده است. موکان اشاره میکند که «روسی به عنوان پلی میان قزاقی و سایر زبانهای خارجی عمل میکرد و بدون آن، دسترسی به دانش جهانی دشوار است.»
تحقیقات دانشگاه ملی اوراسیا در سال 2023 نشان داد که هرچه سطح تحصیلی بالاتر میرود، تسلط زبان روسی بیشتر میشود. در حالی که 64 درصد دانشجویان به زبان روسی کتاب میخوانند، این رقم برای زبان قزاقی تنها 33 درصد است.
در قفسههای «ملومان» (Meloman)، یکی از بزرگترین فروشگاههای زنجیرهای کتاب قزاقستان، اکثریت قریب به اتفاق کتابها به زبان روسی هستند. دلیل اصلی، کمبود منابع و دشواری ترجمه دقیق است. موکان میگوید ترجمه، ویرایش و نمونهخوانی یک کتاب جدی میتواند بین 800 تا 1200 ساعت کار انسانی ببرد.
پیامدهای اجتماعی و روزنههای امید
معلمان هشدار میدهند که دانشآموزانی که مطالعه نمیکنند، تمرکز کمتر و دایره لغات ضعیفتری دارند. کارشناسان سیاسی نیز نسبت به خطر رادیکالیزه شدن جامعهای که اخبار خود را از بلاگرهای اینستاگرامی و یوتیوبی دریافت میکند، هشدار میدهند.
با این حال، نشانههایی از بهبود دیده میشود. دولت قزاقستان در سال 2024 برای نخستین بار «روز ملی کتاب» (23 آوریل) را اعلام کرد و طرح «ملت کتابخوان» را کلید زد. سهم کتابهای قزاقیزبان از 1 درصد در آغاز قرن به حدود 10 درصد رسیده است.
اداره آمار ملی قزاقستان نیز از افزایش شدید مراجعه به کتابخانهها خبر داده و اعلام کرده که بین ژانویه تا اکتبر 2025 بیش از 37 میلیون بازدید از کتابخانهها ثبت شده است؛ هرچند برخی معلمان معتقدند این آمار عمدتاً مربوط به دانشآموزانی است که از سر اجبار درسی به کتابخانه میروند.
«المیرا کیریوا» در پایان با نگاهی واقعبینانه میگوید: «آرزو میکردم بگویم همه کتابخوان خواهند شد، اما واقعیت این است که دو گروه خواهیم داشت: یک گروه کوچک کتابخوان و یک گروه بزرگتر که بر بقا تمرکز دارند.»
انتهای پیام/