Tesnim Haber Ajansı- bugünlerde Türkiye'nin siyasi ve güvenlik makamları, ülkeyi özel bir NATO Liderler Zirvesi'ne ev sahipliği yapmaya hazırlıyor. Askeri ittifakın tüm üye ülkelerinin liderleri ve davetli konukların katılımıyla Ankara; 40 ülkeden yüzlerce lideri, bakanı, danışmanı, komutanı ve özel davetliyi ağırlayacak. Zira NATO’nun 32 daimi üyesinin yanı sıra, bazı Arap ülkelerinin liderlerinin de bu zirveye davet edilmesi planlanıyor.
Türkiye bu zirvenin hazırlıklarını yürütürken, Transatlantik askeri ittifakı olan NATO, ABD-Avrupa arasındaki derin çatlaklar sebebiyle adeta bir uçurumun kenarında bulunuyor. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un hafızalara kazınan "NATO’nun beyin ölümü gerçekleşti" ifadesiyle betimlediği bu köklü ayrılıklar, Avrupa’nın kendi savunma ordusunu kurması ve kendisini NATO’ya bağımlı kılmaması gerektiğine açıkça işaret ediyordu.
Bu durum Ankara sokağında ve siyasetinde şu büyük soruyu beraberinde getiriyor: ABD’nin NATO’dan tamamen çekilmesi veya ittifakın 80 yılı aşkın tarihinin sona ermesi (dağılması) durumunda Türkiye nasıl bir karar almalı? Avrupalıların kuracağı yeni bir savunma örgütünde kendine yer mi edinmeye çalışmalı, yoksa daha hırslı ve idealist bir yaklaşımla Pakistan, Suudi Arabistan ve Mısır ile bir ittifak modeline mi odaklanmalı?
Bu yıl Ankara’daki Beştepe Cumhurbaşkanlığı Külliyesi’nde yapılacak NATO Zirvesi’ne gölge düşüren en önemli gelişmelerden biri de dünyanın en büyük ve en köklü askeri ittifakının, İran İslam Cumhuriyeti'nin Hürmüz Boğazı'nı kapatmaya yönelik tarihi ve hayati kararı karşısında, boğazı zorbalıkla açmak için ABD’nin yanında yer almaya cesaret edememiş olmasıdır. Dolayısıyla Trump’ın, iğneleyici ve sert üslubuyla NATO liderlerini yine yaylım ateşine tutacağını şimdiden öngörmek mümkündür.
Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, ülkenin siyasi ve güvenlik birimlerinin, Donald Trump’ın da Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın davetine olumlu yanıt vererek Ankara’ya geleceği varsayımı üzerinden tüm koruma ve zirve protokollerini hazırladığını açıkladı. Ancak şu ana kadar ABD kanadından bu davete net bir yanıt verilmiş değil.
Türkiye’nin NATO İttifakındaki Temel Çelişkileri
İkinci Dünya Savaşı’nın ardından ittifaka dahil olan Türkiye, NATO ile 80 yıllık köklü bir geçmişi geride bıraktı. Türkiye’nin jeopolitik konumu ve Karadeniz’deki altın değeri taşıyan jeostratejik pozisyonu, Batılı ülkeler gözünde onu Sovyetler Birliği’ne karşı bir kalkan ve duvar olarak konumlandırdı. Ancak birçok Türk analiste göre Türkiye, geride kalan yetmiş yılda Sovyetler’den doğrudan bir tehdit almadığı gibi; aksine karşılaştığı en büyük siyasi ve güvenlik sınamaları hep NATO’nun nüfuz arayışlarından kaynaklandı.
Genel hatlarıyla bakıldığında Türkiye, NATO üyeliği bağlamında şu büyük sınamalarla karşı karşıyadır:
a) Bir yandan ittifakın en önemli aktörlerinden biridir ve NATO’nun ikinci büyük ordusuna sahiptir. Ancak askeri teçhizat ve özellikle füze savunma sistemleri noktasında her zaman müttefiklerinin desteğine ihtiyaç duymuş, buna karşın NATO Türkiye’nin beklentilerini karşılamaktan kaçınmıştır. Sonuç olarak Türk ordusu, füze sistemlerinden savaş uçaklarına kadar NATO’nun kulak tıkadığı büyük ihtiyaçlarla karşı karşıya bırakılmıştır.
b) Türkiye hassas bir coğrafi konumdadır. İstanbul ve Çanakkale boğazları vasıtasıyla Karadeniz’e çıkışı kontrol ederken; diğer yandan Avrupa, Orta Doğu, Kafkasya ve Doğu Akdeniz’in kesişim noktasında yer alır. Buna rağmen Türkiye’nin ABD ve AB ile ilişkileri soğuk seyretmekte, üstelik NATO üyesi Yunanistan ve Kıbrıs (Rum Kesimi) ile büyük gerilimler ve ihtilaflar yaşamaktadır.
c) Türkiye, NATO’nun en çok tartışılan üyelerinden biridir ve ittifakın öncelikleri konusunda sık sık diğer üyelerle fikir ayrılığına düşmektedir.
d) Ukrayna, Suriye, Libya, göç yönetimi, enerji koridorları ve terörle mücadele gibi dosyalarda kritik roller üstlenmesine rağmen Türkiye, NATO’nun istihbarat ve güvenlik paylaşımı mekanizmalarındaki "büyük oyunların" dışında tutulmaktadır.
e) Rusya ile karmaşık bir ilişki ağına sahip olan Ankara, ABD ve diğer NATO üyelerinin dikte ettiği Rusya karşıtı politikalara boyun eğmeyi reddetmektedir. Ancak aynı zamanda, özünde Rusya karşıtı olan bir kulüpte müttefiklik sadakatini kanıtlama baskısı altındadır.
f) İngiliz düşünce kuruluşu Chatham House da dahil olmak üzere birçok Batılı mahfil, NATO’nun Türkiye olmadan güneydoğu kanadını etkin bir şekilde koruyamayacağını kabul etmektedir. Buna rağmen ittifak, Türkiye’nin güvenlik endişelerini ciddiyete almadığı gibi silah ve askeri teçhizat tedarikinde de somut adım atmamaktadır.
NATO üyeleri bir yandan Donald Trump’ı dizginleme veya ikna etme formülleri ararken, diğer yandan ev sahibi Ankara’da, Rusya ile sürdürülen özel ilişkilerin NATO içindeki en büyük "stratejik çelişki" olduğunu bir kez daha yüksek sesle dile getirmek zorunda kalacaklardır. Fakat sorun şu ki, Türk liderliği bu konuya tamamen farklı bir perspektiften bakmaktadır. Ankara’ya göre NATO, Türkiye’nin sahadaki nesnel gerçekliğini kavrayamamaktadır. Türkiye için Rusya; aynı anda hem bir rakip, hem ortak, hem komşu hem de hayati bir enerji tedarikçisidir. Ankara ve Moskova arasındaki bu yakın ilişkilere rağmen, Kırım Tatarları gibi hassas bir dosyada bile iki ülke derin görüş ayrılıklarına sahiptir. Ancak Polonya veya Baltık ülkelerinin aksine Ankara, Moskova ile doğrudan bir cepheleşmeyi rasyonel bulmamakta; enerji, ticaret, turizm, nükleer güç ve bölgesel diplomasi alanlarında Rusya’ya olan bağımlılık gerçekliğini gözetmektedir. Bu durum NATO içinde sürekli bir gerilim hattı yaratmakta ve müttefikler, Ankara’nın bu denge stratejisinin ittifakın bütünlüğünü zayıflatmasından endişe etmektedir.
Chatham House araştırmacıları, Türkiye'nin kendisini sadece NATO'nun sınır boyundaki bir karakolu olarak değil, bağımsız bir bölgesel güç olarak gördüğünü ve bu durumun Rusya’nın faaliyetlerine yönelik istihbarat paylaşım süreçlerini karmaşıklaştırdığını açıkça belirtmektedir.
Kuşkusuz, Karadeniz’deki nüfuz mücadelesi Türkiye ile NATO arasındaki en hassas ve kritik başlığı oluşturmaktadır. Bu konu özellikle Ukrayna’daki savaşın ardından dramatik bir şekilde önem kazanmıştır. Türkiye, Montrö Boğazlar Sözleşmesi uyarınca İstanbul ve Çanakkale boğazlarını kontrol etmesi hasebiyle eşsiz bir konuma sahiptir ve hiçbir NATO üyesi bu ölçekte bir kaldıraç gücüne sahip değildir.
Rusya-Ukrayna denkleminin yanı sıra enerji hatları, tahıl sevkiyatı ve NATO’nun caydırıcılık kapasitesi gibi unsurlar da bu dosyaya dahildir. Birçok analist artık Karadeniz’i NATO’nun en önemli stratejik cephelerinden biri olarak kabul etmektedir. Uzmanlar NATO’nun deniz işbirliğinin genişletilmesini ve daha güçlü bir Romanya-Bulgaristan-Türkiye koordinasyonunun hayata geçirilmesini tavsiye etse de, bu talebin sahada uygulanması o kadar kolay değildir.
Özetlemek gerekirse; savunma sanayiinden Rusya ve Karadeniz başlıklarına kadar tüm alanlarda NATO, Türkiye’nin sisteme tam entegre olmasını isterken; Türkiye ise stratejik özerkliğini ve bağımsızlığını koruma eğilimindedir.
Sonuç olarak, Ankara Zirvesi öncesinde NATO ve Türkiye sokağındaki asıl soru "Türkiye NATO’dan uzaklaşıyor mu?" sorusu değildir. Bu soru birçok açıdan indirgemeci ve sığ kalmaktadır. Asıl sorulması gereken soru şudur: "NATO; daha bağımsız, daha hırslı, askeri açıdan daha yetkin ve bölgesel düzeyde daha nüfuzlu bir Türkiye gerçeğiyle uyum sağlayabilecek mi?"
Dolayısıyla Türkiye'nin NATO ittifakındaki gelecekteki konumu değerlendirilirken, tarafların karşılıklı şüpheye dayalı bir ilişkiden, "stratejik pazarlık" odaklı bir ilişki modeline geçiş yapıp yapamayacağı izlenmelidir. Eğer bu dönüşüm sağlanabilirse Ankara, sadece NATO’nun güneydoğu kalkanı olmakla kalmayıp; Karadeniz, Orta Doğu ve Avrasya’da ittifakın ana mimarlarından biri olarak öne çıkabilir. Aksi takdirde, ABD ile Avrupalı NATO üyeleri arasındaki çatlakların derinleştiği bir senaryoda, Türkiye’nin bir sonraki alternatif askeri yapılanmalarda yer alma ihtimali de uzak bir ihtimal olarak kalmayacaktır.