Tesnim Haber Ajansı'nın uluslararası servisinin haberine göre, Çinli yetkililerin Türkmenistan'ın ulusal lideri ve üst düzey yetkilisi Kurbankulu Berdimuhammedov'u Pekin'de sıcak ve samimi bir şekilde karşılamasından bir ay sonra, Çin Halk Cumhuriyeti Başbakan Yardımcısı Ding Xuexiang, Aşkabat'a bir ziyaret gerçekleştirerek dev Galkınış gaz sahasının geliştirme operasyonlarının yeni bir fazının açılışı ve başlatılması için Berdimuhammedov ile birlikte ortak bir törene katıldı.
Berdimuhammedov bu törende, enerji alanındaki ikili ilişkilerin artan önemini vurgulayarak, "Ülkemiz, Çin Halk Cumhuriyeti'ni tamamen stratejik ve stratejik bir ortak olarak görmektedir" dedi.
Çin'in Türkmenistan Enerji Piyasasındaki Tartışmasız Hakimiyeti
Çin şu anda Türkmenistan'ın en önemli ve en büyük ticari ortağıdır. Aşkabat hükümeti resmi istatistiklerin yayınlanmasında her zaman ihtiyatlı davransa ve tam şeffaflığa pek yanaşmasa da, ekonomi uzmanlarının bağımsız değerlendirmeleri Türkmenistan'ın toplam gaz ihracatının yaklaşık yüzde 90'ının, mevcut üç boru hattı üzerinden Orta Asya-Çin gaz iletim ağı aracılığıyla bu Doğu Asya ülkesine ihraç edildiğini göstermektedir.
Bu arada, dördüncü boru hattının (D Hattı olarak adlandırılan) inşası uzun süreli gecikmelerle karşı karşıya kalmıştır. Bu boru hattının inşaat çalışmaları resmi olarak 2014 yılında başlamıştır; Çin Ulusal Petrol Şirketi (CNPC) daha önce bu projenin Orta Asya'dan Çin'e uzanan gaz boru hattı ağının kapasitesini yılda 85 milyar metreküpe kadar artıracağını duyurmuştu (elbette Türkmengaz gibi diğer kaynaklar bu nihai kapasiteyi yılda yaklaşık 65 milyar metreküp olarak tahmin etmektedir).
Türkmen yetkililerin ihracat destinasyonlarını çeşitlendirme gereğine dair süregelen retoriğine rağmen, Aşkabat ciddi altyapı kısıtlamaları nedeniyle Çin dışında müşterilere ulaşmada ciddi zorluklar ve engellerle karşılaşmaya devam etmektedir. Buna karşılık, Pekin de Türkmenistan'dan daha fazla gaz kaynağını ve sevkiyatını kendisi için garanti altına alabilmekten ve kilitleyebilmekten oldukça memnun görünmektedir. Geçen hafta, devlet şirketi Türkmengaz ile CNPC'nin bağlı kuruluşlarından biri, Galkınış gaz sahasının dördüncü fazının geliştirilmesi için önemli bir sözleşme imzaladı.
Reuters haber ajansının haberine göre, dördüncü faz projesi, Çinli bir şirket tarafından yılda ilave 10 milyar metreküp gaz işleme kapasitesi sağlayacak tesislerin inşasını içermekte olup, ayrıca yeni kuyuların açılması da gündemdedir. Konuya yakın bir kaynak Reuters'e, bu büyük projenin finansmanının tamamen Türkmenistan hükümeti tarafından sağlanacağını bildirmiştir. Türkmengaz'ın başkanı Batır Amanov da bu fazın uygulama maliyetinin 5,1 milyar dolar olacağını doğrulamıştır.
Orta Asya'nın Kalbindeki Uyuyan Gaz Devi: Galkınış
Galkınış gaz sahası, dünyada keşfedilen en büyük gaz sahalarından biri olarak kabul edilmektedir. Jeolojik tahminler, Türkmenistan'ın Galkınış sahası ve Yaşlar ile Garagul gibi komşu sahalar sınırları içinde, yaklaşık 27,4 trilyon metreküp gibi devasa bir doğal gaz rezervine sahip olduğunu göstermektedir.
Bu sahanın 2006 yılında keşfedilmesinin ardından, geliştirme sözleşmeleri Çin Ulusal Petrol Şirketi (CNPC), Güney Koreli Hyundai Mühendislik Şirketi ve İngiliz Petrofac şirketine verildi. Saha, doğal gaz üretimine 2013 yılında başladı ve o zamandan beri Türkmenistan'ın Çin'e yaptığı gaz ihracatının neredeyse tamamı bu sahadan yapılmaktadır.
Bununla birlikte, Çinli ve Türkmen yetkililer arasında Türkmenistan'ın Çin'e ihraç ettiği gerçek gaz hacmi konusunda görüş ayrılıkları bulunmaktadır. Kurbankulu Berdimuhammedov, Mart ayı ortasında yaptığı bir röportajda bu rakamın yaklaşık 40 milyar metreküp olduğunu iddia etti. Ancak Mart ayı sonlarında, Çin'in Aşkabat Büyükelçisi 2025 yılında Türkmenistan'ın Çin'e sadece yaklaşık 30 milyar metreküp gaz ihraç ettiğini açıkladı.
Bu istatistiksel çelişkilere rağmen, Berdimuhammedov Türkmenistan'ın Çin'e yıllık 65 milyar metreküp gaz ihracatı nihai hedefini beslediğini defalarca vurgulamıştır.
Çeşitlendirme Serabı; TAPI Boru Hattından Trans-Hazar Güzergahına
2023 yılında, Galkınış gaz sahasının üçüncü fazı açıldığında, dönemin Türkmengaz başkanı Batır Amanov, bu gelişmenin Türkmenistan-Afganistan-Pakistan-Hindistan (TAPI) gaz boru hattı aracılığıyla yılda 33 milyar metreküp ticari gaz tedariğini garanti altına alacağını iddia etmişti. 2024 yılı sonlarında, TAPI boru hattının Serhetabat-Herat kesiminde (Türkmenistan sınırından Herat'a kadar) çalışmaların başladığına dair haberler yayınlandı ve Afganistan'daki Taliban yetkilileri, Şubat 2025'e kadar bu boru hattının sadece 2,9 kilometresini inşa etmeyi başardıklarını gururla duyurdular.
Bundan 6 yıl önce, dönemin Afganistan Cumhurbaşkanı Eşref Gani, dönemin Türkmenistan Cumhurbaşkanı Kurbankulu Berdimuhammedov, dönemin Pakistan Başbakanı Şahid Hakan Abbasi ve Hindistan Dışişleri Bakan Yardımcısı M.J. Akbar, TAPI boru hattının Türkmenistan kısmının inşasının tamamlanmasının ardından Afganistan topraklarına girişini kutlamak için gülümseyerek hatıra fotoğrafı çektirdiler. Eylül 2024'te Türkmenistan, bu kez Berdimuhammedov'un oğlunun (2022'de cumhurbaşkanlığı görevine gelen) ve geçici Taliban Başbakanı Muhammed Hasan Ahund'un katılımıyla TAPI boru hattının Afganistan'a girişini kutlamak için başka bir tören düzenledi.
Afganistan, TAPI projesinin önündeki en büyük ve en ciddi engeldir, zira bu boru hattı için planlanan 1814 kilometrelik güzergahın 774 kilometresi bu ülkenin topraklarından geçmelidir. Afganistan ile Pakistan arasındaki devam eden çatışmalar ve sınır gerilimleri (Pakistanlı yetkililerin Şubat ayı sonlarında 'açık bir savaş' olarak nitelendirdiği) şüphesiz, her zaman gergin olan Hindistan-Pakistan ilişkileriyle birlikte TAPI boru hattı için çözümsüz bir zorluk yaratmaktadır.
Genel olarak, Galkınış gaz sahasının geliştirilmesi için biri hariç yedi ayrı faz planlanmaktadır; nihai hedef, yılda yaklaşık 200 milyar metreküp gaz üretimine ulaşmaktır. Aşkabat uzun zamandır Trans-Hazar gaz boru hattı projesi aracılığıyla Avrupa'ya gaz ihraç etme hayali kurmaktadır, ancak bu hayal şimdiye kadar hiçbir şekilde gerçeklik kazanmamıştır. Öte yandan, İran üzerinden gaz takası anlaşmaları da muhtemelen Ortadoğu'daki devam eden krizler ve gerilimlerin gölgesinde kalmıştır.
Tüm bu jeopolitik ve lojistik çıkmazlar göz önüne alındığında, Çin, Türkmenistan'ın enerji alanındaki en güvenilir, en emin ve tek gerçek müşterisi olmaya devam etmektedir. Çin başbakan yardımcısının Türkmenistan'a yaptığı son ziyarete ilişkin Çin tarafının resmi açıklaması ve raporu da tamamen açık ve netti; doğalgaz alanındaki işbirliğinin açıkça 'Çin-Türkmenistan ilişkilerinin temel taşı' olarak tanımlandığı bir bildiri.