ابنسینا؛ فیلسوفی برای امروز که پزشکی، اخلاق و معرفت را به هم پیوند زد
- اخبار استانها
- اخبار همدان
- 02 شهريور 1405 - 16:37
به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، حکیم ابوعلی سینا، فیلسوف، پزشک و دانشمند برجسته ایرانی، از جمله چهرههایی است که اندیشه او پس از گذشت بیش از هزار سال همچنان در حوزههای مختلف فلسفه، پزشکی، اخلاق، معرفتشناسی و فرهنگ محل بحث و پژوهش است. گستره آثار و اندیشههای ابنسینا به اندازهای است که نمیتوان او را صرفاً یک فیلسوف یا پزشک دانست؛ بلکه میتوان او را اندیشمندی دانست که میان شاخههای مختلف دانش پیوند برقرار کرده است.
در حکیم هزارهها، بیست و یکمین نشست با محوریت اندیشه و میراث علمی ابنسینا، جمعی از استادان دانشگاه با بررسی ابعاد مختلف تفکر این حکیم ایرانی، از نگاه او به عشق و مراتب وجود تا فلسفه فرهنگ، فضیلتهای معرفتی و ساختار دانش پزشکی سخن گفتند و تأکید کردند که بسیاری از مسائل مورد توجه ابنسینا همچنان قابلیت بازخوانی در فضای علمی معاصر را دارد.
عشق در اندیشه ابنسینا؛ از موهبت الهی تا بیماری عشق افراطی
محمد سعیدیمهر، استاد دانشگاه تربیت مدرس در این نشست با موضوع عشق از منظر ابنسینا اظهار کرد: عشق یکی از مقولات بسیار حیاتی در فرهنگ و زندگی بشر است و موضوعی تاریخی و محدود به یک فرهنگ یا دوره خاص نیست؛ بلکه در همه فرهنگها و دورههای تاریخی مورد تأمل قرار گرفته و بخشی از زندگی انسان به شمار میرود.
وی با اشاره به حضور گسترده مفهوم عشق در ادبیات فارسی و بهویژه ادبیات عرفانی افزود: کمتر غزل عرفانی را میتوان در سنت ادبی فارسی یافت که صریح یا ضمنی به مفهوم عشق نپرداخته باشد و این موضوع در ادبیات عامیانه نیز حضوری جدی دارد. انسان در واقع نمیتواند از مواجهه با مسئله عشق گریزی داشته باشد.
استاد دانشگاه تربیت مدرس با بیان اینکه عشق از جمله مفاهیمی است که هم در فلسفه و هم در پزشکی ابنسینا مورد توجه قرار گرفته است، گفت: ابنسینا در رساله «فی العشق» نگاهی بسیار گسترده و کیهانی به عشق دارد و عشق را صرفاً به انسان محدود نمیکند؛ بلکه آن را در مراتب مختلف هستی جاری میداند.
سعیدیمهر ادامه داد: از نگاه ابنسینا، عشق با کمال، جمال و حسن ارتباط دارد و دامنه آن از پایینترین مراتب وجود تا نبات، حیوان و انسان و حتی مراتب بالاتر وجود امتداد پیدا میکند. او همچنین عشق را در عالیترین مرتبه وجود و در نسبت با کمال مطلق نیز قابل طرح میداند.
وی عشق را در اندیشه ابنسینا دارای مراتب مختلف دانست و بیان کرد: ابنسینا میان عشق طبیعی و عشق اختیاری تمایز قائل میشود. عشق طبیعی و جبلی در موجودات وجود دارد، اما در انسان به دلیل برخورداری از قوه عاقله، عشق میتواند در قالب انتخاب و اختیار نیز مطرح شود.
این استاد دانشگاه با اشاره به تعریف ابنسینا از عشق خاطرنشان کرد: ابنسینا در برخی آثار خود عشق را نوعی ابتهاج و لذت درونی ناشی از حضور و ادراک ذات معشوق میداند و در رساله «فی العشق» نیز از استحسان حسن و جمال سخن میگوید؛ یعنی عاشق در معشوق خود حسن، جمال و کمالی را مییابد که موجب دلبستگی عمیق او میشود.
سعیدیمهر در ادامه به جنبه پزشکی عشق در آثار ابنسینا اشاره کرد و گفت: ابنسینا در «قانون» نیز به عشق افراطی و وسواسگونه پرداخته و آن را در شمار حالات بیماریگونهای قرار میدهد که میتواند فرد را از زندگی و فعالیتهای عادی بازدارد.
وی افزود: این مسئله به معنای تناقض در دیدگاه ابنسینا نیست؛ زیرا عشق دارای مراتب است. عشقی که تحت مدیریت قوه عاقله قرار دارد میتواند در مسیر تعالی انسان قرار گیرد، اما عشقی که از اعتدال خارج شده و عقل را کنار میزند، به انحراف میرود و نیازمند درمان است.
فلسفه فرهنگ ابنسینا را میتوان از دل منطق عملی بازخوانی کرد
حسین هوشنگی، از استادان دانشگاه امام صادق(ع)، نیز در این نشست با طرح بحث فلسفه فرهنگ در اندیشه ابنسینا اظهار کرد: برای فهم فلسفه فرهنگ ابنسینا باید ابتدا به منطق عملی و جایگاه آن در نظام فکری او توجه کرد؛ چراکه در منطق، علاوه بر منطق صوری که به صورت قضایا میپردازد، بخشی وجود دارد که محتوا و ماده قضایا را بررسی میکند.
وی افزود: در منطق مادی، صناعات مختلفی مانند برهان، جدل و خطابه مطرح میشود و این صناعات برخلاف مباحث صرفاً نظری، با زندگی عملی و انضمامی انسان ارتباط پیدا میکنند. از همین منظر میتوان بازخوانی تازهای از فرهنگ و فلسفه فرهنگ در اندیشه ابنسینا ارائه کرد.
استاد دانشگاه امام صادق(ع) با اشاره به مفهوم مشهورات در منطق ابنسینا گفت: بخشی از مقدماتی که در قیاسهای عملی مورد استفاده قرار میگیرد، از سوی ابنسینا «مشهورات» نامیده میشود؛ یعنی گزارههایی که گروهی از عقلا یا همه عقلا بر آن توافق دارند.
هوشنگی ادامه داد: مفاهیمی مانند حسن و قبح ظلم را میتوان در همین چارچوب مورد توجه قرار داد؛ چراکه در اینجا با نوعی توافق و اشتراک میان عقلا مواجه هستیم. بنابراین منطق عملی ابنسینا میتواند زمینهای برای بررسی نحوه شکلگیری برخی باورها، ارزشها و مناسبات مشترک در جامعه فراهم کند.
وی با تأکید بر اینکه این زاویه نگاه میتواند به فهم بهتر فرهنگ در اندیشه ابنسینا کمک کند، گفت: توجه به منطق عملی نشان میدهد که اندیشه ابنسینا صرفاً در محدوده مباحث انتزاعی و نظری باقی نمیماند، بلکه میتوان از ظرفیت فلسفه او برای تحلیل زندگی جمعی و مسائل فرهنگی نیز استفاده کرد.
ابنسینا را میتوان الگویی برای فضیلتگرایی معرفتی دانست
رضا اکبری، استاد دانشگاه امام صادق(ع)، نیز با تشریح مفهوم فضیلتهای اخلاقی و معرفتی اظهار داشت: در سنت فلسفی و اخلاقی ما، فضیلتها بر اساس قوای مختلف نفس مورد بررسی قرار میگرفتند و فضیلتهای مربوط به قوه عقل، شهوت و دیگر قوای نفس از یکدیگر تفکیک میشدند.
وی افزود: در سنت اسلامی، فضیلتهای اخلاقی و فضیلتهای معرفتی برخلاف برخی رویکردهای جدید غربی، الزاماً در دو حوزه کاملاً جدا قرار نداشتند و در کتابهای اخلاقی در کنار یکدیگر مورد بحث قرار میگرفتند.
استاد دانشگاه امام صادق(ع) با اشاره به تحول مباحث فلسفه اخلاق در غرب بیان کرد: از اواخر قرن هجدهم و بهویژه قرن نوزدهم، رویکردی مسئلهمحور در فلسفه اخلاق شکل گرفت که به جای تمرکز بر منش و فضیلت، مسائل اخلاقی مشخص را بررسی میکرد و میخواست برای هر مسئله، نحوه کنش اخلاقی مناسب را پیدا کند.
اکبری ادامه داد: از میانه قرن بیستم، بهویژه از حدود سال 1950، دوباره بحث فضیلتگرایی مورد توجه قرار گرفت و این پرسش مطرح شد که به جای اینکه تنها بپرسیم در برابر یک مسئله اخلاقی چه باید کرد، باید پرسید انسان اخلاقی چه نوع شخصیتی باید داشته باشد.
وی با بیان اینکه همین رویکرد بعدها به حوزه معرفتشناسی نیز راه پیدا کرد، گفت: همانطور که انسان برای رفتار اخلاقی به فضایل نیاز دارد، در عرصه معرفت نیز باید فضیلتهایی مانند دقت نظر عقلانی، مسئولیتپذیری، تواضع معرفتی، گشودگی ذهنی و استقلال فکری داشته باشد.
اکبری با اشاره به شکلگیری جریانهای مختلف در معرفتشناسی فضیلتگرا اظهار کرد: در دوره معاصر، جریانهایی مانند اعتمادگرایی فضیلتگرایانه، مسئولیتگرایی معرفتی و رویکردهای اجتماعی به معرفت شکل گرفتهاند که هرکدام بر بخشی از مسئولیت انسان در فرآیند کسب و انتقال دانش تأکید دارند.
وی با طرح این دیدگاه که میتوان ابنسینا را یک الگوی معرفتی برای انسان معاصر دانست، تصریح کرد: میتوان ابنسینا را به عنوان الگویی برای فضیلتگرایی معرفتی معرفی کرد؛ زیرا در اندیشه او دانشآموزی و کسب معرفت صرفاً یک فعالیت ذهنی نیست، بلکه فرد باید در مسیر شکلگیری یک منش معرفتی قرار بگیرد.
مدرس دانشگاه امام صادق(ع) ادامه داد: در این مسیر، عشق به معرفت، استقلال معرفتی، شجاعت معرفتی، تواضع معرفتی و گشودگی ذهنی اهمیت دارد. انسان نباید صرفاً به دلیل شنیدن یک گزاره آن را باور کند، بلکه باید در برابر باورهای خود مسئولیتپذیر باشد و میان مشاهده، استدلال، تصور و تصدیق تمایز قائل شود.
اکبری با اشاره به اهمیت نظم ذهنی در اندیشه ابنسینا گفت: ابنسینا در بحث قوای نفس، حواس ظاهری و باطنی، حافظه و قوه عقل، ظرفیتها و محدودیتهای هرکدام را بررسی میکند و این نگاه میتواند به ما بیاموزد که برای کسب معرفت، از هر قوه در جایگاه مناسب خود استفاده کنیم.
وی همچنین بر اهمیت اعتماد، عدالت و همکاری معرفتی تأکید کرد و گفت: بخش قابل توجهی از دانش ما بر پایه اعتماد به دیگران شکل میگیرد و اگر قرار باشد هر اطلاعاتی را شخصاً بررسی کنیم، اساساً بخش بزرگی از فرآیند دانش شکل نمیگیرد؛ اما اعتماد به دیگران نباید به معنای کنار گذاشتن استقلال فکری باشد.
اکبری با اشاره به بعد اجتماعی معرفت افزود: انتقال دانش در خانواده، دانشگاه، جامعه و فضای مجازی اتفاق میافتد و در این فرآیند باید مراقب باشیم بیعدالتی معرفتی شکل نگیرد و گروههایی از دسترسی به منابع معرفت محروم نشوند.
وی در پایان با تأکید بر ظرفیت جهانی اندیشه ابنسینا خاطرنشان کرد: میراث ابنسینا متعلق به ایران نیست و محتوای اندیشه او ظرفیت جهانی دارد. همدان میتواند با توسعه همکاریهای علمی بینالمللی در حوزه ابنسینا به یکی از مراکز دیپلماسی علمی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شود.
«قانون» ابنسینا؛ نمونهای از معماری و نظاممندی دانش پزشکی
حامد رضایی، استاد دانشگاه امام صادق(ع)، نیز با تشریح ساختار کتاب «قانون» ابنسینا اظهار کرد: برای شناخت جایگاه این اثر باید به ساختار آن و همچنین مسیری که پزشکی سینایی در طول تاریخ طی کرده است توجه کرد؛ زیرا پژوهشهای جدید تاریخی نشان میدهد که نفوذ «قانون» بسیار فراتر از جهان اسلام بوده است.
وی افزود: در سالهای اخیر مشخص شده است که «قانون» ابنسینا نهتنها در غرب و در پزشکی قرون میانه مورد توجه بوده، بلکه بخشهایی از آن به شرق آسیا نیز راه یافته و ترجمهها و تأثیراتی از این اثر در چین، ژاپن و کره نیز قابل بررسی است.
استاد دانشگاه امام صادق(ع) با اشاره به ویژگی ساختاری «قانون» گفت: این کتاب یک اثر کاملاً معماریشده و ساختارمند است و ابنسینا دانش پزشکی را به شکلی منظم طبقهبندی کرده است. او کتاب را صرفاً برای یک فیلسوف یا پژوهشگر فلسفه پزشکی ننوشته، بلکه هدفش ارائه دانشی برای تربیت پزشک بوده است.
رضایی ادامه داد: «قانون» در مجموع شامل پنج کتاب است؛ کتاب نخست به کلیات پزشکی اختصاص دارد، کتاب دوم داروشناسی و داروهای مفرد را بررسی میکند، کتاب سوم به بیماریهای اندامها میپردازد، کتاب چهارم بیماریهای عمومی را بررسی میکند و کتاب پنجم نیز به داروهای مرکب یا قرابادین اختصاص دارد.
وی با بیان اینکه کلیات پزشکی یکی از مهمترین بخشهای اندیشه ابنسینا در «قانون» است، افزود: در این بخش میان طب نظری و طب عملی تمایز ایجاد میشود و مباحثی مانند علوم پایه، تشخیص بیماری، سببشناسی، سلامت و درمان در یک ساختار منظم قرار میگیرند.
این استاد دانشگاه با اشاره به ارتباط فلسفه و پزشکی در اندیشه ابنسینا اظهار کرد: حتی در مباحثی مانند سببشناسی و علیت، میتوان تأثیر مبانی فلسفی ابنسینا را مشاهده کرد. او تلاش کرده است دانش پزشکی را بر اساس اصول و مبانی مشخصی سازمان دهد و این مسئله یکی از ویژگیهای مهم «قانون» است.
رضایی گفت: ابنسینا در بخش مربوط به بیماریهای اندامها نیز ابتدا آناتومی عضو را مطرح میکند، سپس به فیزیولوژی میپردازد، بیماری را تبیین و تعریف میکند و پس از آن وارد مرحله درمان میشود. این ساختار نشان میدهد که درمان در کتاب «قانون» جدا از شناخت بدن، کارکرد اندام و علت بیماری مطرح نشده است.
وی همچنین با اشاره به بخش داروشناسی «قانون» گفت: ابنسینا درباره کیفیت و کمیت داروها و همچنین شیوه تجربه و بررسی داروها اصولی را مطرح کرده که از نظر روششناختی قابل توجه است. برخی از این مباحث بعدها مورد مناقشه قرار گرفتند و به اندازه اهمیتشان مورد توجه واقع نشدند.
میراث ابنسینا؛ از کتابی هزارساله تا مسئله امروز
مجموع این دیدگاهها نشان میدهد که میراث ابنسینا را نمیتوان در یک رشته یا یک حوزه محدود کرد. از عشق و نسبت آن با کمال و عقل گرفته تا منطق عملی و فرهنگ، از فضیلتهای معرفتی و مسئولیت انسان در کسب دانش تا ساختار نظاممند پزشکی، همگی بیانگر نوعی نگاه جامع به انسان و جهان در اندیشه این حکیم ایرانی است.
اهمیت این میراث تنها در قدمت آن نیست؛ بلکه مسئله اصلی، امکان بازخوانی اندیشه ابنسینا برای پاسخ به پرسشهای امروز است. همانگونه که استادان حاضر در این نشست تأکید کردند، میتوان از ابنسینا نه فقط به عنوان چهرهای متعلق به تاریخ فلسفه و پزشکی، بلکه به عنوان الگویی برای اندیشهورزی، کسب معرفت، اخلاق علمی، گفتوگوی میانرشتهای و همکاری علمی بهره گرفت.
ابنسینا بیش از هزار سال پیش درباره موضوعاتی سخن گفته که همچنان در دانشگاهها محل بحث و پژوهش است؛ از این رو بازخوانی میراث او میتواند زمینهای برای پیوند دوباره تاریخ علم و نیازهای علمی امروز فراهم کند و همدان، به عنوان زادگاه این حکیم بزرگ، ظرفیت آن را دارد که این میراث را از سطح بزرگداشت تاریخی به عرصه گفتوگوی علمی ملی و بینالمللی منتقل کند.
انتهای پیام/