به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان ،در بطن هر بنای تاریخی و در تار و پود هر شهر، داستانی از فرهنگ و هنر نهفته است, چیزی که امروزه کمتر مورد توجه قرار می گیرد.

 معماری تنها سازه‌ای برای سکون نیست، بلکه آینه‌ای است که هویت، باورها و سبک زندگی مردمانش را بازتاب می‌دهد؛ از همین رو، محله‌هایی چون «چمن» در همدان ــ مانند چمن آقاجانی بیگ، چمن کلپا و چمن کبابیان و سایر چمن ها یا همان محله های قدیمی در همدان ــ در گذشته نه صرفاً مجموعه‌ای از خانه‌ها، بلکه کانون‌های زنده‌ای بودند که سقاخانه، قهوه‌خانه، مسجد، حمام، چشمه و کسب‌وکارهای محلی را در کنار هم می‌نشاندند و زمینه‌ساز شکل‌گیری فرهنگ و خرده‌فرهنگ‌ها می‌شدند.

پرداختن به محله‌های تاریخی از نگاه فرهنگی ، صرفاً واکاوی گذشته نیست؛ بلکه تلاشی برای بازشناسی ریشه‌های هویتی شهر و درک سازوکارهایی است که در گذشته، میان معماری، اقتصاد، دین و زندگی روزمره پیوندی معنادار برقرار می‌کردند. امروز که بسیاری از این پیوندها در ساخت‌وسازهای جدید کمرنگ شده‌اند، بازخوانی تجربه چمن‌ها می‌تواند ضرورت توجه دوباره به معماری هویت‌محور، فضاهای انسان‌ساز و محله‌محور را یادآور شود؛ ضرورتی که نه‌تنها برای حفظ میراث شهری، بلکه برای بازآفرینی زیست شهری متناسب با فرهنگ بومی، اهمیت دوچندان دارد. 

«سیده فائزه اعتماد شیخ الاسلامی»،دکتری معماری از دانشگاه علم و صنعت و استاد برجسته دانشگاه بوعلی و استادیار دانشگاه ملایر در در گفت‌وگوی تفصیلی با خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم در همدان، به بررسی مفهوم فرهنگ در معماری و تأثیر آن بر فضای شهری پرداخت و با اشاره به پیشینه لفظ «چمن» در محله‌های قدیمی همدان، از کاستی‌ها و بی‌ریشگی برخی ساخت‌ و ساز های امروزی انتقاد کرد و بر ضرورت حفظ و احیای بافت تاریخی در راستای صیانت از فرهنگ شهری تأکید کرد.

تسنیم : از آنجایی که «فرهنگ» اصل جدایی ناپذیر هر جامعه ای است ، برای شما معماری و شهرسازی از نگاه فرهنگی به چه معنا است؟ 

شیخ الاسلامی: به طور کلی، فرهنگ تأثیر خودش را در جنبه‌های مختلف زندگی می‌گذارد. یکی از جنبه‌هایی هم که فرهنگ در آن تأثیرگذار است، هنر و معماری است؛ به‌ویژه معماری که به‌عنوان یک هنر، فرهنگ در آن پررنگ است. در حقیقت، معماری، به‌خصوص معماری اسلامی ما، برگرفته از انسان‌محوری است و یکی از ابعاد زندگی انسان هم بعد اجتماعی و فرهنگی اوست. به همین خاطر، ما در معماری و شهرسازی می‌بینیم که همه‌چیز بر اساس نیازهای جسمی انسان، نیازهای روحی انسان، نیازهای فرهنگی، اجتماعی و حتی نیازهای اقتصادی او شکل گرفته است؛ همان‌طور که ساختار یک شهر، ساختار یک محله را نیز تعیین می‌کند.

محله‌ها؛ بوم‌های فرهنگی شهر

تسنیم: شهر ها آینه فرهنگ و تمدن ما هستند بفرمایید چطور فضاهای شهری و محله ها می توانند هویت فرهنگی یک جامعه را به نمایش بگذارند؟  

شیخ الاسلامی: محلات، بوم‌های فرهنگی ما هستند. نحوه طراحی خانه‌ها، فضاهای عمومی (مانند مساجد، بازارها، حمام‌ها، مدارس قدیمی)، و حتی نحوه تعامل مردم در این فضاها، همه بیانگر فرهنگ آن جامعه است. در محلات سنتی ایران، مانند آنچه در همدان یا دیگر شهرهای تاریخی می‌دیدیم، ساختار “محله‌محور” و “پیاده‌محور” نه تنها یک الگوی کالبدی، بلکه بیانگر فرهنگ همبستگی، مراوده همسایگی و اهمیت به فضاهای جمعی بود. خانه ایرانی با حیاط مرکزی، فضایی برای دورهمی خانوادگی و ارتباط با طبیعت را فراهم می‌کرد که خود بازتابی از فرهنگ خانواده‌ محور ما بود. وقتی یک شهر یا محله، این ویژگی‌های هویتی و فرهنگی را در خود حفظ کرده باشد، مردم با دیدن آن، حس آشنایی، تعلق و افتخار می‌کنند؛ چرا که بخشی از هویت خود را در آن بازمی‌یابند.

تسنیم : آیا همدان امروز ویژگی ها ی هویتی و فرهنگی خود را حفظ کرده است؟

شیخ الاسلامی: متاسفانه خیر. امروزه ما در حوزه معماری معاصر، متأسفانه هنوز نمی‌توانیم همان‌گونه که در برخی عرصه‌های دیگر می‌بالیم، حرف قابل‌توجهی برای عرضه داشته باشیم. آنچه امروز به‌عنوان هویت معماری ایرانی مطرح می‌شود، عمدتاً متعلق به میراث معماری دوران اسلامی است. وقتی وارد بناهای تاریخی و اسلامی می‌شوید، آن‌چه بیش از همه جلوه‌گر می‌شود، شکوه، هویت و تفاخر معماری ایرانی است. مثلاً در آن زمان عدم اشراف همسایگان بسیار مورد توجه بوده ، آیا امروز این مسئله رعایت میشود.

معماری معاصر و چالش بی‌ریشگی

تسنیم : یکی از انتقادهای جدی به ساخت‌وسازهای امروز این است که این بناها، هرچند از نظر فنی و ظاهری مدرن هستند، اما کمتر با فرهنگ و هویت اجتماعی جامعه ارتباط برقرار می‌کنند و در مردم حس تعلق ایجاد نمی‌کنند. به نظر شما دلیل این فاصله چیست ؟

شیخ الاسلامی: علت اصلی را در “بی‌ریشگی” و “عدم تناسب” آن‌ها با فرهنگ و هویت جامعه دانست: «وقتی سازه‌ها و فضاها بر اساس نیازهای واقعی، باورها و ارزش‌های فرهنگی ما طراحی نمی‌شوند، و صرفاً به دنبال تقلید از فرم‌های غربی یا اهداف اقتصادی کوتاه‌مدت هستند، طبیعتاً نمی‌توانند حس تعلق را در مردم ایجاد کنند. این سازه‌ها فاقد “زبان فرهنگی” مشترک با ساکنانشان هستند. به عنوان مثال، ساخت بلندمرتبه‌های بی‌قواره در بافت‌های تاریخی، یا طراحی میادین صرفاً برای عبور خودروها بدون در نظر گرفتن نیاز به فضاهای مکث، گفتگو و تعامل، باعث می‌شود مردم با این فضاها ارتباط برقرار نکنند.جلوی سیاست گذاری های اشتباه باید گرفته شود.

تسنیم : چگونه می‌توان معماری را به هویت فرهنگی و اجتماعی شهر پیوند زد؟

شیخ الاسلامی: برای پیوند دادن معماری با هویت فرهنگی و اجتماعی شهر باید معماری را فقط به‌عنوان ساخت‌وساز نبینیم، بلکه آن را زبانِ زندگی جمعی بدانیم؛ زبانی که ارزش‌ها، خاطره‌ها، شیوه زیست، روابط اجتماعی و حتی جهان‌بینی مردم را در کالبد شهر ترجمه می‌کند. اگر معماری از بستر فرهنگ و جامعه جدا شود، ممکن است از نظر فنی درست باشد اما برای مردم «بی‌روح» و «بی‌هویت» به نظر برسد. برعکس، هرچه معماری بیشتر از دل تاریخ، اقلیم، رفتارهای اجتماعی و نیازهای واقعی مردم شکل بگیرد، شهر برای ساکنانش آشناتر، دوست‌داشتنی‌تر و ماندگارتر می‌شود.

بافت های قدیمی ; هویت فرهنگی ما 

تسنیم: آیا حفظ بناها و بافت های قدیمی لزوماً به حفظ فرهنگ کمک می‌کند ؟ یا گاهی تغییر و باز آفرینی هم می‌تواند ارزش های فرهنگی تازه بسازد؟

شیخ الاسلامی: بدون شک، بافت‌های قدیمی شهرها، شناسنامه فرهنگی و تاریخی ما هستند. آن‌ها تنها مشتی آجر و خشت نیستند، بلکه حامل خاطرات، تجربیات و سبک زندگی نسل‌های گذشته ما هستند. این بافت‌ها، گنجینه‌هایی از دانش بومی، معماری هوشمندانه و سازماندهی اجتماعی اصیل را در خود جای داده‌اند.

«چمن » ها نمادی از فرهنگ جمعی 

تسنیم: محله های همدان مشهور به چمن بودند که عملاً هر کدام دهکده های کوچکی بودند که زندگی مردم در سطح شهر حول آنها شکل می‌گرفت. به نظر شما چرا چمن ها با وجود سادگی اینقدر کامل بودند؟

شیخ الاسلامی:چمن” یا باغچه‌های عمومی، صرفاً یک فضای سبز نبودند، بلکه مرکز ثقل فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی محله محسوب می‌شدند. خود کلمه چمن در دهخدا به این گونه تعریف شده است ؛چمن فضاییست بین درختان. 

این فضاها، مکان‌هایی امن و دلنشین برای دورهمی خانواده‌ها، بازی کودکان، گفتگوهای روزانه همسایگان، و به‌ویژه فضایی بسیار مطلوب و امن برای بانوان بودند. بانوان می‌توانستند در این "چمن"‌ها، با آسودگی خاطر به استراحت، گفت‌وگو و گذراندن اوقات فراغت با فرزندانشان بپردازند؛ فضایی که در آپارتمان‌های امروزی به شدت مفقود است. 

این چمن‌ها هی ذوزنقه ای شکل از نظر اقتصادی نیز رونق قابل‌توجهی داشتند؛ به‌گونه‌ای که همانند دهکده‌های کوچکی عمل می‌کردند و نیازهای روزمره هر محله را برآورده می‌ساختند. در این فضاها بقالی، نانوایی، خیاطی و سایر خدمات مورد نیاز ساکنان وجود داشت و عملاً هر آنچه مردم برای زندگی روزمره نیاز داشتند، در همان محدوده تأمین می‌شد.

در همه این چمن‌ها، مسجد نیز وجود داشت؛ مسجدهایی که تنها محل عبادت نبودند، بلکه بسیاری از کارکردهای امروزِ خانه‌های فرهنگ را نیز بر عهده داشتند و به نوعی کانون فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی محله به شمار می‌رفتند.

این مساجد بر اساس اصول معماری شیعی شکل می‌گرفتند؛ از جمله اصل عدم اشرافیت و یکسان‌سازی خانه‌ها. به همین دلیل، در ساخت آن‌ها از عناصر شاخصی مانند گنبد و مناره استفاده نمی‌شد و بناها با

 "چمن"‌ها، نمادی از فرهنگ زندگی جمعی، احترام به طبیعت و تأمین نیازهای روحی و روانی ساکنین بودند و نقش مهمی در تقویت حس تعلق و هویت محلی ایفا می‌کردند.

تسنیم : چه راه حل و پیشنهادی دارید که متناسب معماری نوین شهر ها هم مدرن باشند و هم ریشه دار؟

شیخ الاسلامی: چالش اصلی شهرسازی امروز ایران، فاصله گرفتن از مبانی فرهنگی و نادیده گرفتن “زبان” و “هویت” مردمی است که در این شهرها زندگی می‌کنند. برای مقابله با این چالش و دستیابی به شهرهایی مدرن و در عین حال ریشه‌دار، راهکارهای زیر پیشنهاد می‌شود:

2. استفاده از متخصصان دغدغه‌مند فرهنگی:

 به‌کارگیری کارشناسان و متخصصان شهرسازی که علاوه بر دانش فنی، دارای درک عمیقی از مسائل فرهنگی و اجتماعی باشند، امری ضروری است. این متخصصان می‌توانند در فرآیند برنامه‌ریزی و اجرای طرح‌های شهری، دیدگاه‌های فرهنگی را لحاظ کنند.

2. جلوگیری از ساخت‌وسازهای بی‌رویه و نامتناسب:

 باید از توسعه بی‌قاعده و ساخت‌وسازهایی که با هویت و ظرفیت مناطق شهری همخوانی ندارند، جلوگیری کرد. به عنوان مثال، انتقال بخش‌های تجاری به مناطقی مانند خیابان استادان که فاقد زیرساخت‌های لازم برای تحمل حجم بالای ترافیک هستند، موجب تخریب کالبد و کارکرد آن منطقه می‌شود.

3. حفاظت و مرمت اصولی بافت‌های تاریخی:

 در بافت‌های قدیمی و تاریخی، استفاده از سازه‌هایی که با معماری و روح مکان هم‌ساز هستند، از اهمیت بالایی برخوردار است. سازه‌هایی مانند پارکینگ‌های طبقاتی با مصالح نامتناسب (مانند کامپوزیت) در بافت‌های تاریخی، نه تنها هویت منطقه را خدشه‌دار می‌کنند، بلکه ممکن است به آن آسیب بزنند. اصول مرمت باید به‌صورت علمی و دقیق اجرا شود تا اصالت بناها حفظ گردد

4.احیای بافت‌های تاریخی و توجه به فضاهای عمومی:

 بازسازی و احیای بافت‌های تاریخی، توجه به فضاهای عمومی و محلات، و درک عمیق از نقش معماری و شهرسازی به عنوان “تجلی فرهنگ”، راهکارهای اساسی برای بازگرداندن هویت و حس تعلق به شهرهایمان می‌باشند.

5. بازگشت به اصول محله‌محوری و پیاده‌محوری:

تأکید بر الگوهای سنتی “محله‌محوری” و “پیاده‌محوری” می‌تواند به ایجاد فضاهای شهری انسانی‌تر و پویاتر منجر شود. این رویکرد، با اولویت دادن به فضاهای سبز و امن، نیازهای اقشار مختلف جامعه، به‌ویژه بانوان را برآورده می‌سازد.

6. ساختن “خانه” به جای “سرپناه”: هدف نهایی باید ساختن شهرهایی باشد که مردم در آن‌ها احساس تعلق خاطر کنند و شهر را نه فقط یک سرپناه، بلکه “خانه” و نمادی از “هویت” خود بدانند.

مصاحبه از حامیه عطائیان

انتهای پیام /