به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، در روزهایی که فضای عمومی جامعه تحت تأثیر اخبار متراکم و تحولات پرتنش قرار می‌گیرد، سلامت روان به یکی از مهم‌ترین موضوعات اجتماعی تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی، علاوه بر ابعاد میدانی و عینی بحران، لایه‌ای از فشار روانی نیز بر زندگی روزمره مردم سایه می‌اندازد؛ فشاری که می‌تواند بر احساس امنیت، روابط خانوادگی، تمرکز ذهنی و حتی امید به آینده اثر بگذارد.

در همین زمینه، خبرنگار تسنیم گفت‌وگویی با دکتر محمد ابراهیمی، روان‌شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه، انجام داده است تا از منظر علمی، سازوکار شکل‌گیری اضطراب جمعی، نقش خانواده‌ها در مدیریت شرایط، اثرپذیری کودکان و راه‌های تقویت تاب‌آوری فردی و اجتماعی بررسی شود. او در این گفت‌وگو با تکیه بر برخی رویکردهای نوین روان‌شناسی، تلاش کرده است تصویری روشن از وضعیت روانی جامعه در بحران و راه‌های کاهش فشارهای ناشی از آن ارائه دهد. متن کامل گفت‌وگو در ادامه آمده است:

تسنیم: در شرایط جنگی معمولاً جامعه با موجی از نگرانی و اضطراب مواجه می‌شود؛ این وضعیت از منظر روان‌شناسی چگونه شکل می‌گیرد و چرا به سرعت در جامعه گسترش پیدا می‌کند؟

ابراهیمی: در رویکردهای جدید روان‌شناسی، به‌ویژه دیدگاه‌هایی که بر یافته‌های عصب‌شناسی تکیه دارند، توضیح داده می‌شود که انسان در مواجهه با خطر، به‌صورت طبیعی وارد وضعیت هشدار می‌شود. وقتی افراد با نشانه‌های تهدید، ناامنی، اخبار حمله، از بین رفتن کسب‌وکارها یا نگرانی‌های اقتصادی مواجه می‌شوند، بخشی از سیستم روانی و عصبی آن‌ها که مسئول بقا و تشخیص خطر است، بیش از حالت عادی فعال می‌شود. طبیعی است که در چنین فضایی، احساس ترس و اضطراب تنها محدود به یک فرد نمی‌ماند و به دلیل اشتراک تجربه و انتقال هیجان، در سطح وسیع‌تری میان افراد جامعه منتشر می‌شود.

در این وضعیت، ذهن انسان بیش از هر چیز به سمت مراقبت از خود و اطرافیان می‌رود. به همین دلیل است که بسیاری از برنامه‌های روزمره، تصمیم‌های بلندمدت و حتی توان تمرکز و خلاقیت کاهش پیدا می‌کند. در واقع وقتی احساس تهدید در جامعه بالا می‌رود، افراد کمتر می‌توانند با آرامش درباره آینده فکر کنند و بیشتر درگیر واکنش‌های فوری و هیجانی می‌شوند.

تسنیم: شما در این زمینه به نوعی مدل سه‌مداری در روان‌شناسی اشاره می‌کنید؛ این مدل چه کمکی به فهم وضعیت روانی جامعه در بحران می‌کند؟

ابراهیمی: در برخی رویکردها از سه مدار اصلی سخن گفته می‌شود: مدار تهدید یا بقا، مدار پیشرفت و دستاورد، و مدار شفقت و آرامش. در شرایط بحرانی، مدار اول یعنی همان مدار تهدید پررنگ‌تر می‌شود، چون ذهن می‌خواهد از فرد در برابر خطر محافظت کند. این مسئله ذاتاً منفی نیست و بخشی از سازوکار طبیعی انسان برای بقاست، اما اگر شدت و تداوم پیدا کند، روی دو مدار دیگر اثر می‌گذارد.

به این معنا که هم میل به پیشرفت و برنامه‌ریزی کاهش پیدا می‌کند و هم توانایی تجربه آرامش، لذت از داشته‌ها و مهربانی با خود و دیگران آسیب می‌بیند. در سطح فردی، این مسئله ممکن است خود را در قالب افت تمرکز، بی‌حوصلگی، فرسودگی و کاهش خودمراقبتی نشان دهد و در سطح اجتماعی نیز می‌تواند بر روابط، بهره‌وری و پویایی عمومی جامعه اثر بگذارد.

تسنیم: در جنگ‌ها، علاوه بر میدان درگیری، نوعی جنگ روانی و رسانه‌ای هم جریان دارد؛ این فضا چه تأثیری بر روحیه عمومی می‌گذارد؟

ابراهیمی: یکی از مهم‌ترین عواملی که می‌تواند فشار روانی را تشدید کند، مواجهه مداوم و بدون وقفه با اخبار و تصاویر نگران‌کننده است. وقتی افراد از صبح تا شب در معرض اخبار تلخ، تحلیل‌های پراسترس و روایت‌های هیجانی قرار می‌گیرند، ذهن فرصت بازیابی پیدا نمی‌کند و حالت هشدار در آن تداوم می‌یابد. این استمرار، خستگی روانی ایجاد می‌کند و سطح تحریک‌پذیری و اضطراب را بالا می‌برد.

از سوی دیگر، جنگ روانی معمولاً با بزرگ‌نمایی ناامنی، القای بی‌ثباتی و فرسوده کردن توان ذهنی مردم همراه است. بنابراین لازم است افراد در عین آگاهی از تحولات، مصرف رسانه‌ای خود را مدیریت کنند. آگاه بودن ضروری است، اما پیگیری افراطی اخبار لزوماً به معنای آگاهی بیشتر نیست و چه‌بسا فقط اضطراب را افزایش دهد.

تسنیم: در چنین شرایطی خانواده‌ها چگونه می‌توانند به حفظ آرامش روانی اعضای خانواده کمک کنند؟

ابراهیمی: خانواده در دوره‌های بحرانی، مهم‌ترین کانون تنظیم هیجان و حمایت روانی است. اگر اعضای خانواده بتوانند فضایی آرام‌تر، همدلانه‌تر و قابل گفت‌وگو در خانه ایجاد کنند، بخش مهمی از فشارهای بیرونی تعدیل می‌شود. در این فضا، افراد باید بتوانند نگرانی‌های خود را بیان کنند، بدون اینکه مدام با واکنش‌های تند یا فضای هراسان‌کننده روبه‌رو شوند.

همچنین حفظ برخی نظم‌های ساده روزمره مانند زمان خواب، تغذیه مناسب، رسیدگی به بهداشت فردی و توجه به فعالیت بدنی اهمیت دارد. این موارد شاید ساده به نظر برسند، اما دقیقاً همان چیزهایی هستند که در شرایط فشار روانی به هم می‌ریزند. خانواده می‌تواند با حفظ همین اصول، حس ثبات و امنیت نسبی را تقویت کند.

تسنیم: یکی از نگرانی‌های مهم، تأثیر این فضا بر کودکان است؛ والدین در این زمینه باید چه نکاتی را رعایت کنند؟

ابراهیمی: یکی از خطاهای رایج این است که خانواده‌ها ساعت‌های طولانی اخبار را در خانه دنبال می‌کنند و کودک نیز ناخواسته در معرض همان تصاویر، صداها و روایت‌ها قرار می‌گیرد. کودک، به‌ویژه در سنین پایین، توان پردازش این حجم از اطلاعات تهدیدآمیز را ندارد و ممکن است دچار ترس، بی‌قراری یا آشفتگی شود، حتی اگر نتواند آن را به زبان بیاورد.

به همین دلیل، بهتر است کودکان از اخبار خشن و نگران‌کننده تا حد ممکن دور نگه داشته شوند و فقط اطلاعات ضروری و متناسب با سن و فهم‌شان به آن‌ها منتقل شود. علاوه بر این، تماس عاطفی، در آغوش گرفتن، بازی، گفت‌وگو و ایجاد احساس حضور امن والدین برای کودک بسیار مهم است. کودک بیش از آنکه از خودِ خبرها اثر بگیرد، از حال روانی پدر و مادر تأثیر می‌پذیرد.

تسنیم: برای اینکه جامعه و افراد بتوانند فشار روانی ناشی از بحران را بهتر مدیریت کنند، چه راهکارهای عملی و روزمره‌ای وجود دارد؟

ابراهیمی: برای کاهش غلبه حالت تهدید، باید به فعالیت‌هایی توجه کرد که به آرام‌سازی ذهن و بدن کمک می‌کنند. از جمله این راهکارها می‌توان به مراقبه، مدیتیشن، عبادت، تکنیک‌های آرام‌سازی، برخی تمرین‌های مبتنی بر یوگا، گوش دادن به موسیقی و در صورت فراهم بودن شرایط، حضور در طبیعت اشاره کرد. این فعالیت‌ها به ذهن کمک می‌کنند از وضعیت هشدار مداوم اندکی فاصله بگیرد.

علاوه بر این، روابط عاطفی و انسانی نقش مهمی دارند. تماس با اعضای خانواده، احوال‌پرسی از دیگران، بغل کردن و نوازش کودکان و تقویت ارتباطات همدلانه می‌تواند به آرام‌تر شدن فضای روانی کمک کند. در واقع، پیوندهای انسانی سالم یکی از مهم‌ترین تکیه‌گاه‌ها در عبور از شرایط سخت هستند.

تسنیم: به نقش همبستگی اجتماعی و امید اشاره کردید؛ این دو مؤلفه در حفظ سلامت روان جامعه چه جایگاهی دارند؟

ابراهیمی: همبستگی اجتماعی در روزهای بحران، نقش حفاظتی دارد. وقتی افراد احساس کنند تنها نیستند و اطراف‌شان کسانی حضور دارند که به آن‌ها توجه می‌کنند، فشار روانی قابل تحمل‌تر می‌شود. حتی یک احوال‌پرسی ساده، تماس تلفنی، همدلی یا توجه صمیمانه به حال دیگران می‌تواند از نظر روانی معنادار و آرامش‌بخش باشد.

در مورد امید هم باید گفت که این مفهوم با احساس ثبات، امنیت و امکان پیش‌بینی آینده ارتباط دارد. هرچه جامعه درک روشن‌تری از امکان عبور از بحران و بازگشت به تعادل داشته باشد، امید نیز تقویت می‌شود. در کنار این، رجوع به حافظه تاریخی ملت‌ها هم مهم است؛ اینکه یک جامعه به یاد بیاورد در دوره‌های مختلف با مشکلات بزرگی مواجه شده اما توانسته از آن‌ها عبور کند، می‌تواند به حفظ نگاه آینده‌محور کمک کند.

تسنیم: چه نشانه‌هایی نشان می‌دهد که فشار روانی ناشی از بحران از حد طبیعی عبور کرده و فرد نیاز به کمک تخصصی دارد؟

ابراهیمی: اگر فرد برای مدتی با اضطراب شدید و مداوم، افسردگی، پرخاشگری، بی‌قراری زیاد، افت محسوس عملکرد روزانه، بی‌خوابی آزاردهنده یا احساس درماندگی روبه‌رو باشد، بهتر است موضوع را جدی بگیرد. گاهی نیز فرد نسبت به موقعیت‌های عادی واکنش‌های افراطی پیدا می‌کند و تهدید را بیش از حد احساس می‌کند؛ این‌ها می‌توانند نشانه‌هایی باشند که فشار روانی از سطح قابل تحمل عبور کرده است.

در چنین شرایطی مراجعه به روان‌شناس، مشاور یا روان‌پزشک می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد. دریافت کمک تخصصی نباید به‌عنوان نشانه ضعف تلقی شود؛ برعکس، نشانه مسئولیت‌پذیری فرد در قبال سلامت روان خود و خانواده‌اش است. هرچه مداخله زودتر انجام شود، احتمال پیشگیری از تشدید مشکلات بیشتر خواهد بود.

تسنیم: اگر بخواهید یک توصیه مهم و نهایی برای حفظ آرامش و سلامت روان جامعه در شرایط بحرانی مطرح کنید، آن توصیه چیست؟

ابراهیمی: مهم‌ترین توصیه این است که در کنار توجه به واقعیت‌های بیرونی، از سلامت روان خود و اطرافیان غافل نشویم. لازم است ورودی اخبار مدیریت شود، روابط عاطفی در خانواده تقویت شود، کودکان از بار روانی اضافی دور بمانند و افراد برای آرام‌سازی ذهن و بدن خود به شیوه‌های ساده اما مستمر متوسل شوند.

همزمان باید به یاد داشته باشیم که عبور از بحران، فقط با تحلیل و خبر ممکن نیست، بلکه با همدلی، مراقبت متقابل و حفظ انسجام روانی و اجتماعی نیز ممکن می‌شود. هر اندازه جامعه بتواند پیوندهای انسانی، شفقت و خودمراقبتی را جدی‌تر بگیرد، توان بیشتری برای پشت سر گذاشتن روزهای دشوار خواهد داشت.

مصاحبه از سمیرا گمار

انتهای پیام/