به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، مسئله نقش زنان در تحولات اجتماعی و سیاسی ایران همواره یکی از موضوعات مهم در مطالعات اجتماعی و سیاسی بوده است؛ موضوعی که در سال‌های اخیر و به‌ویژه در شرایط تنش‌های منطقه‌ای و جنگ‌های ترکیبی، ابعاد تازه‌ای پیدا کرده است. در چنین شرایطی، بحث از جایگاه زنان در حفظ انسجام اجتماعی، استمرار زندگی روزمره و تقویت روحیه مقاومت در جامعه اهمیت بیشتری یافته و توجه پژوهشگران و تحلیلگران را به خود جلب کرده است.

دکتر طیبه محمدی‌کیا، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و دانش‌آموخته دکتری روابط بین‌الملل از دانشگاه علامه طباطبایی، از جمله پژوهشگرانی است که سال‌ها در حوزه اندیشه سیاسی، روابط بین‌الملل، اسلام سیاسی و مطالعات زنان به تحقیق و تدریس پرداخته است. او علاوه بر فعالیت‌های دانشگاهی، در حوزه سیاست‌پژوهی و مطالعات میان‌رشته‌ای نیز آثار متعددی منتشر کرده و در سال‌های اخیر تمرکز ویژه‌ای بر پیوند میان «زن، سیاست و جامعه» در ایران معاصر داشته است.

افزایش چشمگیر حضور زنان در دانشگاه‌ها، گسترش فعالیت‌های علمی و پژوهشی زنان و در عین حال تداوم برخی چالش‌ها در حوزه مشارکت مدیریتی و سیاست‌گذاری، از جمله مسائلی است که ضرورت بررسی دقیق‌تر وضعیت زنان در جامعه ایران را نشان می‌دهد. در کنار این موضوع، تحولات اجتماعی و امنیتی سال‌های اخیر نیز پرسش‌های تازه‌ای درباره نقش زنان در شرایط بحران و جنگ مطرح کرده است.

در همین زمینه، خبرنگار تسنیم گفت‌وگویی تفصیلی با دکتر محمدی‌کیا انجام داده است که در آن علاوه بر بررسی وضعیت زنان پژوهشگر در ایران، به تحلیل نقش زنان در حفظ پیوندهای اجتماعی، تداوم هویت تاریخی و شکل‌گیری آنچه او «مقاومت زنانه ایرانی» می‌نامد نیز پرداخته شده است. متن کامل گفت‌وگو در ادامه آمده است:

تسنیم: با توجه به تجربه تاریخی ایران، وضعیت امروز زنان در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

محمدی‌کیا: برای تحلیل وضعیت زنان در جامعه ایران باید دست‌کم دو چشم‌انداز را هم‌زمان در نظر گرفت. نخست مقایسه وضعیت امروز با گذشته خودمان است. اگر شرایط کنونی را با سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی مقایسه کنیم، به‌وضوح شاهد رشد چشمگیر زنان در حوزه آموزش و تحصیلات هستیم؛ رشدی که حتی در سطح منطقه نیز کم‌نظیر است. این روند تا حد زیادی به نگاه مبتنی بر علم و آموزش در سال‌های آغازین انقلاب بازمی‌گردد که در قانون اساسی نیز با تأکید بر حق تحصیل برای همه شهروندان تثبیت شده است.

در نتیجه این روند، امروز زنان ایرانی به سطحی از سواد و آگاهی رسیده‌اند که تنها به خواندن و نوشتن محدود نمی‌شود، بلکه امکان حضور فعال در عرصه‌های علمی، فرهنگی و اجتماعی را فراهم کرده است. این تحول را باید یکی از دستاوردهای مهم تاریخی در جامعه معاصر ایران دانست.

تسنیم: با وجود این پیشرفت‌ها، چرا همچنان فاصله‌ای میان تحصیلات زنان و حضور آنان در سطوح مدیریتی و تصمیم‌گیری دیده می‌شود؟

محمدی‌کیا: این مسئله یکی از چالش‌های مهم وضعیت زنان در ایران است. در حالی که زنان در حوزه تحصیلات پیشرفت قابل توجهی داشته‌اند و در بسیاری از رشته‌ها حتی اکثریت دانشجویان را تشکیل می‌دهند، در ورود به بازار کار و دستیابی به موقعیت‌های مدیریتی همچنان با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند.

این موضوع نشان می‌دهد که توزیع فرصت‌ها به‌طور کامل متناسب با ظرفیت‌های موجود پیش نرفته است. البته در برخی دوره‌ها تلاش‌هایی برای افزایش حضور زنان در مدیریت‌ها صورت گرفته، اما این اقدامات زمانی مؤثر خواهد بود که جامعه نیز پذیرای این تحول باشد. در واقع، تجربه مدیریتی زنان زمانی گسترش می‌یابد که هم ساختارها و هم نگرش‌های اجتماعی همزمان تغییر کنند.

تسنیم: مهم‌ترین موانع پیشرفت زنان در عرصه‌های علمی و اجتماعی را چه می‌دانید؟

محمدی‌کیا: نمی‌توان تنها یک عامل را به‌عنوان مانع اصلی معرفی کرد. مجموعه‌ای از عوامل ساختاری، فرهنگی و نهادی در این زمینه نقش دارند و این عوامل معمولاً به هم پیوسته‌اند. حتی اگر برخی حمایت‌های حقوقی وجود داشته باشد، بدون پذیرش اجتماعی گسترده، اثرگذاری آن‌ها محدود خواهد بود.

از سوی دیگر، باید توجه داشت که زنان پس از انقلاب اسلامی در عرصه عمومی حضور داشته‌اند و نقش آن‌ها در تحولات اجتماعی قابل انکار نیست. مسئله این است که در برخی دوره‌ها، ساختارهای رسمی نتوانسته‌اند هم‌پای این تحولات اجتماعی حرکت کنند و همین امر به ایجاد شکاف میان ظرفیت واقعی زنان و فرصت‌های موجود منجر شده است.

تسنیم: شما در برخی تحلیل‌ها از «وجه زنانه انقلاب اسلامی» سخن گفته‌اید. این مفهوم به چه معناست؟

محمدی‌کیا: به نظر من انقلاب اسلامی ایران دارای یک وجه زنانه مهم است. زنان ایرانی در روند انقلاب نقش فعالی ایفا کردند و حضور آنان در صحنه‌های اجتماعی و سیاسی یکی از ویژگی‌های متمایز این انقلاب بود. این حضور در شرایطی شکل گرفت که در دوره پهلوی نوعی مدرنیته از بالا بر جامعه تحمیل شده بود و بسیاری از تحولات اجتماعی بدون مشارکت واقعی مردم صورت می‌گرفت.

با این حال، پس از پیروزی انقلاب و به‌ویژه در سال‌های جنگ، بخشی از این حضور اجتماعی تغییر شکل داد و در برخی عرصه‌ها کمرنگ‌تر شد. این مسئله در حوزه‌های سیاسی، حقوقی و فرهنگی تأثیراتی بر جای گذاشت که آثار آن هنوز در برخی بخش‌ها دیده می‌شود.

تسنیم: نقش نهاد سیاست را در تقویت یا تضعیف جایگاه زنان چگونه ارزیابی می‌کنید؟

محمدی‌کیا: در بسیاری از مقاطع، جامعه جلوتر از نهاد سیاست حرکت کرده است. مطالبات و ظرفیت‌های اجتماعی زنان گاه از سیاست‌گذاری‌ها پیشی گرفته و همین مسئله می‌تواند نوعی ناهماهنگی در حکمرانی ایجاد کند.

به نظر من نهاد سیاست باید بتواند حرکت جامعه را به‌درستی درک کند و با آن همراه شود. اگر زنان فرصت‌های بیشتری برای تجربه، تصمیم‌گیری و حضور در سطوح مختلف مدیریتی داشته باشند، اعتمادبه‌نفس فردی و جمعی آنان افزایش پیدا می‌کند و این مسئله می‌تواند در تصویر بین‌المللی جامعه ایران نیز تأثیرگذار باشد.

تسنیم: نهادهای بین‌المللی چه نقشی در توانمندسازی زنان پژوهشگر ایرانی دارند؟

محمدی‌کیا: ایران به دلیل وسعت، جمعیت و پیشینه تاریخی خود، در سطح کلان وابستگی جدی به نهادهای بین‌المللی ندارد. تأثیر این نهادها بیشتر در سطح فردی یا در برخی پروژه‌های محدود قابل مشاهده است.

تجربه کشورهایی مانند افغانستان نشان می‌دهد که اتکا به حمایت‌های بیرونی، بدون وجود زیرساخت‌های داخلی، نمی‌تواند توسعه پایدار ایجاد کند. بنابراین اگرچه نهادهای بین‌المللی می‌توانند فرصت‌هایی در حوزه آموزش یا همکاری‌های علمی فراهم کنند، اما توانمندسازی واقعی زنان باید بر ظرفیت‌های داخلی استوار باشد.

تسنیم: آینده زنان پژوهشگر در ایران به چه عواملی وابسته است؟

محمدی‌کیا: یکی از مسائل مهم در این زمینه، مسئله خودآگاهی است. زنان پژوهشگر باید بتوانند جایگاه خود را در جهان امروز بشناسند و در عین حال به منابع فرهنگی و تاریخی جامعه خود نیز توجه داشته باشند. این ترکیب میان آشنایی با دانش جهانی و بازگشت به منابع بومی می‌تواند مسیر نقش‌آفرینی مؤثر را هموار کند.

در عین حال باید توجه داشت که با وجود تعداد زیاد زنان تحصیل‌کرده، هنوز کمبود چهره‌هایی احساس می‌شود که بتوانند به‌عنوان مرجع فکری در حوزه مطالعات زنان شناخته شوند. این مسئله نشان می‌دهد که بازگشت به منابع خودی و تولید اندیشه بومی همچنان یک ضرورت جدی است.

تسنیم: در شرایطی که کشور با تنش‌ها و جنگ‌های ترکیبی مواجه است، نقش زنان در جامعه ایران چگونه قابل تحلیل است؟

محمدی‌کیا: مسئله زنان و جنگ در ایران امروز یکی از موضوعات بسیار مهم و درخور تأمل است. اگر نگاه تاریخی داشته باشیم، از دوره مشروطه به این سو، بحث زنان به‌تدریج از حوزه خصوصی خارج شد و به یک موضوع عمومی و اجتماعی تبدیل شد.

این روند در طول تاریخ ایران ادامه پیدا کرده و در دوره‌های مختلف فراز و فرودهایی داشته است. یکی از نقاط برجسته آن نیز در انقلاب اسلامی دیده می‌شود که زنان در آن حضور فعالی در عرصه عمومی داشتند.

امروز نیز ما با نوعی کنشگر زن ایرانی مواجه هستیم که آگاهی بیشتری نسبت به گذشته دارد و خود را در فضای مدنی، اجتماعی و فرهنگی جامعه بازتعریف می‌کند.

تسنیم: برخی معتقدند در جنگ‌های امروز حتی زندگی روزمره نیز به میدان تقابل تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی نقش اجتماعی زنان چگونه بروز پیدا می‌کند؟

محمدی‌کیا: در شرایطی که جامعه با بحران و جنگ روبه‌رو می‌شود، نقش اجتماعی زنان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. زنان ایرانی امروز محصول دوره‌ای از آموزش و آگاهی اجتماعی هستند و همین مسئله باعث شده حضور آنان در عرصه‌های اجتماعی معنادارتر شود.

ما امروز حضور زنان آگاه در فضای عمومی را مشاهده می‌کنیم؛ زنانی که در عرصه‌های مختلف اجتماعی حضور دارند و در برابر بحران‌ها ایستادگی می‌کنند. از سوی دیگر باید توجه داشت که در جنگ‌های جدید، دشمن تفکیکی میان نظامی و غیرنظامی قائل نیست و همین مسئله باعث می‌شود زندگی روزمره مردم نیز در معرض تهدید قرار گیرد.

تسنیم: شما از مفهوم «مقاومت زنانه ایرانی» سخن گفته‌اید. این مفهوم چه معنایی دارد؟

محمدی‌کیا: جامعه ایران در طول تاریخ خود نوعی مقاومت مویرگی و پیوسته را تجربه کرده است و زنان در این فرایند نقش بسیار مهمی داشته‌اند. زنان در طول تاریخ توانسته‌اند پیوندهای اجتماعی و خانوادگی را حفظ کنند و به اعضای خانواده انگیزه و نیروی لازم برای ادامه مسیر بدهند.

نگه داشتن خانه به معنای در خانه ماندن نیست؛ بلکه به معنای حفظ پیوندها، انتقال امید و ایجاد انگیزه در خانواده و جامعه است. زنان ایرانی در طول تاریخ نقش مهمی در حفظ هویت فرهنگی و تاریخی جامعه ایفا کرده‌اند و شعله «ایرانی بودن» را روشن نگه داشته‌اند.

امروز نیز ادامه زندگی، استمرار آیین‌ها و حفظ امید اجتماعی از دل همین سنت تاریخی برمی‌آید. در این میان زنان دانشگاهی، پژوهشگر و اندیشمند می‌توانند با تبیین این تجربه تاریخی، نقش مهمی در تقویت روحیه مقاومت اجتماعی ایفا کنند.

امروز بسیاری از زنان با الهام از الگوهای تاریخی و دینی مانند حضرت فاطمه(س) و حضرت زینب(س) و همچنین اسطوره‌های ایرانی همچون گردآفرید، نوعی بازخوانی از هویت زنانه در دل تاریخ ایران و تشیع ارائه می‌کنند و همین امر می‌تواند به تقویت روحیه مقاومت در جامعه کمک کند.

مصاحبه از: سمیرا گمار

انتهای پیام/