به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، در سال‌های اخیر، طرح ادعاهایی از سوی برخی کشورها درباره انتساب مفاخر علمی و فرهنگی ایران، به‌ویژه شخصیت‌هایی همچون حکیم ابوعلی‌سینا، به چالشی جدی در عرصه هویت فرهنگی و دیپلماسی علمی تبدیل شده است. یک استاد بازنشسته دانشگاه با تأکید بر اینکه «دفاع مستند، به‌موقع و هوشمندانه» در مجامع بین‌المللی نه‌تنها تهدیدی برای ایران نیست، بلکه فرصتی برای بازنمایی اقتدار تاریخی و تمدنی کشور محسوب می‌شود، معتقد است هرگونه ضعف و انفعال در این حوزه می‌تواند به تضعیف جایگاه علمی ایران و مصادره تدریجی سرمایه‌های هویتی آن منجر شود. گفت‌و‌گوی مفصل خبرنگار تسنیم در همدان با محمدرضا عراقچیان در این باره به شرح زیر است:

تسنیم: به عنوان بازنشسته دانشگاه، لطفاً بفرمایید نخبگان گذشته و حال را از چه منظرهایی می‌توان مورد بررسی قرار داد؟

عراقچیان: به عرض می‌رسانم که افرادی که ما از آن‌ها به عنوان نخبه گذشته یا فعلی یاد می‌کنیم، از چند منظر قابل بررسی هستند. ممکن است این افراد پایه‌گذار یک رشته علمی باشند؛ همانند ابوعلی سینا که به تعبیر بسیاری، پایه‌گذار علم پزشکی و همچنین برقرارکننده ارتباط میان پزشکی و سایر رشته‌های علمی در جهان بوده است.

همان‌گونه که مستحضرید، کتاب‌های ابوعلی سینا سالیان متمادی در دانشگاه‌های معتبر دنیا تدریس می‌شده و مباحث علمی پزشکی ایشان برای سال‌ها نقل محافل علمی پزشکی جهان بوده است. ده‌ها کنگره و نشست علمی برگزار شده و اگر اجازه بدهید، به کتاب ایشان نیز اشاره‌ای داشته باشم؛ برای مثال، کتاب «قانون» در حوزه پزشکی سالیان سال در دانشگاه‌ها تدریس شده و هنوز هم به عنوان یکی از کتب قدیمی شاخه پزشکی در دنیا شناخته می‌شود و به زبان‌های مختلف ترجمه شده است.

تسنیم: جایگاه جهانی ابوعلی سینا در علم پزشکی چگونه توصیف می‌شود؟

عراقچیان: علاوه بر موارد ذکرشده، از ابوعلی سینا به عنوان یک پزشک جهانی یاد می‌شود. ده‌ها سمینار و کنگره از گذشته تا امروز در کشورهای مختلف برگزار شده و در آن‌ها تأکید شده است که ابوعلی سینا پزشکی ایرانی است که آرامگاه وی در همدان قرار دارد و از سرآمدان تاریخ پزشکی به شمار می‌رود. هزاران نکته و مزیت دیگر نیز درباره تجربه، تبحر و حاذق بودن ایشان مطرح شده است.

تسنیم: یکی از وجوه تمایز ابوعلی سینا نسبت به دیگر پزشکان هم‌دوره خود چه بوده است؟

عراقچیان: نکته قابل توجه در آثار ایشان این است که تجربه‌های شخصی خود را به صورت مکتوب ثبت می‌کرده است. ما پزشکان دیگری نیز داشته‌ایم که از نظر علمی حاذق و توانمند بوده‌اند، اما تجربه‌های خود را مکتوب نکرده‌اند و این دانش را با خود به زیر خاک برده‌اند. ویژگی برجسته ابوعلی سینا، که امروز مایه افتخار ماست و آرامگاه ایشان در همدان قرار دارد، این است که دانش خود را مکتوب کرده و کتاب‌هایی از خود به یادگار گذاشته است.

حکیم ابوعلی سینا در شاخه‌های مختلف علمی، ایشان به عنوان شخصیتی شناخته می‌شود که گفته می‌شود در دوازده علم تبحر داشته است که یکی از آن‌ها پزشکی بوده است. بنابراین، چنین افرادی از یک سو به عنوان سرآمد یک علم مطرح می‌شوند و از سوی دیگر، به عنوان نخبه در یک یا چند رشته علمی شناخته می‌شوند.

تسنیم: حضور چنین نخبگانی چه دلالتی بر پیشینه تمدنی یک منطقه دارد؟

عراقچیان: نکته دیگر این است که حضور این افراد، سابقه تمدنی و تاریخی یک نقطه جغرافیایی را نشان می‌دهد. زمانی که گفته می‌شود ابوعلی سینا در ایران و به‌ویژه در همدان حضور داشته است، این امر بیانگر آن است که همدان دارای قدمتی بیش از دوران ابوعلی سیناست. ایشان در این شهر وزارت می‌کرده، به طبابت می‌پرداخته، برای دیدار دوست خود ابوسعید دخدوک  به همدان آمده، در همین شهر بیمار شده و در نهایت وفات یافته است. این موضوع خود نشان‌دهنده قدمت تاریخی این نقطه جغرافیایی است.

تسنیم: جایگاه اجتماعی و سیاسی این‌گونه نخبگان در جامعه چگونه بوده است؟

عراقچیان: نکته دیگر، جایگاه اجتماعی این افراد را نشان می‌دهد. دانشمندی که علاوه بر طبابت، آثاری در حوزه روان‌شناسی، حقوق ، نجوم ، ریاضیات  و سایر موضوعات داشته، به عنوان یک شخصیت سیاسی نیز ایفای نقش می‌کرده است؛ به‌گونه‌ای که وزیر بوده است. این امر نشان می‌دهد که در جامعه ایرانی، از دانشمندان در حوزه سیاست و مدیریت نیز بهره گرفته می‌شده است.

تسنیم: آیا بحث نخبگان صرفاً به ابوعلی سینا محدود می‌شود؟

عراقچیان: این مطالب در بیان ارزش و اهمیت افرادی شبیه ابوعلی سینا مطرح می‌شود. در حال حاضر، تمرکز بحث ما بر ابوعلی سیناست، اما افراد دیگری نیز می‌توانند با همین ویژگی‌ها مورد بررسی قرار گیرند.

تسنیم: زمانی که کشوری تلاش می‌کند چنین شخصیت‌هایی را به خود منتسب کند، به دنبال چه هدفی است؟

عراقچیان: در مواردی که کشوری تلاش می‌کند این شخصیت‌ها را به نوعی تصاحب کند و با برنامه‌ریزی دقیق در این مسیر حرکت می‌کند، هدف آن کشور این است که بگوید ما دارای سابقه تمدنی طولانی بوده ایم ، ما بزرگان مورد قبول جامعه چهانی را عزیز میپنداریم و از اپن طریق میخواهند ضعفهای سیاسی و اجتماعی خود را پوشش دهند . 

تسنیم: زندگی، فعالیت و محل دفن یا وفات یک دانشمند بزرگ چه دلالتی درباره پیشینه تمدنی یک شهر دارد؟

عراقچیان: اینکه فردی چون بوعلی سینا  در شهری زندگی کرده و یا  در شهری دفن شده یا بیمار شده و وفات یافته است، به این معناست که آن شهر دارای سابقه تمدنی طولانی، نظام مدیریتی، حکومت و ساختار سیاسی بوده است. وقتی ابوعلی سینا در شهری مانند همدان به عنوان وزیر دربار فعالیت داشته، مشخص می‌شود که تمدن آن شهر، یعنی همدان، دارای سابقه‌ای دیرینه بوده است.

این امر نشان می‌دهد که همدان به عنوان یک شهر، یک نقطه تمدنی مهم به شمار می‌رفته است؛ به‌گونه‌ای که ابوعلی سینا از اصفهان حرکت کرده و به همدان آمده تا هم امور اداری و سیاسی را انجام دهد و هم به دیدار دوست خود، ابوسعید دخدوک، برود. بنابراین روشن می‌شود که دانشمندان دیگری نیز در این منطقه حضور داشته‌اند.

تسنیم: چرا در آن مقطع تاریخی، همدان محل حضور و فعالیت مفاخر ایرانی و حتی جهانی بوده است؟

عراقچیان: در این خصوص، اگر اجازه بفرمایید، پس از جمع‌بندی به آن پرداخته می‌شود. اما به طور کلی باید گفت که این افراد به دلیل آنکه دانشمندان مورد قبول جامعه بوده‌اند و در حکومت‌ها نیز نقش داشته‌اند، به عنوان وزیر و اعضای دربار فعالیت می‌کرده‌اند. حضور این افراد موجب می‌شده است که حکومت‌ها و دربار به واسطه آنان اعتبار اجتماعی کسب کنند.

تسنیم: چرا کشوری مانند ترکیه تلاش می‌کند این شخصیت‌ها را به نام خود ثبت یا مصادره کند؟

عراقچیان: در این زمینه می‌توان چند دلیل را مطرح کرد. نخست آنکه با نسبت دادن این افراد به نقطه جغرافیایی امپراتوری عثمانی، تلاش می‌شود تاریخ امپراتوری عثمانی تثبیت شود. نکته دوم آن است که با این اقدام، سعی در حذف فرهنگی نقطه جغرافیایی ایران و به‌ویژه همدان صورت می‌گیرد که به نظر می‌رسد نوعی عناد دیپلماتیک نیز در آن نهفته باشد.

نکته سوم این است که امپراتوری عثمانی در موارد متعددی ظلم‌ها و ستیزهایی علیه اقوام مختلف داشته و با مطرح کردن نام ابوعلی سینا در چارچوب امپراتوری عثمانی، به تعبیری تلاش می‌شود عیب‌ها، خرابکاری‌ها و ظلم‌های تاریخی خود را پنهان کند. همچنین هدف آن است که شخصیتی که سرمایه اجتماعی محسوب می‌شود، چه در گذشته و چه در حال، به نام خود ثبت شود و این‌گونه القا گردد که افراد بسیار دانشمند و مورد حمایت مردمی در این جغرافیا حضور داشته‌اند.

تسنیم: چرا تعداد زیادی از این مفاخر به همدان نسبت داده می‌شوند؟

عراقچیان: همدان از زمان مادها، به تعبیری نخستین شهر ایرانی محسوب می‌شود. تأکید می‌کنم که منظور نخستین نقطه سکونتی نیست، بلکه نخستین شهر ایرانی یا نخستین شهر در امپراتوری ماد است. علت این امر آن است که هرچند نقاط سکونتی متعددی وجود داشته، اما همه آن‌ها شهر به معنای واقعی نبوده‌اند. حتی مقام معظم رهبری نیز به این موضوع اشاره فرموده‌اند و بیان داشته‌اند که همه ارزش‌های تمدنی در همدان جمع شده است. دلیل این امر آن است که نخستین شهری که دارای حکومت، فرمانروایی، قلعه و ساختارهای حکومتی بوده، در همدان شکل گرفته است.

تسنیم: آیا علاوه بر دلایل تمدنی و تاریخی، عوامل دیگری نیز در اهمیت همدان نقش داشته‌اند؟

عراقچیان: بله، افزون برعلل تمدنی و تاریخی، دلایل اجتماعی و اقتصادی نیز مطرح است. همدان در مسیر چندین شاهراه اقتصادی، اجتماعی و مسیرهای ایاب و ذهاب قرار داشته و به همین دلیل شهری مهم به شمار می‌رفته است. از این رو، در دوره‌های مختلف، دانشمندان متعددی در این منطقه حضور داشته‌اند. اگر بخواهیم فهرست آن‌ها را ذکر کنیم، شاید تعدادشان به بیش از هزار نفر برسد. کتابی با عنوان «سخنوران و دانشمندان همدان» در دو جلد تنظیم شده که اسامی بسیار زیادی از گذشته تا امروز را در بر می‌گیرد.

تسنیم: جایگاه راهبردی و سیاسی همدان در طول تاریخ چگونه بوده است؟

عراقچیان: همدان از نظر موقعیت استراتژیک و سوق‌الجیشی نیز اهمیت بالایی داشته است. بر اساس بررسی‌های تاریخی، این شهر بیش از شش بار به صورت کامل یا فصلی، پایتخت پادشاهان مختلف بوده است. برای مثال، در دوره مادها و هخامنشیان، همدان پایتخت تابستانی بوده و در دوره‌های دیگر، یا پایتخت کامل بوده یا در چند ماه از سال به صورت فصلی نقش پایتخت را ایفا می‌کرده است. این امر به دلیل آب‌وهوای مناسب، باغ‌شهری بودن و فراوانی آب و  نعمت در این منطقه بوده است.

تسنیم: در مقایسه با کشورهای پیرامونی، این پیشینه تاریخی چه اهمیتی دارد؟

عراقچیان: لازم است به این نکته توجه شود که برخی از کشورهای اطراف ما، تاریخی کمتر از دویست سال دارند. در حالی که پیشینه تمدنی شهرهایی مانند همدان، قدمتی چند هزار ساله دارد. حالا شما در خصوص بوعلی سینا نکاتی را فرمودید، بنده نیز خواستم این نکته را اضافه کنم  که در سالهای قبل کشوری تازه به دوران رسیده تلاش میکرد بادگیر بعنوان عنصر اساسی در معماری شهری مناطق کویری ایران را بعنوان دستاورد علمی خود ثبت جهانی کند و این در حالی است که زمانی که ایرانیان صاحب معماری و شهرسازی و علم و اختراع بودند آنها چادر نشینانی بیش نبودند

تسنیم: آیا شهرهایی مانند کرمان و یزد دارای پیشینه تمدنی هستند و نمونه‌هایی از تلاش دیگر کشورها برای مصادره این میراث وجود دارد؟

عراقچیان: کرمان و یزد سابقه تمدنی دیرینه‌ای دارند. زمانی که کشوری مانند امارات می‌آید بادگیر یزد را کپی می‌کند و سپس ادعا می‌کند که این اثر متعلق به خودش است و تلاش می‌کند آن را در یونسکو به ثبت برساند، این موضوع نشان می‌دهد که این کشورها به دنبال ساختن تاریخ برای خود هستند و در پی شکل دادن به یک گذشته تمدنی‌اند. بنابراین، اگر ترکیه نیز درباره ابوعلی سینا ادعاهایی مطرح می‌کند، باید توجه داشت که این کشور به مرحله‌ای رسیده که خود فاقد تاریخ و تمدن آنچنانی است و هر آنچه در تاریخ داشته، بیشتر مبتنی بر ظلم و ستم بوده است. از این رو، تلاش می‌کند با مصادره نام اشخاصی مانند ابن‌سینا، برای خود تاریخ و تمدن بسازد و معایب تاریخی خود را پنهان کند.

تسنیم: در این زمینه، وظیفه دستگاه‌های متولی فرهنگی کشور چیست؟

عراقچیان: در اینجا لازم است به وظیفه دستگاه‌های متولی اشاره شود و اگر صلاح بدانید، می‌توان این وظیفه را به‌طور مشخص‌تر در ادامه نیز تشریح کرد. پیش از آن، باید گفت که ادارات مختلف کشور، به‌ویژه سازمان میراث فرهنگی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، شهرداری‌ها و به تعبیر کلی مدیران ارشد استان، وظیفه بسیار سنگینی در معرفی این شخصیت‌ها دارند. نباید تصور شود که اگر مثلاً سالی یک روز، در ابتدای شهریورماه که روز همدان و روز بوعلی سینا است، یک مراسم مختصر در محوطه آرامگاه برگزار شود، وظیفه به‌طور کامل انجام شده است؛ خیر، چنین نیست.

تسنیم: آیا همدان تنها به بوعلی سینا محدود می‌شود یا مفاخر دیگری نیز دارد؟

عراقچیان: ما شخصیت‌هایی مانند باباطاهر، بوعلی و افراد معروف و فراوان دیگری داریم. همان‌طور که عرض کردم، تعداد این مفاخر آن‌قدر زیاد است که انسان وقتی فقط نام چهار نفر از آن‌ها را می‌برد، در برابر سایرین احساس شرمندگی می‌کند. برای معرفی این بزرگان، باید جلسات فراوانی برگزار شود. اقداماتی که اخیراً در سطح شهر و بر روی تابلوها مشاهده شده، مانند ابتکار شهرداری تحت عنوان معرفی «فرزندان هکمتانه»، اقدام مثبتی بوده است.

تسنیم: نقش سایر نهادهای فرهنگی و آموزشی در این مسیر چیست؟

عراقچیان: اداراتی مانند اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان میراث فرهنگی، دانشگاه‌ها و آموزش و پرورش می‌توانند چه در حوزه معاصرین و چه در حوزه گذشتگان، اقدامات فراوانی انجام دهند. ما دانشمندان بسیار زیادی داشته‌ایم که باید پیش از آنکه مورد مصادره قرار گیرند، به‌درستی معرفی شوند. باید مشخص شود که این افراد کجا به دنیا آمده‌اند، کجا زندگی کرده‌اند و کجا وفات یافته‌اند.

تسنیم: آیا مفهوم ایران در گذشته با ایران امروزی تفاوت داشته است؟

عراقچیان: در اینجا باید به این نکته توجه داشت که ایرانِ 800 سال پیش، 900 سال پیش یا چند هزار سال پیش، از نظر جغرافیایی با ایران امروزی تفاوت داشته است. ما یک ایران بزرگ داشته‌ایم که امروز از آن با عنوان «ایران فرهنگی» یاد می‌شود. اگر شاعری یا دانشمندی در آن ایران فرهنگی بزرگ و در همان جغرافیای تاریخی ایران به دنیا آمده باشد، او ایرانی محسوب می‌شود؛ حتی اگر آن منطقه امروز در مرزهای سیاسی ایران قرار نداشته باشد. به دلیل تحولات تاریخی، ایران در دوره‌هایی کوچک‌تر شده است، اما هویت ایرانی این افراد همچنان پابرجاست. بنابراین اگر کسی در مناطقی مانند آسیای میانه یا بعضی نقاط دیگر از آسیا و خاورمیانه فعلی متولد شده باشد، در آن زمان جزئی از ایران بوده و در نتیجه ایرانی به حساب می‌آید، نه متعلق به کشور دیگری.

تسنیم: مسئولیت سازمان‌های متولی در این زمینه تا چه حد گسترده است؟

عراقچیان: مسئولیت سازمان‌های متولی، چه در سطح ملی مانند فرهنگستان‌ها و چه در سطح استانی مانند نهادهای فرهنگی همدان، بسیار گسترده و سنگین است و نباید در این زمینه کوتاهی صورت گیرد.

تسنیم: درباره مذهب و مشرب فکری ابوعلی سینا چه دیدگاهی وجود دارد؟

عراقچیان: در خصوص مشرب فکری یا مذهب ابوعلی سینا، بنده پیشنهادم این است که به جای تمرکز بر افتراقات، بر اشتراکات تأکید شود. خود ابوعلی سینا در شعری درباره خویش می‌گوید:

کفر چو منی گزاف و آسان نبود * محکم تر از ایمان من ایمان نبود
در دهر یکی چون من و آنهم کافر * پس در همه دهر یک مسلمان نبود

با این شعر، ایشان خود را مسلمان معرفی می‌کند. حال اینکه ایشان سنی‌مذهب بوده یا شیعه‌مذهب، بنده نمی‌توانم به‌طور قطعی اظهار نظر کنم و شاید فلاسفه و علمای دینی در این زمینه نظر دقیق‌تری داشته باشند. اما همین قدر می‌دانم که اگر ما دو مکتب فلسفی داشته باشیم، یکی مکتب مشاء و دیگری مکتب اشراق است؛ در رأس مکتب مشاء، ابن‌سینا قرار دارد و در رأس مکتب اشراق، شیخ شهاب‌الدین سهروردی که اهل زنجان است. بنابراین ما یکی از معروف‌ترین مراجع فلاسفه را در شهرمان داریم

تسنیم: آیا پرداختن به مکاتب فلسفی برای معرفی جایگاه ابوعلی سینا کفایت می‌کند؟

عراقچیان: مکاتب فلسفی به نظر بنده برای ما کفایت می‌کند و همین موضوع برای ما افتخارآمیز است. اینکه بنیادی به نام بنیاد بوعلی سینا داریم که در همدان دفتر دارد و به برگزاری برنامه‌ها و جلسات علمی می‌پردازد و علمای بزرگ در حوزه‌های علمیه، حکمت مشاء را به عنوان یک حکمت فلسفی پذیرفته‌اند، خود مایه افتخار است. اینکه حالا مذهب ایشان چه بوده، شیعه بوده یا سنی بوده، به نظر من نباید وارد این بحث شویم، چرا که واقعاً شاید هنوز به نتیجه قطعی نرسیده باشند. اما در مجموع، ابوعلی سینا به عنوان یک فیلسوف و صاحب تفکر در حوزه اسلام پذیرفته شده است.

تسنیم: در خصوص مصادره مفاخر ایرانی مانند ابوعلی سینا توسط برخی کشورها، آیا این کشورها مستندات محکمه‌پسند ارائه می‌کنند؟

عراقچیان: در دنیای امروز، با توجه به قدرت رسانه‌ای که کشورهای استعمار گر ،  امپریالیست و شبه‌امپریالیست در اختیار دارند، گاهی اسناد به قدری به‌راحتی دستکاری می‌شود که حتی اگر کسی بخواهد اثبات کند یک سند جعلی است، آن سند اثر خود را گذاشته و تاثیرش  را داشته است. به عنوان مثال، همه علمای دنیا در حوزه معماری و شهرسازی می‌دانند که برخی اختراعات و دستاوردها ایرانی بوده است، اما کشوری مانند امارات می‌آید و آن را به عنوان ساخته و دانش خود معرفی می‌کند و در سطح جهانی منتشر می‌سازد.

تسنیم: در مورد هویت ایرانی ابوعلی سینا، اجماع جهانی چگونه است؟

عراقچیان: همه دنیا می‌دانند که ابوعلی سینا یک ایرانی به تمام معناست؛ شخصیتی که در دربار چندین پادشاه حضور داشته، وزیر بوده، به طبابت و درمان بیماران پرداخته، در ایران بزرگ فرهنگی بدنیا آمده و در  ایران جغرافیائی فعای وفات یافته و در همدان دفن شده است. این موضوع برای همگان روشن است. اما گاهی قدرت رسانه‌ای  در اختیار دیگران قرار دارد و همین مسئله باعث تحریف واقعیت‌ها می‌شود.

تسنیم: در این شرایط، مسئولیت رسانه‌ها و نهادهای داخلی چیست؟

عراقچیان: این مسئله نشان می‌دهد که رسانه‌های ما مسئولیت بسیار سنگینی در معرفی شخصیت‌ها و اثبات حضور آنان در منطقه ایران فرهنگی قدیم یا ایران جغرافیایی امروز دارند. این سؤال مطرح است که چرا ما در مراجع بین‌المللی این موضوعات را پیگیری نکرده‌ایم تا بتوانیم حرف خود را به صورت رسمی و حقوقی اثبات کنیم. واقعاً باید از کارشناسان پرسید که تاکنون چه میزان این موضوع پیگیری شده و چه اقداماتی صورت گرفته است.

تسنیم: کدام نهادها باید پیگیری حقوقی این موضوعات را بر عهده بگیرند؟

عراقچیان: می‌توان با صراحت گفت که وزارت امور خارجه، وزارت دادگستری و معاونت حقوقی ریاست جمهوری باید با طرح دعوا در سازمان‌های فرهنگی بین‌المللی مانند یونسکو و سایر نهادهای مشابه، حتی سازمان ملل متحد، کشورهای طرف مقابل را وادار به عقب‌نشینی کنند. انتظار این است که وزارت امور خارجه، وزارت دادگستری، معاونت حقوقی ریاست جمهوری و سازمان‌های فرهنگی، از جمله وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و دفتر یونسکو در ایران، به محض طرح چنین مباحثی، شکایت‌های حقوقی خود را ثبت کرده و روشنگری‌های فنی و شناسنامه‌ای لازم را انجام دهند.

تسنیم: در صورت انجام صحیح این اقدامات، چه نتیجه‌ای حاصل خواهد شد؟

عراقچیان: اگر این اقدامات به‌درستی انجام شود، شاید دیگر برخی کشورها جرأت نکنند دست به چنین اقداماتی بزنند. اگر ما در برابر اقدامات قبلی محکم ایستادگی کرده بودیم، امروز کشوری مانند ترکیه جرأت نمی‌کرد چنین ادعاهایی را مطرح کند. به نظر من، این مسئله برای سازمان‌های فرهنگی و اجرایی ما یک زنگ خطر فرهنگی جدی است.

تسنیم: آیا این اقدامات را می‌توان بخشی از یک برنامه هدفمند دانست؟

عراقچیان: بله، دقیقاً همین‌طور است. آنچه بنده به آن یقین دارم این است که این یک برنامه هدفمند برای تهی کردن ایران از فرهنگ گذشته و مصادره دانشمندان و تاریخ و تمدن ایران به نفع دیگران است. حتی موضوعاتی مانند تحریف نام خلیج فارس، ادعا درباره جزایر و نسبت دادن دانشمندان یا بناهای تاریخی به دیگر مناطق، همگی در همین چارچوب قابل تحلیل هستند.

من اعتقاد دارم که همه این اتفاقات ریشه در استعمار دارد؛ اینکه خلیج فارس را خلیج دیگری بنامند، یا بگویند فلان جزیره متعلق به شما نیست، یا فلان دانشمند متعلق به آسیای میانه است، یا فلان بنای تاریخی متعلق به ایران نیست، همگی از یک منبع فکری واحد نشأت می‌گیرد و آن استعمار است.

تسنیم: در چنین شرایطی، وظیفه پژوهشگران چیست؟

عراقچیان: وظیفه پژوهشگران در این بحث، به‌ویژه با توجه به اهمیت موضوع، بسیار اساسی و تعیین‌کننده است و باید در ادامه به‌صورت دقیق‌تر به آن پرداخته شود.

تسنیم: در مواجهه با مصادره علمی و فرهنگی مفاخر ایرانی، چه رویکردی باید اتخاذ شود؟

عراقچیان: به نظر بنده، اقدامات علمی، ترجمه‌ها و اقدامات پژوهشی، فارغ از تنش‌های سیاسی و گرایش‌های سیاسی، باید محور عمل قرار گیرند. در این زمینه، همه باید با یکدیگر هم‌نفس و هم‌صدا باشند و فریاد تظلم‌خواهی خود را در سطح جهانی بلند کنند. این رویکرد را می‌توان آخرین و مؤثرترین راه‌حل در این حوزه دانست.

تسنیم: آیا در حوزه تولیدات فرهنگی و رسانه‌ای، اقدامات متناسبی انجام شده است؟

عراقچیان: بر اساس مشاهدات، کشورهایی مانند ترکیه حتی اقدام به ساخت فیلم و سریال درباره این شخصیت‌ها کرده‌اند، در حالی که ما عملاً در این حوزه کار فرهنگی مؤثری انجام نداده‌ایم. نه مستندسازی جدی صورت گرفته، نه تولید فیلم و سریال درخور شأن این مفاخر انجام شده است. حتی در زمینه ترجمه آثار، در دسترس قرار دادن کتاب‌های ابوعلی سینا برای دانشگاه‌های جهان و معرفی منسجم این آثار، مشخص نیست چه اقدامات جدی‌ای انجام شده است. به‌طور کلی، باید اذعان کرد که در حوزه رسانه و اطلاع رسانی  عملکرد ضعیفی داشته‌ایم.

تسنیم: این ضعف رسانه‌ای شامل چه حوزه‌هایی می‌شود؟

عراقچیان: وقتی از حوزه رسانه سخن می‌گوییم، منظور تنها یک بخش خاص نیست؛ بلکه روزنامه‌ها، رسانه‌های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی، صدا و سیما، مجلات و سایر ابزارهای ارتباطی را شامل می‌شود. در همه این حوزه‌ها، واقعیت این است که ما عملکرد ضعیفی داشته‌ایم و نتوانسته‌ایم شخصیت‌هایی مانند زکریای رازی، باباطاهر، ابوعلی سینا، فردوسی، سعدی ، حافظ  و ....  را آن‌گونه که شایسته است معرفی کنیم.

تسنیم: آیا می‌توان این ضعف را ناشی از اختلاف‌نظرها درباره این شخصیت‌ها دانست؟

عراقچیان: بله، تا حدی چنین است. در بسیاری موارد، هر یک از این شخصیت‌ها با برچسب‌های متفاوتی معرفی شده‌اند؛ یکی گفته عارف بوده، دیگری گفته درویش بوده، یکی صوفی دانسته، دیگری زندیق نامیده، یکی او را چپ‌گرا و دیگری راست‌گرا معرفی کرده است. این اختلاف‌نظرها باعث شده که از معرفی جامع و منسجم این بزرگان منصرف شویم. در حالی که باید توجه داشت تمرکز بر افتراقات، هرگز منجر به اتحاد نمی‌شود. اگر بر نقاط مشترک تمرکز کنیم، می‌توانیم از «ایران فرهنگی یکپارچه» سخن بگوییم؛ ایرانی که سرشار از دانشمندان، فلاسفه، عرفا، شعرا، ادیبان، مخترعان و مبتکران بوده است.

تسنیم: در فضای دانشگاهی و آکادمیک جهان، جایگاه ابوعلی سینا چگونه است؟

عراقچیان: امروز در میدان دانشگاهی و آکادمیک، ً اجماع وجود دارد که ابوعلی سینا ایرانی بوده و در همدان زیسته و وفات یافته است  و متعلق به ایران است. این موضوع در سطح علمی و دانشکاه های  جهان پذیرفته شده است. اما در مقابل، میدان رسانه‌ای بسیار قدرتمند شده و ما در این میدان به‌شدت ضعیف عمل کرده‌ایم. در حالی که میدان دانشگاهی در این زمینه قوی است، ضعف ما در عرصه رسانه باعث شده روایت‌های نادرست مجال بروز پیدا کنند.

تسنیم: آیا مفاخر ایرانی مانند ابوعلی سینا در مجامع علمی جهانی مورد توجه قرار می‌گیرند؟

عراقچیان: بله، مفاخر ایرانی مانند ابوعلی سینا در دانشگاه‌ها و در میان شخصیت‌های بزرگ جهانی مورد توجه جدی قرار دارند. همایش‌های بزرگ، مراسم علمی و نشست‌های تخصصی متعددی درباره ایشان برگزار می‌شود و آثارش همچنان مورد استفاده قرار می‌گیرد. شخصیت‌های علمی بزرگی در جهان درباره ابوعلی سینا سخن گفته‌اند و او را معرفی کرده‌اند.

تسنیم: آیا مخالفت جدی از سوی علما با جایگاه ابوعلی سینا وجود داشته است؟

عراقچیان: در مطالعات و شنیده‌های محدود بنده، تنها مخالفت‌هایی بسیار اندک و محدود مطرح بوده که آن هم بیشتر به دلیل نسبت دادن گرایش‌هایی مانند تصوف به ایشان بوده است. با این حال، بنده حتی علمای بزرگی در حد مرجعیت را دیده‌ام که از ابوعلی سینا، فلسفه او، حکمت او و تلاش‌هایی که برای معرفی وی انجام شده، تمجید کرده‌اند.

تسنیم: جمع‌بندی دیدگاه علما و اندیشمندان درباره ابوعلی سینا چیست؟

عراقچیان: امروز، دست‌کم در همدان و به نظر بنده تقریباً بدون استثنا، حکما، عرفا و علما همگی به این جمع‌بندی رسیده‌اند که ابوعلی سینا نه‌تنها در حوزه طب، بلکه در حوزه فلسفه، حکمت، اخلاق، عرفان و علوم جدیدی مانند ریاضیات و نجوم نیز سرآمد بوده است. او نابغه دوران خود بوده و کمتر شخصیتی در جهان می‌توان یافت که واجد چنین جامعیتی باشد.

تسنیم: آیا شناخت جهانی از ابوعلی سینا بیش از شناخت داخلی بوده است؟

عراقچیان: بر اساس مطالعاتی که انجام داده‌ام، به این نتیجه رسیده‌ام که کشورهای اروپایی، ابوعلی سینا را بیش از ما شناخته‌اند و درباره او کار کرده‌اند. آن‌ها سمینارها برگزار کرده‌اند، جوایزی به نام او ایجاد کرده‌اند و کنگره‌های سالیانه برگزار می‌کنند. متأسفانه ما در مقایسه با آن‌ها کمتر به این شخصیت بزرگ پرداخته‌ایم.

تسنیم: برای تثبیت جایگاه ابوعلی سینا در ذهن جامعه ایرانی و جهانی، چه اقدامات عملی و زیرساختی پیشنهاد می‌کنید؟

عراقچیان: برای این منظور، به نظر می‌رسد هر شهر بزرگ در کشور باید حداقل یک خیابان، یک سالن اجتماعات و یک مجتمع پزشکی و ......    به نام بوعلی سینا داشته باشد. دانشگاه‌ها می‌توانند سالن‌های همایش و کتابخانه‌هایی به نام بوعلی سینا ایجاد کنند. این اقدامات باید به‌قدری گسترده و مستمر انجام شود تا برای همه افراد جامعه ایرانی مسجل شود که ابوعلی سینا یک دانشمند ایرانیِ سرآمد است. در صورت انجام چنین اقداماتی، حتی برای سایر کشورها نیز کاملاً روشن خواهد شد که هیچ راهی جز پذیرش این واقعیت وجود ندارد که بوعلی سینا یک دانشمند ایرانی به تمام معنا بوده است.

تسنیم: آیا در حوزه بوعلی‌شناسی، نگاه برنامه‌محور و افق بلندمدت وجود دارد؟

عراقچیان: واقعیت این است که در حال حاضر ما افق دید بلندمدت مشخصی در حوزه بوعلی‌شناسی نداریم و بیشتر به برنامه‌های کوتاه‌مدت توجه کرده‌ایم. در حالی که حتی می‌توان جایزه‌ای به نام بوعلی سینا تعریف کرد که نه‌تنها در سطح ملی، بلکه در سطح جهانی نیز اعتبار پیدا کند. این در شرایطی است که امروز می‌بینیم برخی کشورها جوایز پزشکی خود را به نام بوعلی سینا نام‌گذاری کرده‌اند، اما ما در داخل کشور خودمان آن‌چنان که باید به ایشان نپرداخته‌ایم.

تسنیم: برنامه‌های فعلی مرتبط با بوعلی سینا را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

عراقچیان: آنچه امروز در ایران درباره بوعلی سینا مشاهده می‌شود، عمدتاً برنامه‌های کوتاه‌مدت است. ما در معرفی بلندمدت و راهبردی بوعلی سینا کار جدی انجام نداده‌ایم. بسیاری از این برنامه‌ها به‌صورت مقطعی، باری به هر جهت و صرفاً برای رفع تکلیف برگزار می‌شود؛ به‌گونه‌ای که بیشتر جنبه تبلیغاتی دارد و کمتر دیده می‌شود که برنامه‌ای با چشم‌انداز مشخص برای سال‌های آینده طراحی شده باشد.

تسنیم: چرا از عنوان «حکیم بوعلی سینا» استفاده می‌شود و نه صرفاً «پزشک» یا «طبیب»؟

عراقچیان: بوعلی سینا صرفاً یک پزشک نبوده است. به همین دلیل است که از عنوان «حکیم بوعلی سینا» استفاده می‌کنیم، نه «طبیب بوعلی سینا» یا «پزشک بوعلی سینا». در علوم، فردی که در یک شاخه تخصص پیدا می‌کند، به‌عنوان طبیب یا عالم آن علم شناخته می‌شود؛ مانند عالم شیمی، عالم فیزیک یا عالم زیست‌شناسی، اما «حکیم» به کسی اطلاق می‌شود که در چندین شاخه علمی سرآمد باشد و بتواند میان آن‌ها پیوند برقرار کند؛ یعنی بتواند ریاضیات، فلسفه، روان‌شناسی، حکمت، عرفان و پزشکی را در کنار یکدیگر مطرح و به هم متصل کند. چنین فردی صاحب حکمت است.

تسنیم: آیا افراد زیادی در جهان واجد عنوان «حکیم» هستند؟

عراقچیان: خیر افراد حکیم در جهان بسیار اندک‌اند. برای مثال، ما زکریای رازی را «حکیم» نمی‌نامیم، بلکه او را به عنوان دانشمند شیمی یا دانشمند علوم طبیعی می‌شناسیم. اما درباره بوعلی سینا، تقریباً همه بدون استثنا بر این باورند که او بر حداقل دوازده علم زمان خود تسلط کامل داشته است و به همین دلیل شایسته عنوان «حکیم» است.

تسنیم: مصادره مفاخر ایرانی، از جمله ابوعلی سینا، چه پیامد تبلیغاتی برای ایران دارد؟

عراقچیان: اینکه در جهان درباره ابوعلی سینا صحبت می‌شود، لزوماً می‌تواند به نفع ما باشد یا علیه ما؛ و این موضوع کاملاً به عملکرد و واکنش ما بستگی دارد. اگر ما به‌موقع واکنش نشان دهیم و در مجامع بین‌المللی، حقانیت خود را اثبات کنیم، این مباحث قطعاً به نفع ایران خواهد بود، اما اگر عقب‌نشینی کنیم و اقدامی انجام ندهیم، طبیعتاً نتیجه به زیان ما تمام خواهد شد.

تسنیم: اگر موضوع دانشمنددزدی مطرح شود، چه رویکردی برای دفاع مؤثر در مجامع جهانی باید اتخاذ کنیم؟ این دفاع چقدر می‌تواند به نفع یا ضرر ما باشد؟

عراقچیان: اگر ما با سرعت و دقت کافی، دفاعی قوی همراه با مستندات و مدارک محکم در مجامع جهانی ارائه دهیم، این مسئله نه تنها به ضرر ما نخواهد بود، بلکه به نفع کشور و اعتبار تمدنی‌مان تمام می‌شود. چنین اقدامی اقتدار ما را در جهان نشان می‌دهد و سابقه تمدنی ایران را برجسته تر  می‌کند، اما اگر ضعیف عمل کنیم، دانشمندان و مفاخر ما به تدریج مصادره خواهند شد و این خسارت بزرگی است.

تسنیم: جامعه پزشکی ایران تا چه حد پیرو و الگوی ابوعلی سینا در جنبه‌های عرفانی، اخلاقی و علمی هستند؟

عراقچیان: ابتدا باید بگویم که انتظار نداشته باشیم پزشکان امروزی مانند ابوعلی سینا بر دوازده شاخه علمی تسلط داشته باشند؛ چرا که تخصص‌ها بسیار دقیق و تفکیک شده‌اند. امروزه حتی به عنوان مثال پزشکی داخلی هم به چندین شاخه تخصصی تقسیم می شود. علاوه بر این، شرایط آموزش و تحصیل نیز به گونه‌ای است که نمی‌توان انتظار داشت فردی همزمان در همه علوم، از جمله پزشکی، فلسفه، روانشناسی و غیره، به تسلط برسد.

اما آنچه می‌توان انتظار داشت، توسعه «مرام و اخلاق پزشکی» بوعلی سیناست. امروزه رشته‌های پزشکی در دانشگاه‌ها، درسی تحت عنوان «اخلاق پزشکی» دارند که بر اصولی مانند همدلی، اعتماد متقابل بین پزشک و بیمار و مشورت تأکید می‌کند. این همان رویکردی است که از ابوعلی سینا به یادگار مانده و باید سرمشق پزشکان ما قرار گیرد.

خوشبختانه در شهر ما، تعداد قابل توجهی از پزشکان به لحاظ اخلاق حرفه‌ای و توانمندی علمی شایسته تمجید هستند و نمونه‌های برجسته‌ای در این زمینه داریم.

تسنیم: آیا جایزه‌ای به نام «جایزه بوعلی سینا» وجود دارد و چه نقشی در معرفی این فخر ایرانی دارد؟ همچنین آیا چنین برنامه‌هایی در داخل کشور به صورت جدی دنبال می‌شود؟

عراقچیان: در برخی کشورها، جایزه‌های پزشکی به نام «جایزه بوعلی سینا» نامگذاری شده‌اند که این خود نشان‌دهنده اعتبار جهانی این نام است، اما متأسفانه در داخل کشور ما، برنامه‌های مرتبط با جایزه بوعلی سینا بیشتر کوتاه‌مدت و مقطعی بوده و فاقد یک برنامه بلندمدت و راهبردی است.

ایجاد و توسعه جایزه‌ای ملی و حتی بین‌المللی به نام بوعلی سینا می‌تواند نقش بسیار مؤثری در معرفی، حفظ و توسعه میراث علمی و فرهنگی این دانشمند برجسته داشته باشد و باید در برنامه‌های فرهنگی و علمی کشور به آن توجه جدی شود.

تسنیم: اگر بخواهیم بوعلی سینا را در چند جمله مختصر معرفی کنیم و مطالبه‌ای در خصوص جایگاه او داشته باشیم، چگونه بیان می‌کنید؟

عراقچیان: بوعلی سینا یک شخصیت چندبعدی ایرانی بوده، هست و خواهد بود. او نماینده جامع علوم و حکمت در ایران است و جایگاه وی فراتر از صرف یک پزشک یا فیلسوف تک بعدی  است.

در سطح کشور، علاوه بر سازمان‌های استانی مانند ارشاد، صدا و سیما و رسانه‌های فرهنگی، در مقیاس کلان دستگاه‌هایی مانند وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، شورای انقلاب فرهنگی، معاونت حقوقی ریاست جمهوری و مرکز پژوهش‌های مجلس باید نقش مهمی ایفا کنند. این نهادها باید به صورت هماهنگ و مستمر موضوع پیگیری و مطالبه حقانیت مفاخر را در دستور کار خود قرار دهند.

در حال حاضر، ابوعلی سینا در مرکز توجه است، اما باید توجه داشته باشیم که ما هزاران دانشمند بزرگ دیگر در ایران بزرگ داریم که در حوزه‌های نجوم، جغرافیا، روان شناسی، حقوق، شیمی، فیزیک، ریاضی و سایر علوم نقش داشته‌اند. بنابراین، برای جلوگیری از مصادره مفاخر، لازم است همزمان از همه آن‌ها دفاع و اثبات کنیم که این بزرگان ایرانی بوده‌اند.

تسنیم: در حوزه استانی و به ویژه در همدان، چه مسئولیت‌هایی بر عهده مدیران و نهادهای فرهنگی و اجرایی است؟

عراقچیان: وظیفه اصلی معرفی این دانشمندان و مفاخر، ابتدا به مردم همدان و سپس به کل ایرانیان، بر عهده مدیران استانی، از جمله استاندار، سازمان‌های فرهنگی و اجرایی است. آن‌ها باید این بزرگان را به بهترین نحو معرفی کنند و فعالیت‌های گسترده فرهنگی، علمی و آموزشی در این زمینه سامان دهند تا نام و آثار این مفاخر گمنام و برجسته به درستی شناخته شود.

تسنیم: لطفا چند تن از مفاخر برجسته همدان را نام ببرید؟

عراقچیان: چنین فهرستی بسیار طولانی است و شامل دانشمندان و مفاخر متعدد می‌شود که در دوره‌های مختلف تاریخی در همدان حضور داشته‌اند و در علوم مختلف تأثیرگذار بوده‌اند. این فهرست در منابع مکتوبی مانند کتاب «سخنوران و دانشمندان همدان» به تفصیل آمده است. معرفی این بزرگان به جامعه و جهان، از اولویت‌های اساسی در حوزه فرهنگ و تاریخ ماست.

در همدان مفاخر بسیار زیادی وجود دارند که نام بردن از همه‌شان امکان‌پذیر نیست، اما به عنوان نمونه می‌توان به باباطاهر، سعد سلمان و عین القضات همدانی اشاره کرد. این افراد در حوزه‌های مختلف علمی، ادبی و عرفانی نقش برجسته‌ای داشته‌اند و تحقیقات زیادی درباره آن‌ها انجام شده است.

در  سایر حوزه‌های علمی نیز، همدان بزرگان  متعددی برای علوم مختلف دارد؛ برای مثال، در شاخه های پزشکی، علوم پایه، علوم انسانی و هنر از همدان بوده‌اند.

انتهای پیام/