Orta Asya'da Rekabet; Kazakistan, Tacikistan'ın Ana Ortağı Olacak mı?

Tesnim Haber Ajansı- Kazakistan ile Tacikistan arasındaki siyasi ve ekonomik ortaklık, 2024 yılından ve iki ülke arasında «Müttefiklik İlişkileri Antlaşması»nın imzalanmasıyla birlikte hız kazanmıştır.

Bu büyüyen süreç, bu iki komşu devletin bağlarının nasıl geliştiği ve Astana'nın Moskova ile Pekin'i Duşenbe'nin ana ortakları olarak kenara itip itemeyeceği şeklindeki kilit soruyu gündeme getirmiştir.

Bu doğrultuda, Tacikistan Cumhurbaşkanı İmamali Rahman 5-7 Kasım tarihlerinde Kazakistan'a resmi bir ziyaret gerçekleştirmiş ve yapılan toplantı ve müzakerelerin sonunda taraflar 14 hükümetler arası anlaşma ile ticari işbirliklerine ilişkin 10'dan fazla belge imzalamışlardır.

İki ülkenin karşılıklı ekonomik kapasiteleri ve otuz yıllık diplomatik ilişkiler geçmişi

Tacikistan ve Kazakistan, Orta Asya bölgesinde, birbirleriyle ortak kara sınırı bulunmayan ve doğudan Özbekistan, batıdan Kırgızistan ile birbirinden ayrılan iki komşu ülkedir.

Kazakistan hem coğrafi yüzölçümü hem de nüfus açısından Tacikistan'dan çok daha büyüktür. Kazakistan'ın GSYİH'si Tacikistan'ınkinden 17 kat daha fazladır ve Kazakistan'daki dijitalleşme düzeyi Tacikistan'ınkinin neredeyse iki katı daha yüksek olarak değerlendirilmektedir.

Kazakistan'daki ekonomik ve altyapısal imkân ve kapasiteler çok daha geniştir ve bu özellik, bu ülkeyi daha yavaş bir kalkınma sürecine sahip olan Tacikistan için önemli bir ortak haline getirmektedir.

Buna karşılık Tacikistan, geniş su kaynaklarına ve hidroelektrik enerji alanında yüksek kapasiteye sahip bir ülke olarak kabul edilmekte ve nispeten serbest pazarı, Kazakistan için çekici olan yatırım ve ticari işbirliği fırsatları sunmaktadır.

İki hükümet arasındaki işbirliğinin bir diğer önemli yönü, Tacikistan ve Kazakistan'ın Orta ve Güney Asya pazarlarıyla bağların genişletilmesinde ortak olarak hareket ettiği bölgesel ulaşım güzergâhlarının geliştirilmesidir.

Taraflar arasındaki diplomatik ilişkiler 1993 yılında kurulmuş, 2015'te stratejik ortaklık anlaşması ve 2024'te de müttefiklik ilişkileri antlaşması imzalanmıştır. Kazakistan ile Tacikistan arasındaki otuz yılı aşkın ilişkiler genel olarak ani bir soğukluk, çatışma ve anlaşmazlık olmaksızın sakin bir şekilde gelişmiş ve ticaretten dijitalleşme alanındaki işbirliğine kadar çeşitli alanları kapsamıştır.

Tek taraflı ticaret dengesi ve Astana ile Duşenbe'nin ihracat sepeti ile yatırım bileşimi

Astana ve Duşenbe arasındaki bağların temeli ticaret ve yatırım eksenine dayanmaktadır. İki ülke arasındaki ticaret hacmi artmaktadır; öyle ki Ocak-Eylül 2026 döneminde bir önceki yıla göre yüzde 26 artışla 1,13 milyar dolara ulaşmış ve iki ülke arasındaki ticaret hacminin 2 milyar dolara çıkarılması hedeflenmiştir.

Ancak taraflar arasındaki ticarette dengesizlik görülmekte olup Kazakistan'ın ihracatı yüzde 80 ila 85'i aşan payıyla ticaretin ana bölümünü oluşturmaktadır.

Toplam ticaretin neredeyse yarısı tarım-sanayi kompleksleri ürünlerine ayrılmıştır. Kazakistan, Tacikistan için ana gıda tedarikçilerinden biri olarak bu komşu ülkeye buğday, un, arpa, mısır, bitkisel yağ, çeşitli makarnalar ve ayrıca et ile et ürünleri ihraç etmektedir. Kazakistan ihracatının diğer iki kalemi doğal gaz ile sıvılaştırılmış gaz ve metalürji sanayi ürünleridir.

Buna karşılık Tacikistan ağırlıklı olarak kurşun ve bakır dahil mineral hammaddeler, meyve, sebze, kuru yemiş ve kuruyemiş, alkolsüz içecekler ve tekstil ürünlerini Kazakistan'a ihraç etmekte ve Tacikistan'ın meyve ve sebzesinin yüzde 80'inden fazlası Kazakistan pazarına gönderilmektedir.

Doğrudan ticaretin yanı sıra iki ülke arasında yatırım işbirlikleri de gelişmektedir. 2025-2026 döneminde Kazakistan bu Orta Asya komşusunun ekonomisine 148 milyon dolardan fazla ve 2005-2022 döneminde yaklaşık 574 milyon dolar yatırım yapmış olup Astana'nın finansman sağladığı ana alanlar tarım ürünleri işleme ve gıda üretimi işletmeleri, enerji sektörü, lojistik ve sanayidir.

Rahman'ın Astana ziyaretinin kazanımları; yapay zekadan Güvenlik Konseyi üyeliğine

Kasım ayında İmamali Rahman'ın Astana ziyareti sırasında taraflar elektrik enerjisi, madencilik ve metalürji, sağlık, emeklilik hizmetlerine ilişkin veri paylaşımı, tarımın geliştirilmesi ve ayrıca yapay zeka ile e-ticaret alanında ortak faaliyet dahil 14 hükümetler arası belge imzalamışlardır.

Kazakistan hükümeti, sınır muhafız güçleri için uzman kadro eğitimi konusunda Tacikistan'a yardım edeceğini vaat etmiş ve bunun yanı sıra Duşenbe'nin 2028-2029 dönemi için Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi geçici üyeliği seçimlerindeki adaylığını desteklemiştir.

Ayrıca, Rahman'ın ziyaretiyle eşzamanlı düzenlenen ikili ticaret forumu sırasında yenilenebilir enerji ve öncelikli olarak hidroelektrik enerji alanını da kapsayan, değeri 135 milyon doları aşan 11 ticari anlaşma imzalanmıştır.

Rusya ve Çin'in Tacikistan ekonomisindeki konumu ve Astana'nın sınırları

Kazakistan, Rusya ve Çin'in ardından Tacikistan'ın en büyük üç ticaret ortağı arasında yer almaktadır. Bugün Tacikistan'ın en büyük ticaret ortağı Çin'dir; onunla ticaret Ocak-Temmuz 2026 döneminde yıllık bazda bir buçuk kat artışla 1,78 milyar dolara ulaşmış ve Çin ihracatının ana bölümünü otomobil ve sanayi teçhizatı oluşturmaktadır.

Rusya da aynı dönemde 1,32 milyar dolarlık ticaret kaydederek ikinci sırada yer almaktadır. Yılın ilk yarısında Kazakistan ile Rusya arasındaki ticaret farkı 600 milyon doların üzerindeydi; oysa Tacikistan'ın Rusya ile ticareti büyümeye devam etmekte ve Rusya'nın bu Orta Asya ülkesine ihracatının ana kalemi petrol ürünleridir.

Kazakistan ve Tacikistan ekonomik bağlarını aktif olarak artırsa da Astana'nın yakın gelecekte Rusya veya Çin'i geçebilmesi pek olası görünmemektedir; her şeyden önce üç ortağın da Duşenbe'ye yönelik ana ihracat kalemlerinin birbirinden farklı olması ve Kazakistan'ın büyük olasılıkla Tacikistan'ın ihtiyaç duyduğu petrol ürünleri ve sanayi teçhizatı hacmini Rusya ve Çin'in sağladığı şekilde bu ülkeye sunamayacak olması nedeniyle.

Aynı zamanda, bu iki Orta Asya cumhuriyeti arasındaki işbirliğinin büyük olasılıkla güçleneceği değerlendirilmektedir; çünkü bu süreç özellikle ticaret, enerji ve ulaşım bağlantıları alanlarında her iki tarafın da yararınadır.