Tesnim Haber Ajansı- Kazakistan, uzay çağının başladığı tarihi "Baykonur" uzay üssünün ev sahibidir. Ancak bu ülke, son otuz yılı Sovyet mirasını kendi bağımsız ve etkin uzay sektörüne dönüştürmek için harcamıştır.

 

7-9 Eylül tarihlerinde Astana ve Baykonur'da düzenlenen "Kazakistan Uzay Günleri" etkinliğinde ülke, yeni uydu projelerini ve uluslararası işbirliği programlarını tanıttı. Bir gün sonra da Çin ile Orta Asya için beşli bir uydu ağı kurma müzakereleri duyuruldu.

 

Astana, 2030 yılına kadar 6'sı yerli olmak üzere 9 yer gözlem uydusundan oluşan uluslararası bir takımyıldız konuşlandırmayı planlıyor.

 

Kazakistan aynı zamanda uydu iletişim ağını modernize ediyor, yerli yer gözlem uyduları geliştiriyor ve Çin ile diğer ortaklarla işbirliğini genişletiyor.

 

Kazakistan'ın Baykonur'da Rusya'ya hâlâ derin bir bağımlılığı olsa ve yeni projeleri yabancı teknoloji gerektirse de Astana, kendi topraklarındaki altyapı ve uydular üzerindeki kontrolünü artırmaya ve yabancı ortak çevresini genişletmeye kararlıdır.

 

Baykonur Üzerinde Hakimiyet Çabası ve Ortak "Bayterek" Projesi

 

Kazakistan'ın uzay alanı üzerinde daha fazla denetim kurma çabasının en belirgin sembollerinden biri, Rusya ile yürütülen ve ilk anlaşması 2004 yılına dayanan ortak "Bayterek" projesidir.

 

Bu proje, Baykonur'da yeni bir fırlatma rampası inşa etmeyi amaçlıyordu; ancak son yirmi yılda Moskova'nın düşündüğü roketlerin sürekli değişmesiyle birçok kez yeniden tasarlandı. Proje önce "Angara", sonra "Zenit" ve nihayetinde Kazakistan'da "Sonkar" olarak adlandırılan "Soyuz-5" füzesi için yeniden tanımlandı; her değişiklik beraberinde art arda gecikmeler getirdi.

 

2023, 2024 ve 2025 yıllarındaki fırlatmaların iptal edilmesinin ardından Soyuz-5 roketi nihayet 30 Nisan 2026'da bir maket yük ile başarılı bir deneme fırlatması gerçekleştirdi.

 

Bu fırlatmanın önemi yükü taşımasında değil, Astana'nın yeni konumunu yansıtmasındaydı; Kazakistan artık Bayterek'in rampasını ve yer altyapılarını bizzat işletmeyi üstlenmiş ve tarihsel olarak Rusların hakimiyetindeki üste daha güçlü bir role sahiptir; ancak füze yapımı hâlâ Moskova'nın tekelindedir.

 

Bu durum, iki ülkenin Baykonur'daki bağını göstermektedir. Bu üs, Sovyetler Birliği'nin çöküşünden sonra Kazakistan topraklarında kaldı; ancak Rusya 2050 yılına kadar yıllık 115 milyon dolar karşılığında kiralamakta ve insanlı görevler için kullanmaktadır; nitekim Temmuz 2026'da buradan uluslararası bir görev uzay istasyonuna gitmiştir.

 

Dolayısıyla Astana, Moskova'yı ortadan kaldırmak peşinde değil; Rusya'nın kök saldığı bu yapıda daha büyük bir rol istemektedir. Bununla birlikte fırlatma altyapısı Astana'nın planlarının yalnızca bir bölümüdür ve asıl odak uydulara kaymıştır.

 

Yerli Uzay Araçlarının Geliştirilmesi ve Yerli Üretim Yetenekleri

 

"KazSat" sistemi, Kazakistan'ın ulusal iletişim ve yayın uydu ağıdır. Halihazırda "KazSat-3" uydusu veri ve iletişim hizmeti sağlamaktadır; ancak operasyonel ömrü 2029 yılının sonunda dolacaktır.

 

Bu uzay aracının yerini almak üzere "KazSat-3R" yapım projesi başlatılmıştır. Ulusal operatör, ihale için 40'tan fazla uluslararası üreticiyi davet etmiş ve 14 şirket (ikisi yerli, 12'si yabancı) yanıt vermiştir.

 

Operatör, maliyetlerin yarısından fazlasını kendi kaynaklarından, geri kalanını devlet bütçesinden karşılamakta olup 2026 yılında bu projeye 10,4 milyar tenge tahsis edilmiştir.

 

Kazakistan ayrıca "KazEOSat" uydu programına sahiptir. Bu uzay araçları, yörüngeden yer yüzeyini gözlemleyip görüntüleyerek tarım, arazi yönetimi, çevresel izleme ve afet yönetimi alanlarında hayati veriler sağlamaktadır.

 

Şu anda yerli "Qalam" şirketi tarafından KazEOSat-2'nin yerini alacak orta çözünürlüklü üçlü "KazEOSat-MR" takımyıldızının yapımı sürdürülmektedir.

 

Kazakistan ayrıca Astana'da uzay araçlarının fırlatma öncesi test edildiği özel bir uydu montaj ve test kompleksine sahiptir. Bu projeler, Kazakistan'ın basit fırlatma aracı ev sahipliğinden teknolojilerin yerlileştirilmesi ve uzay uçuş hizmetlerine geçişini göstermektedir.

 

Uluslararası Yer Gözlem Takımyıldızı ve Çin ile Stratejik İttifak

 

Uzay Günleri etkinliğinde Astana, uluslararası yer gözlem takımyıldızı planını tanıttı. 2030 yılına kadar bu proje 9 uyduyu içerecek; 6'sı Kazakistan'ın payı olacak ve Moğolistan, Kongo Cumhuriyeti ve Nijerya birer uydu sağlayacaktır; ağ 14 uyduya kadar genişletilebilecektir.

 

Bu uydular, su kaynakları, araziler, yangınlar, seller ve kuraklıklar hakkında bilgi toplayacak; bu da Orta Asya'nın ortak su kaynakları, tarlaları, doğal buzulları ve sınır aşan krizlerinin izlenmesi için hayatidir.

 

Kazakistan ayrıca "KazEOSat" uydu programına sahiptir. Bu uzay araçları, yörüngeden yer yüzeyini gözlemleyip görüntüleyerek tarım, arazi yönetimi, çevresel izleme ve afet yönetimi alanlarında hayati veriler sağlamaktadır.

 

Şu anda yerli "Qalam" şirketi tarafından KazEOSat-2'nin yerini alacak orta çözünürlüklü üçlü "KazEOSat-MR" takımyıldızının yapımı sürdürülmektedir.

 

Kazakistan ayrıca Astana'da uzay araçlarının fırlatma öncesi test edildiği özel bir uydu montaj ve test kompleksine sahiptir. Bu projeler, Kazakistan'ın basit fırlatma aracı ev sahipliğinden teknolojilerin yerlileştirilmesi ve uzay uçuş hizmetlerine geçişini göstermektedir.

 

Uluslararası Yer Gözlem Takımyıldızı ve Çin ile Stratejik İttifak

 

Uzay Günleri etkinliğinde Astana, uluslararası yer gözlem takımyıldızı planını tanıttı. 2030 yılına kadar bu proje 9 uyduyu içerecek; 6'sı Kazakistan'ın payı olacak ve Moğolistan, Kongo Cumhuriyeti ve Nijerya birer uydu sağlayacaktır; ağ 14 uyduya kadar genişletilebilecektir.

 

Bu uydular, su kaynakları, araziler, yangınlar, seller ve kuraklıklar hakkında bilgi toplayacak; bu da Orta Asya'nın ortak su kaynakları, tarlaları, doğal buzulları ve sınır aşan krizlerinin izlenmesi için hayatidir.

 

Kazakistan Cumhuriyeti Yapay Zeka ve Dijital Kalkınma Bakanı Jaslan Madiyev bu forumda şunları söyledi: "Uzay teknolojileri pratik uygulamaya sahip olmalı, ekonomik kalkınmaya katkıda bulunmalı, devlet yönetiminin verimliliğini artırmalı ve vatandaşların yaşam kalitesini yükseltmelidir." Bu girişim, Astana'nın uzay hizmetlerini kendi sınırlarının ötesine ihraç etme konusundaki iddiasını göstermektedir.

 

Eş zamanlı olarak Çin ile bir başka uydu projesi yürütülmektedir. 10 Eylül'de Kazakistan Bilimler Akademisi, Çin Bilimler Akademisi ile 5 uzay aracından oluşan "Çin ve Orta Asya Uydu Ağı" kurmak için müzakereler yürütüldüğünü duyurdu.

 

Bu ağ; su, toprak, bitki örtüsü ve madenleri analiz etmek için yüksek çözünürlüklü uydular, hiperspektral uzay araçları ve gece görüntüleme ile bulutların üzerinden geçiş için radar uydularını içermektedir. İki taraf, geliştirme, fırlatma, veri paylaşımı ve görüntü analizinde yapay zeka kullanımını değerlendirmektedir.

 

Daha önce 13 Aralık 2025'te El-Farabi Üniversitesi ve Çin Politeknik Üniversitesi'nin ortak nano uydusu, DR-5 uzay aracıyla Jiuquan Merkezi'nden fırlatılmıştı ve şu anda Almatı'da 3 milyon dolar maliyetli ortak bir yer istasyonu inşa edilmektedir. Kazakistan ayrıca Türk Devletleri Teşkilatı nano uydusu ve Almatı yakınlarındaki gözlem merkezleri gibi başka projeleri de sürdürmektedir.

 

Bu hareketliliklerin sonucu, 1991 mirasından belirgin şekilde farklı yeni bir uzay sektörünün ortaya çıkmasıdır. Rusya'nın Baykonur'da hâlâ merkezi bir rolü olsa ve Bayterek Rus fırlatma aracına bağımlı olsa da Kazakistan; altyapıyı yöneterek, yerli uydu geliştirerek ve Çin, Moğolistan, Afrika ve Türkiye ile bağlantı kurarak uzay bağımsızlığı yolunda ciddi adımlar atmaktadır; ancak bu iddialar hâlâ uluslararası bağlantılara ve ortaklıklara bağımlı olacaktır.