Tesnim Haber Ajansı'nın uluslararası servisinin haberine göre, Washington merkezli Newlines Strateji ve Politika Enstitüsü (NLI) tarafından yayınlanan en son rapora göre, Orta Asya ülkeleri artan enerji açığını gidermek ve ticari hedefleri ile ekonomik büyüme hedeflerini gerçekleştirmek için gerekli zemini hazırlamak amacıyla hidroelektrik enerjiye olan bağımlılığı azaltmak ve rüzgar, güneş ve nükleer enerji gelişimine hızla yönelmek zorundadır. Bu stratejik yaklaşım değişikliği, bu hayati bölgenin geleceği için kritik olarak değerlendirilmektedir.
Enstitünün 'Silk Road Plus' (S7) girişimi çerçevesinde hazırlanan ve 'Büyüme İçin Enerji: Orta Asya'nın Elektrik Zorluğunu Çözmek' başlıklı bu ayrıntılı rapor, bölgenin kilit dört cumhuriyetinin (Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan) son zamanlarda dijital ekonomilerini geliştirmek için iddialı programlar açıkladığını açıkça vurgulamaktadır.
Son derece yüksek enerji tüketimi gerektiren bu programlar, ileri yapay zeka merkezlerinin kurulmasını ve büyük veri merkezlerinin inşasını içermektedir. Bununla birlikte, temel zorluk şudur ki, bu ülkelerin hiçbiri şu anda kendi ekonomik büyüme programları ve vizyonlarıyla orantılı yeterli elektrik üretim kapasitesine sahip değildir.
Bölgede elektrik üretim kapasitesini artırma gibi bu büyük zorluğun karmaşıklığını artıran bir diğer unsur, Orta Asya'daki yüksek nüfus artış hızının, endişe verici ve hızlı su kaynaklarının azalması ve tükenmesi süreciyle eş zamanlı olarak gerçekleşmesidir. Oysa son 75 yılın büyük bölümünde hidroelektrik enerji, bu ülkelerde elektrik üretiminin ana ve geleneksel kaynağı olarak bilinmekteydi ve şimdi bu tarihsel bağımlılık bir Aşil topuğu haline gelmiştir.
Orta Asya Liderlerinin Zorluğu; Zamana Karşı Ekonomik Hedefler
Newlines Enstitüsü'nün raporu bu konuda şunları belirtmektedir: "Bölge liderlerinin şu anda karşı karşıya olduğu temel ve kader belirleyici bir zorluk, ekonomik hedeflerini gerçekleştirmek için yeterli yeni enerji kaynaklarını (yeni hidroelektrik, güneş, rüzgar ve nükleer enerji kaynakları dahil) ihtiyaçlarına uygun bir hızla geliştirip geliştiremeyecekleridir."
Bu Amerikan kuruluşu, "Bu ülkelerin bu inişli çıkışlı yolda başarı şansı, elektrik üretim ve dağıtımını koordine edip yönetebilecek çok daha etkin bir bölgesel kurumun aktif hale getirilmesi ve işletilmesiyle önemli ölçüde artacaktır" diye eklemektedir.
Belirtmek gerekir ki, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından önce bölgede elektrik üretim ve dağıtımını düzenleyen ve denetleyen tutarlı bir bölgesel örgüt mevcuttu. Ancak bu entegre sistem, 2000'li yılların başında tamamen çökmüştür. Bu çöküşün temel nedeni, beş Orta Asya ülkesinin bölgedeki 'karmaşık su ve enerji denklemi' konusunda karşılıklı, adil ve sürdürülebilir bir denge kuramamış olmalarıdır.
Bu hassas denkleme göre, nehirlerin yukarı havzasında bulunan ülkeler (Kırgızistan ve Tacikistan) kış aylarında hidroelektrik santrallerinden elektrik üretebilmek için şiddetle suya ihtiyaç duyarken, aşağı havzada bulunan ülkeler (Kazakistan, Türkmenistan ve Özbekistan) yaz aylarında ve tarım ürünlerinin büyüme dönemi boyunca tarlalarını sulamak için büyük miktarlarda suya şiddetle ihtiyaç duymakta ve bu çıkar çatışması her zaman krizlere yol açmıştır.
Bugün bu alanda bir tür bölgesel yönetim sistemi mevcut olsa da, yaklaşımı sorunlara vaka bazında ve geçici çözümler bulmaya eğilimlidir ve tamamen sistematik olmayan bir şekilde işlemektedir. Ayrıca bu mekanizma, herhangi bir yaptırım, garanti veya caydırıcılık gücünden yoksundur. Bunun yanı sıra, Orta Asya elektrik dağıtım ağı henüz tamamen birbirine bağlı ve entegre değildir ki bu da bölgenin enerji kırılganlığını artırmaktadır.
Santral Altyapılarının Geliştirilmesinin Önündeki Mali ve Teknolojik Engeller
Raporun başka bir bölümünde, Orta Asya ülkelerinin önümüzdeki on yıllarda elektrik üretim kapasitelerini artırma yönündeki büyük planları vurgulanırken, bu iddialı programların belirlenen takvimlere uygun olarak uygulanıp uygulanamayacağı ciddi bir soru olarak ortaya atılmaktadır.
Bu değerlendirmede şu ifadelere yer verilmiştir: "Projelerin finansmanı konusundaki geniş belirsizlikler ile derin teknolojik ve lojistik zorluklar göz önüne alındığında, elektrik üretim planlarında belirtilen üretim hedeflerine ulaşılması hiçbir şekilde garanti edilmiş ve kesin değildir."
Çarpıcı bir örnek olarak, rapor Kazakistan'daki son gelişmelere atıfta bulunarak, finansman ve bütçelemedeki gecikmelerin Astana hükümetinin eskiyen santralleri yeniden inşa etme ve yeni tesisler inşa etme planlarını ciddi şekilde sekteye uğrattığını belirtmektedir. Ayrıca, finansmanla ilgili sorunlar ve karmaşıklıklar, Kazakistan ve Özbekistan'ın büyük nükleer santraller inşa etmeye yönelik ortak girişimlerini bile uzun vadeli gecikme riskiyle karşı karşıya bırakmıştır.
Büyük Hidroelektrik Projelerinden Vazgeçilmesi; Bölgenin Enerji Geleceği İçin Öneriler
Bu zorluklar karşısında, Newlines Enstitüsü'nün raporu Orta Asya hükümetlerine, hidroelektrik santrallerinin kapasitesini artırma planlarını sınırlandırmalarını ve ölçeklerini küçültmelerini açıkça tavsiye etmektedir. Bu bağlamda, özellikle Tacikistan'daki devasa Rogun Barajı ve Kırgızistan'daki büyük Kambarat-1 projesi gibi mega baraj projelerinin uygulanmasında temelden bir revizyona gidilmesi talep edilmektedir.
Rapor, bu iki ülkenin bu maliyetli ve zaman alıcı projelerde ısrar etmek yerine, güneş ve rüzgar enerjisi altyapılarının geliştirilmesine çok daha fazla odaklanmaları ve önem vermeleri gerektiğini önermektedir.
Bu stratejik tavsiyeyi haklı çıkarmak için şu ifadeler vurgulanmıştır: "Güneş ve rüzgar enerjisi, aslında Orta Asya ülkelerinin, sera gazı emisyonlarını azaltma hedeflerine ulaşma çabalarını karmaşık hale getirmeden elektrik üretim kapasitelerini artırabilecekleri en hızlı, en erişilebilir ve en güvenilir yoldur."
Bu değerlendirme ayrıca, "Güneş ve rüzgar enerjisi yoluyla elektrik üretiminin geleneksel nükleer enerjiden çok daha ucuz ve ekonomik olduğu geniş çapta kanıtlanmıştır. Öte yandan ve hepsinden önemlisi, bu tür enerjilerin geliştirilmesi, Orta Asya bölgesindeki hayati ve son derece kırılgan su ve enerji bağlantısı üzerinde herhangi bir tehdit veya baskı oluşturmamaktadır."
Raporun Orta Asya ülkelerine yönelik bir diğer kilit ve önemli tavsiyesi, büyük ölçekli ve geleneksel nükleer santrallere yatırım yapmaktan kaçınmaları ve bunun yerine 'küçük modüler nükleer reaktörler' (SMR) gibi yeni teknolojilere yönelmeleridir.
Bu tür gelişmiş reaktörlerin inşa edilmesi ve devreye alınması, Rusya ve Çin tarafından şu anda bu ülkelere önerilen dev nükleer santrallere kıyasla çok daha hızlı ve ekonomik olarak çok daha ucuzdur.
Bu yeni reaktörler ayrıca dünya bilim çevrelerinde çok daha güvenli seçenekler olarak bilinmekte ve faaliyetlerini sürdürmek için çok daha az su tüketimine ihtiyaç duymaktadır; bu da kurak bölge için çok belirleyici bir avantajdır.
Raporun son bölümünde şu sonuca varılmıştır: "Küçük modüler reaktörler (SMR'ler) genellikle operasyonel olarak çok daha güvenli olarak değerlendirilmektedir ve en büyük avantajları, büyük ve geleneksel reaktörlerin inşası için uygun olmayan bölgelere kurulup faaliyete geçirilebilmeleridir. Bu nedenle, bu tür bir teknoloji, Orta Asya'nın iklim ve coğrafi koşullarına çok daha iyi uyum sağlamakta ve bölgenin artan elektrik enerjisi ihtiyaçlarını kısa ve orta vadede yüksek bir güvenilirlik katsayısı ile karşılayabilecektir."