رویکرد قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی به راهبرد دریایی اتیوپی

به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، «آبی احمد»، نخست وزیر اتیوپی در مراسم تحلیف خود برای تصدی نخست وزیری در چهارچوب پارلمان جدید که در 6 اکتبر 2026 برگزار شد با اشاره به بلندپروازی‌های آدیس آبابا برای دستیابی به یک کریدور دریایی، اعلام کرد که اتیوپی برای دستیابی به راهی به سوی دریا تلاش خواهد کرد.

این سخنرانی در چهارچوب تلاش‌های گسترده اتیوپی در سال­‌های اخیر برای متنوع سازی مسیرهای دسترسی به دریا و مانورهای سیاسی، حقوقی، امنیتی و رسانه­‌ای متعدد بخش­‌های مختلف دولت اتیوپی برای نیل به این مقصود قرار می‌گیرد. این رویکرد در بستری از بحران‌های منطقه ای همچون وضعیت رو به وخامت امنیتی و نظامی در منطقه به خصوص در پرونده‌های جنگ داخلی اتیوپی، روابط اتیوپی و اریتره، مسئله سومالی و جدایی‌طلبی در شمال این کشور، جنگ داخلی سودان و حضور روزافزون قدرت‌های فرامنطقه‌ای در این منطقه صورت می گیرد.

تلاش‌های اتیوپی در صورت موفقیت سبب ایجاد تغییرات بنیادین در ژئوپلیتیک دریای سرخ خواهد شد. از این رو سؤال اصلی که در این بستر مطرح می­‌شود این است که ابعاد بلندپروازی‌های اتیوپی در محیط پیرامونی خود چیست، قدرت‌های منطقه‌ای و بین المللی چه دیدگاهی نسبت به این مسئله دارند و این مسئله چه تأثیری بر محور مقاومت و جمهوری اسلامی ایران خواهد داشت.

ابعاد مختلف بلندپروازی های اتیوپی برای دسترسی به آب های آزاد

اتیوپی طی دهه‌های اخیر به عنوان یک کشور محصور در خشکی تکیه زیادی به بندر جیبوتی به عنوان دروازه اصلی تجارت خارجی خود داشته است، به گونه‌ای که این کشور در سال 2025 بیش از 96 درصد تجارت دریایی خود را از طریق بندر جیبوتی انجام داده است. این وضعیت از منظر اتیوپی منجر به وابستگی بیش از حد به همسایگان و آسیب پذیری این کشور نسبت به تحولات فرامرزی می‌شود.

علاوه بر این آدیس آبابا معتقد است که عدم دسترسی به دریا سبب می شود این مسئله استقلال راهبردی این کشور را با چالش مواجه کرده، آن را در معرض قرار گرفتن در میانه رقابت‌های بین المللی و منطقه­‌ای قرار داده و آینده اقتصادی این کشور را در معرض خطر قرار داده است.

اتیوپی «خطرات فزاینده» در منطقه باب المندب و دریای سرخ از جمله «جنگ یمن و عربستان، دزدی دریایی در سواحل سومالی، درگیری‌ها و تنش‌های مداوم در سودان، یمن و سومالی، گسترش تأسیسات و پایگاه‌های نظامی خارجی در منطقه و تشدید رقابت میان کشورهای منطقه‌ای و قدرت‌های بین المللی» را از جمله نمودهای خطرات رو به رشد وضعیت دریای سرخ برای امنیت ملی خود می‌داند. از این رو آدیس آبابا عقیده دارد این منطقه مهم و استراتژیک به صحنه رقابت با بازیگران منطقه‌ای مانند عربستان سعودی، امارات متحده عربی، ترکیه، ایران، رژیم صهیونیستی و مصر تبدیل شده است که منافع استراتژیک خود را در کنار قدرت‌های بزرگ جهانی مانند ایالات متحده، چین و روسیه دنبال می‌کنند.

این تحولات چالش‌های مهمی را برای اتیوپی ایجاد می‌کند. اتیوپی به عنوان پرجمعیت‌ترین کشور محصور در خشکی جهان، به شدت به مسیرهای دریایی و تأسیسات ترانزیت همسایگان خود وابسته است و این امر آن را در برابر رویدادهایی که فراتر از مرزهایش رخ می‌دهد، آسیب‌پذیر می‌کند. اختلالات می‌تواند هزینه‌های ترانزیت را افزایش دهد، تجارت را کُند و در ادامه زنجیره‌های تأمین را تضعیف کند، منجر به بازرسی‌های بیشتر شود، نگرانی‌های مربوط به امنیت اطلاعات را افزایش دهد و به فشارهای دیپلماتیک علیه نظام سیاسی حاکم بر این کشور بیفزاید. علاوه بر این، تمرکز اتیوپی بر مجموعه‌ای محدود از مسیرها، انعطاف‌پذیری ژئوپلتیک این کشور را محدود می‌کند.

با به قدرت رسیدن آبی احمد در اتیوپی در سال 2018 ، این کشور تلاش‌های خود برای متنوع سازی مسیرهای تجارت دریایی و دسترسی حاکمیتی به آب‌های آزاد را گسترش داده است.در این راستا اتیوپی در سال 2019 تلاش های خود برای احیای نیروی دریایی خود آغاز کرد. این کشور همچنین در سال 2024 تفاهم نامه‌ای با منطقه خودخوانده سومالی‌لند برای دسترسی حاکمیتی به بندر بربره امضا کرد. علاوه بر این در جریان جنگ دوم تیگرای در سال 2026 شایعاتی مبنی بر احتمال ورود نظامی اتیوپی به اریتره و سیطره بر بندر عصب مطرح شد. بر این اساس و با توجه به منابع رسمی و نیمه رسمی اتیوپیایی می‌توان راهبرد دریایی این کشور را دارای مشخصه های زیر دانست:

دسترسی حاکمیتی به دریا به مثابه هدف نهایی: اتیوپی به دنبال ایجاد نوعی دسترسی حاکمیتی به آب های آزاد است که می‌تواند از طرق مختلف از جمله توافقات دو طرفه حاصل شود. آدیس آبابا این گونه دسترسی را شامل سرمایه گذاری گسترده در زیرساخت‌های بنادر، جاده های ترانزیتی، بنادر خشک، امنیت مرزی و دریایی، دسترسی حاکمیتی، حضور نیروی دریایی در حال تأسیس در این مناطق و کاهش هزینه‌های ترانزیتی می‌داند. قرارداد دریایی با سومالی‌لند یکی از مهم‌ترین نگاه‌های این دیدگاه است. به نظر می‌رسد اتیوپی هرگونه قرارداد تجاری و اقتصادی برای دسترسی به دریا را پیش زمینه‌ای بر این هدف می‌داند.

دیپلماسی چندجانبه و عمل‌گرایانه: اتیوپی تلاش می‌کند با قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی مانند کشورهای حاشیه خلیج فارس، ترکیه، چین، ایالات متحده و اتحادیه اروپا روابط متعادل برقرار کند و از وابستگی به یک کشور یا بلوک واحد اجتناب نماید. از طریق همکاری اقتصادی و سرمایه‌گذاری زیرساختی، حمایت بین‌المللی را برای دسترسی به دریا جلب می‌کند. به عنوان مثال، عضویت در بریکس به عنوان یک کانال دیپلماتیک جدید برای پیشبرد این هدف در نظر گرفته می‌شود.

ساخت تدریجی توانمندی دریایی: راهبرد اتیوپی فقط شامل توسعه توانمندی نظامی دریایی نمی‌شود، بلکه بر پرورش تدریجی «توانمندی نرم» تأکید دارد. این شامل آموزش نیروی انسانی (مانند دانش دریایی، حقوقی و تحلیل اطلاعاتی)، ارتقای آگاهی از حوزه دریایی و همکاری در زمینه امنیت دریایی منطقه‌ای (مانند مبارزه با دزدی دریایی) است. آدیس آبابا احیای نیروی دریایی را نیز در این چارچوب و با هدف حفاظت از منافع دریایی و مشارکت در امنیت منطقه‌ای معرفی می‌کند.

نگاه بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی به بلندپروازی‌های دریایی اتیوپی

اتیوپی به عنوان پرجمعیت‌ترین کشور محصور در خشکی و یکی از قدرت‌های منطقه‌ای در شاخ آفریقا مورد توجه بازیگران مختلف بین‌المللی و منطقه‌ای است و از این رو راهبرد دریایی آدیس آبابا نیز مجموعه متنوعی از واکنش‌ها و نگاه‌ها را ایجاد کرده است که مهم‌ترین آن ها را می‌توان موارد زیر دانست:

بلوک کشورهای پیرامونی اتیوپی: کشورهای پیرامونی اتیوپی یعنی سومالی، اریتره، جیبوتی و سودان بیشترین مخالفت و هراس را از رویکرد جدید اتیوپی دارند. این کشورها نگران اند که بلندپروازی آدیس آبابا در نهایت منجر به نقض حاکمیت این کشورها و یا حتی از دست دادن سرزمین شود. جیبوتی در سال 2019 و در پی بروز شایعاتی مبنی بر استقبال این کشور از نیوری دریایی اتیوپی صراحتا اعلام کرد که این کشور «کریمه آفریقا» نیست. سومالی نیز به صراحت هرگونه دسترسی حاکمیتی به بندر بربره و یا تلاش برای به رسمیت شناخت سومالی‌لند توسط آدیس آبابا را رد کرده است. اریتره نیز اریتره به وضوح تلاش‌های اتیوپی برای دستیابی به دریا را به عنوان تهدیدی امنیتی می‌بیند و نسبت به هرگونه پیشنهاد یا فشار مربوط به بندر عصب بسیار حساس است.

مصر: قاهره افزایش قدرت و نفوذ اتیوپی در دریای سرخ را تهدیدی مهم و حیاتی برای خود ارزیابی می کند چرا که باعث می‌شود آدیس آبابا علاوه بر کنترل آب نیل از طریق سد سازی، بر دهانه جنوبی دریای سرخ و در نتیجه کانال سوئز نیز نفوذ و کنترل داشته باشد. از این رو مصر به دنبال ایجاد بلوکی از کشورهای پیرامونی اتیوپی و افزایش همکاری با این کشورها در جهت بازداشتن اتیوپی است. در این راستا مصر در اکتبر 2026 نشستی چهارجانبه در شهر العلمین با حضور رهبران مصر، سودان، اریتره و سومالی برگزار کرد که هدف اصلی آن هماهنگی میان کشورهای شرکت کننده در دو پرونده نیل و دسترسی اتیوپی به دریای آزاد بود.

ایالات متحده آمریکا: به نظر می‌رسد ایالات متحده آمریکا موضعی مبهم در قبال اتیوپی اتخاذ کرده است. پس از جنگ اول تیگرای و تغییر ریل سیاست خارجی اتیوپی، روابط دو کشور در حوزه‌های امنیتی و سیاسی رو به گسترش بوده است و به نظر می‌رسد واشینگتن ارتقای جایگاه آدیس آبابا در محیط پیرامونی خود را امری مطلوب ارزیابی می کند. با این وجود آمریکا نگران است که استفاده از ابزار زور و تغییر مرزهای سیاسی در شاخ آفریقا منجر به افزایش بی‌ثباتی در این منطقه راهبردی شود. از این رو دولت آمریکا در مواضع رسمی خود هرگونه دستیابی اتیوپی به دریا از طریق زور را رد کرده است و حتی نشان داده است که حاضر است از کارت فشار اقتصادی برای جلوگیری از این امر استفاده کند.

امارات و رژیم صهیونیستی: به نظر می‌رسد محور اماراتی-صهیونیستی یکی از مهم ترین حامیان اتیوپی در بلندپروازی‌های دریایی خود محسوب می‌شود. برای مثال «آوراهام نگوسه» سفیر رژیم صهیونیستی در اتیوپی علناً اعلام کرده است که اسرائیل از تلاش اتیوپی برای دستیابی به منفذ دریایی در دریای سرخ قویا حمایت می‌کند و آن را به عنوان سیاست رسمی این رژیم معرفی نموده است. این رژیم به عنوان تنها موجودیتی که استقلال منطقه سومالی لند را به رسمیت شناخته است توانایی نقش آفرینی سیاسی و امنیتی در این پرونده را دارد. امارات نیز از طریق سرمایه‌گذاری در بنادر و نفوذ اقتصادی «سخت‌افزاری» زمینه ارتقای جایگاه اتیوپی را در محیط منطقه‌ای فراهم می‌کند. ابوظبی همچنین یکی از حامیان اصلی اتیوپی در جنگ داخلی منطقه تیگرای محسوب می‌شود.

چین و روسیه: این دو کشور در قبال جاه طلبی‌های دریایی اتیوپی موضعی مبهم و دوگانه دارند. چین به دلیل حضور رو به رشد تایوان در سومالی‌لند و مخالفت اصولی با تجزیه طلبی مخالف تغییر مرزهای بین المللی است، ولی ارتباطات گسترده اقتصادی با آدیس آبابا سبب می‌شود که هرگونه بهبود دسترسی این کشور به دریا را به نفع خود قلمداد کند. در سمت دیگر روسیه با حفظ روابط دیپلماتیک و اقتصادی خود با دولت اتیوپی (مانند گفتگو درباره همکاری هسته‌ای)، خود را به عنوان یک "میانجی" بالقوه معرفی می‌کند بدون اینکه صراحتاً درباره مشروعیت توافق اتیوپی و سومالی‌لند اظهارنظر کند. این ابهام به روسیه امکان می‌دهد بدون ورود عمیق به اختلافات منطقه‌ای، نفوذ خود را در شاخ آفریقا حفظ و گسترش دهد.

 

محور مقاومت و بلندپروازی های دریایی اتیوپی

پروژه حضور اتیوپی در دریای سرخ که با حمایت رژیم صهیونیستی و امارات متحده عربی صورت می‌گیرد در صورت موفقیت می‌تواند معماری امنیتی منطقه باب‌المندب را به کلی تغییر دهد. این مسئله می‌تواند تأثیرات منفی بر موقعیت یمن و محور مقاومت در این گذرگاه مهم بگذارد و چالش‌های جدیدی برای جمهوری اسلامی ایران، یمن و سایر اجزای محور مقاومت ایجاد کند.

از این رو جمهوری اسلامی ایران باید ضمن رد هرگونه توسل به زور برای تغییر مرزهای جغرافیایی، تلاش کند تا مسائل منطقه از راه‌های مسالمت آمیز و بدون نفوذ و مداخله قدرت‌های استعماری حل و فصل شوند.

نویسنده: احمد بروایه، کارشناس مسائل غرب آسیا و شمال آفریقا

انتهای پیام/