بسیج، سرمایه اجتماعی و سازندگی ایران؛ از محرومیتزدایی تا توسعه
- اخبار فرهنگی
- اخبار دین ، قرآن
- 01 آذر 1405 - 12:38
خبرگزاری تسنیم _ گروه فرهنگی: مهدی رضا، فعال رسانهای حوزه مقاومت طی یادداشتی با عنوان «بسیج، سرمایه اجتماعی و سازندگی ایران» نوشت:
بسیج را نمیتوان صرفاً در چارچوب یک سازمان یا مجموعهای با مأموریتهای محدود تعریف کرد؛ بسیج، پیش از آنکه یک ساختار تشکیلاتی باشد، تجلی یک اندیشه اجتماعی و الگوی مشارکت مردمی است؛ اندیشهای که در بزنگاههای تاریخی انقلاب اسلامی، از دفاع و امنیت تا سازندگی، محرومیتزدایی، علمآموزی و خدمترسانی، ظرفیتهای خود را به نمایش گذاشته است.
اگر دوران دفاع مقدس، میدان ظهور و تثبیت هویت دفاعی بسیج بود، سالهای پس از جنگ تحمیلی فرصتی برای ظهور ظرفیت دیگری از این نیروی مردمی فراهم آورد: تبدیل روحیه ایثار و مسئولیتپذیری به نیروی محرکه سازندگی و توسعه ملی.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ضرورت بازسازی زیرساختها، توجه به مناطق محروم و گسترش عدالت اجتماعی، زمینهساز شکلگیری حرکتهای مردمی و جهادی در عرصه سازندگی شد. در این مسیر، بسیج سازندگی با رویکرد سازماندهی توان جوانان، هدایت مشارکتهای داوطلبانه و پیوند ظرفیتهای مردمی با نیازهای واقعی جامعه، به یکی از بسترهای مهم خدمترسانی تبدیل شد.
بسیج؛ فراتر از یک مأموریت، یک الگوی توسعه
یکی از خطاهای رایج در تحلیل جایگاه بسیج، محدود کردن کارکرد آن به حوزههای نظامی و دفاعی است؛ در حالی که تجربه چهار دهه گذشته نشان داده است این نهاد مردمی، در عرصههای متنوعی از جمله آموزش، بهداشت، اقتصاد، محرومیتزدایی، اشتغالزایی، فعالیتهای علمی و پژوهشی و مدیریت بحران، ظرفیت اثرگذاری دارد.
حضور گسترده بسیجیان در مقابله با همهگیری کرونا، نمونه روشنی از این ظرفیت بود. مشارکت 545 هزار بسیجی در حوزههای مختلف مقابله با این بیماری، از همراهی با نظام سلامت تا فعالیتهای حمایتی و خدمات اجتماعی، نشان داد که در شرایط بحرانی میتوان سرمایه اجتماعی بسیج را به پشتوانهای مؤثر برای مدیریت ملی تبدیل کرد.
این تجربه یک پیام روشن داشت: بسیج صرفاً نیرویی برای روزهای جنگ نیست؛ بلکه ظرفیتی برای روزهای دشوار جامعه و حتی روزهای تلاش برای پیشرفت و آبادانی کشور است.
اردوهای جهادی؛ مدرسهای برای تربیت انسان و آبادانی جامعه
اردوهای جهادی را باید فراتر از مجموعهای از فعالیتهای عمرانی و خدماتی ارزیابی کرد. این اردوها در حقیقت بستری برای پیوند نسل جوان با واقعیتهای اجتماعی، شناخت محرومیتها و تمرین مسئولیتپذیری جمعی هستند.
هنگامی که یک گروه جهادی برای ساخت مدرسه، مرمت خانههای محرومان، ارائه خدمات بهداشتی، آموزش دانشآموزان یا کمک به ایجاد اشتغال در یک منطقه کمتر برخوردار حضور پیدا میکند، تنها یک خدمت مشخص ارائه نمیدهد؛ بلکه نوعی سرمایه اجتماعی تولید میکند.
در این فرایند، جوانان با فرهنگ کار جمعی، ایثار، خودباوری و مسئولیت اجتماعی آشنا میشوند و در سوی دیگر، مردم مناطق محروم نیز احساس میکنند در فرآیند پیشرفت کشور فراموش نشدهاند.
از این منظر، اردوهای جهادی دو دستاورد همزمان دارند: نخست، کمک به بهبود شرایط زندگی در مناطق کمتر توسعهیافته و دوم، تربیت نسلی مسئولیتپذیر، امیدوار و برخوردار از روحیه خدمت.
از محرومیتزدایی تا توسعه؛ ضرورت عبور از خدمات مقطعی
البته نقشآفرینی بسیج در سازندگی نباید صرفاً به اقدامات مقطعی و خدمات کوتاهمدت محدود شود. توسعه واقعی زمانی اتفاق میافتد که خدمترسانی با توانمندسازی اقتصادی، آموزش مهارت، اشتغال پایدار و تقویت زیرساختهای محلی همراه شود.
شناسایی ظرفیتهای بومی، حمایت از مشاغل خرد، توسعه کارآفرینی، آموزش مهارتهای فنی و حرفهای و کمک به ایجاد زنجیرههای تولید محلی، از جمله عرصههایی هستند که میتوانند فعالیتهای جهادی را از سطح خدمترسانی به سطح توسعهآفرینی ارتقا دهند.
در چنین الگویی، هدف صرفاً رفع یک نیاز فوری نیست؛ بلکه فراهم کردن شرایطی است که جامعه محلی بتواند در آینده، با اتکا به توان و ظرفیت خود، مسیر پیشرفت را ادامه دهد.
این همان نقطهای است که تفکر بسیجی با مفهوم توسعه پایدار پیوند میخورد؛ توسعهای مبتنی بر مشارکت مردم، عدالت در برخورداری از فرصتها، اعتماد اجتماعی و فعالسازی ظرفیتهای درونی کشور.
سرمایه اجتماعی بسیج؛ حلقه اتصال مردم و پیشرفت ملی
یکی از مهمترین مؤلفههای توسعه در جوامع امروز، سرمایه اجتماعی است؛ یعنی میزان اعتماد، مشارکت، همبستگی و آمادگی مردم برای همکاری در حل مسائل مشترک.
بسیج به دلیل برخورداری از شبکه گسترده مردمی و پیوند با اقشار مختلف جامعه، میتواند در تقویت این سرمایه نقشآفرین باشد. حضور داوطلبانه نیروهای متخصص، دانشگاهیان، کارآفرینان، معلمان، پزشکان، کارکنان و جوانان در فعالیتهای اجتماعی، ظرفیت ارزشمندی برای حل مسائل کشور ایجاد میکند.
پژوهشهای انجامشده درباره رابطه فعالیتهای بسیج و توسعه ملی نیز بر پیوند میان مشارکت بسیجیان و فرآیند سازندگی تأکید دارند. در یکی از مطالعات پیمایشی با جامعه آماری 25 هزار و 794 نفری از دانشجویان دانشگاه پیام نور استان همدان و نمونه 164 نفری، نتایج بر وجود رابطه متقابل میان فعالیتهای بسیج، سازندگی و توسعه ملی دلالت داشته است.
پیام اصلی چنین یافتههایی آن است که نادیده گرفتن ظرفیت نیروهای مردمی متعهد و متخصص، میتواند یکی از موانع بهرهگیری کامل از توان داخلی جامعه در مسیر پیشرفت باشد.
البته تحقق این ظرفیت نیازمند برنامهریزی علمی، شناسایی دقیق نیازها، تخصصگرایی، ارزیابی عملکرد و پرهیز از موازیکاری است. مشارکت مردمی هنگامی به یک مزیت توسعهای تبدیل میشود که با دانش، مدیریت کارآمد و اولویتهای واقعی جامعه پیوند بخورد.
امروز؛ میدانهای جدید نقشآفرینی بسیج
امروز مسئله پیشرفت کشور، تنها به ساخت جاده، مدرسه و زیرساختهای عمرانی محدود نیست. اقتصاد دانشبنیان، امنیت غذایی، بهرهوری انرژی، فناوریهای نوین، کارآفرینی، سواد رسانهای و تقویت توان علمی، از جمله میدانهای جدیدی هستند که حضور نیروهای مردمی متخصص در آنها ضرورت دارد.
در این میان، بسیج میتواند با شناسایی استعدادهای جوان، حمایت از ایدههای نوآورانه، پیوند دانشگاه و صنعت، کمک به توسعه کسبوکارهای محلی و تقویت فعالیتهای دانشبنیان، نقشی فراتر از الگوهای سنتی خدمترسانی ایفا کند.
همچنین در شرایطی که جنگ شناختی و فشارهای رسانهای، اعتماد و امید اجتماعی را هدف قرار دادهاند، تقویت روحیه خودباوری، امیدآفرینی و مشارکت اجتماعی، بخشی مهم از مسئولیت فرهنگی و اجتماعی این نهاد مردمی به شمار میرود.
سخن پایانی؛ بسیج، روایت زنده توانستن
امام خمینی (ره) با تعبیر ماندگار «بسیج لشکر مخلص خداست»، جایگاهی فراتر از یک تشکیلات معمولی برای این حرکت مردمی ترسیم کردند. مقام معظم رهبری نیز با توصیف بسیج بهعنوان «شجره طیبه»، بر ریشهداری، پویایی و ثمربخشی این مجموعه تأکید داشتهاند.
امروز، در آستانه هفته بسیج، بازخوانی این میراث باید با نگاهی رو به آینده همراه باشد. بسیج زمانی میتواند به رسالت تاریخی خود در مسیر پیشرفت ایران ادامه دهد که علاوه بر حفظ روحیه ایثار و اخلاص، دانش، تخصص، نوآوری و نیازهای واقعی جامعه را نیز در کانون برنامههای خود قرار دهد.
بسیج، اگر دیروز در میدان دفاع از سرزمین، نماد ایستادگی و مقاومت بود، امروز میتواند در میدان علم، اقتصاد، سازندگی و عدالت اجتماعی، نماد توانستن و پیشرفت باشد.
هفته بسیج، فرصتی برای تجلیل از گذشته پرافتخار این نهاد مردمی و در عین حال یادآوری یک مسئولیت بزرگ است: تبدیل سرمایه انسانی و اجتماعی ملت ایران به نیرویی مؤثر برای آبادانی، پیشرفت و ساختن آیندهای شایستهتر برای کشور.
انتهایپیام/