"اقتصاد آبی"22 – ظرفیت انرژیهای دریایی جهان طی یک دهه 4برابر می شود
- اخبار اقتصادی
- اخبار اقتصاد جهان
- 01 آذر 1405 - 10:22
گروه اقتصادی خبرگزاری تسنیم؛ رضا احسانی ــ در بخشهای قبلی این مجموعه دیدیم که پتانسیل جهانی انرژیهای دریایی به 3٬911 تراواتساعت در سال میرسد، که معادل 13 درصد تقاضای برق جهان است (OEE 2026, p. 6) اما وقتی به آمار استقرار واقعی طی دهههای گذشته مینگریم، تصویری کاملاً متفاوت پدیدار میشود. تا پایان سال 2024، کل ظرفیت نصبشده انرژی دریایی در جهان ــ شامل تمام فناوریها و از جمله نیروگاههای قدیمی جزر و مد دامنهای ــ تنها 490 مگاوات بوده است (IRENA Statistics 2026, Marine energy section, p. 24). این رقم در مقایسه با هزاران گیگاوات ظرفیت باد و خورشیدی، عملاً در حد صفر است.
این شکاف عظیم میان پتانسیل و واقعیت، پرسش محوری گزارش حاضر است: چرا فناوریای با چنین پتانسیلی، هنوز در مراحل اولیه استقرار قرار دارد؟ برای پاسخ، باید ابتدا تصویری دقیق از آنچه تاکنون در آبها و در آزمایشگاهها گذشته است، ترسیم کنیم.
از "اقتصاد آبی" بیشتر بخوانید
+ گشایش پرونده "اقتصاد آبی" در خبرگزاری تسنیم
70 مگاوات در پانزده سال
بر اساس گزارش هزینههای تولید برق آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر "از سال 2010، 43 مگاوات ظرفیت جزر و مد جریانی و 27 مگاوات ظرفیت امواج در سراسر جهان مستقر شده است." (IRENA 2025, p. 154) این 70 مگاوات، مبنای واقعی سنجش فناوریهای نوین انرژی دریایی است ــ رقمی که در مقایسه با 3٬911 تراواتساعت پتانسیل، یعنی پتانسیل حدود 50 هزار برابر بیشتر از ظرفیت نصبشده فعلی است.
نکته مهم آن است که توزیع این استقرار نیز بسیار نامتوازن است: "بیش از نیمی از این ظرفیت ــ 32 مگاوات جزر و مدی و 14 مگاوات امواج ــ در اروپا مستقر شده است. ظرفیت باقیمانده عمدتاً در ایالات متحده، چین، کانادا، ژاپن و استرالیا مستقر شده است." (IRENA 2025, p. 154). به عبارت دیگر، اروپا با 46 مگاوات از 70 مگاوات کل (حدود 66 درصد)، تاکنون پیشتاز مطلق این حوزه است.
این آمار تاریخی ناامیدکننده به نظر میرسد، اما خط لوله پروژههای در دست توسعه تصویری متفاوت ارائه میدهد. بر اساس گزارش نهاد انرژی اقیانوسی اروپا "خط لوله استقرارهای با بودجه عمومی تا سال 2030 به 200 دستگاه رشد کرد که نشاندهنده 196 مگاوات ظرفیت اضافهشده است." (OEE 2025, p. 6) این 196 مگاوات، تقریباً سه برابر کل ظرفیت مستقرشده در پانزده سال گذشته است که نشانهای از شتابگیری قابل توجه این صنعت به شمار میآید.
آنچه این خط لوله را از پیشبینیهای خوشبینانه متمایز میکند، ماهیت آن است: "این خط لوله تنها پروژههایی را شامل میشود که قبلاً بودجه عمومی خود را تضمین کردهاند، که اطمینان قوی در مورد زمانبندی آنها ایجاد میکند." (OEE 2025, p. 8) به عبارت دیگر، این 196 مگاوات یک آرزوی فانتزی نیست؛ پروژههایی هستند که بودجهشان تأمین شده که مسیر اجرایی مشخص و قابل قبولی دارند.
این خط لوله در قالب 16 مزرعه سازماندهی شده است: "16 مزرعه با حمایت بودجه عمومی، 200 دستگاه معادل 196 مگاوات را تا سال 2030 مستقر خواهند کرد. کمکهزینههای عمومی و طرحهای حمایت درآمدی نقش اساسی در باز کردن این خط لوله داشتند. این بودجه عمومی همچنین دیدگاه بازار ایجاد کرد و اعتماد سرمایهگذاران را تقویت نمود." (OEE 2025, p. 6)
جزر و مد جریانی: 172 مگاوات در 11 مزرعه
بخش اصلی این خط لوله ــ حدود 88 درصد از نظر ظرفیت ــ به جزر و مد جریانی اختصاص دارد. بر اساس گزارش نهاد انرژی اقیانوسی اروپا "توسعهدهندگان جزر و مدی در حال آمادهسازی برای استقرار 11 مزرعه پیشتجاری تا سال 2030 هستند که 140 دستگاه و 172 مگاوات ظرفیت متصل به شبکه را فراهم میکند." (OEE 2025, p. 8) این خط لوله "سال به سال رشد میکند و عمدتاً ظرفیت تولید جدید را در فرانسه و بریتانیا تحویل خواهد داد." (همان منبع)
دو عامل اصلی این رشد را میتوان شناسایی کرد. نخست، سازوکارهای حمایت درآمدی "سازوکارهای حمایت درآمدی محرک اصلی این رشد مداوم خط لوله هستند، عمدتاً دورهای مناقصه قرارداد تفاوت (CfD) بریتانیا و تعرفههای تضمینی فرانسه برای مزارع آزمایشی." (OEE 2025, p. 8) دوم، کمکهزینههای اروپایی "50 مگاوات از خط لوله فعلی توسط کمکهزینههای اروپایی حمایت میشود. دو کمکهزینه صندوق نوآوری برای پروژههای FloWatt و NH1، نخستین مزارع جزر و مدی در اتحادیه اروپا را با مجموع 51 میلیون یورو حمایت میکند. دو کمکهزینه Horizon Europe نیز پروژه EURO-TIDES شرکت Orbital Marine Power و SEASTAR شرکت Nova Innovation در بریتانیا را با مجموع 40 میلیون یورو حمایت میکند." (OEE 2025, p. 8)
بریتانیا و فرانسه، دو قطب اصلی این خط لوله هستند. در بریتانیا "دولت بریتانیا برای چهارمین سال، CfDهای خود را ادامه داد و 21 مگاوات دیگر را در دور AR7 به چهار توسعهدهنده اختصاص داد... این بدان معناست که در مجموع 128 دستگاه اکنون برای استقرار تحت CfDها برنامهریزی شدهاند تا تا سال 2030 برق به شبکه بریتانیا ارائه دهند." (OEE 2025, p. 8) در فرانسه نیز "در فوریه 2026، دولت فرانسه برنامه انرژی جدید خود را منتشر کرد، از جمله مناقصههای تجاری برای 250 مگاوات مزارع جزر و مدی است. این ظرفیت قرار است در یک فراخوان رقابتی تا سال 2030 تخصیص یابد." (OEE 2025, p. 8)
انرژی امواج مشتمل بر 24 مگاوات در 5 مزرعه
بخش دوم خط لوله، به امواج اختصاص دارد. بر اساس گزارش نهاد انرژی اقیانوسی اروپا "مزرعه امواج با بودجه عمومی قرار است تا سال 2030 به آب بروند و 66 دستگاه را برای 24 مگاوات نصب کنند." (OEE 2025, p. 11) البته این رقم در مقایسه با انرژی حاصل از جزر و مد جریانی کوچکتر است ــ 24 مگاوات در برابر 172 مگاوات ــ و نشاندهنده بلوغ کمتر فناوری امواج است. با این حال، در سال 2025 شاهد یک نقطه عطف در این حوزه بودیم: "بزرگترین افزودههای خط لوله در سال 2025، پروژه 10 مگاواتی VianaWave شرکت CorPower Ocean ــ بزرگترین مزرعه امواج جهان ــ و پروژه PowerFarm EU این شرکت بود. این شرکت دستگاههای خود را برای استقرار در پرتغال در یک کارخانه اختصاصی ساخته است." (OEE 2025, p. 11) این پروژه 10 مگاواتی، که با کمکهزینه 40 میلیون یورویی صندوق نوآوری راهاندازی شد (OEE 2025, p. 6)، نشاندهنده گذار از دستگاههای تکواحدی به مزارع چنددستگاهی است.
پرتفوی جغرافیایی امواج نیز متفاوت از جزر و مد است: "پرتغال و اسکاتلند پیشرو هستند." (OEE 2025, p. 11) این توزیع، بازتاب پراکندگی منابع طبیعی است ــ پرتغال و سواحل غربی اسکاتلند از پرانرژیترین منابع امواج اقیانوس اطلس برخوردارند. (OEE 2026, p. 18)
هدف 400 مگاواتی چین: بازیگر جدید آینده
در حالی که اروپا پیشتاز استقرار است، چین با سرعت نصب و آینده متفاوت وارد میدان شده است. بر اساس گزارش نهاد انرژی اقیانوسی اروپا "چین در انرژی دریایی سرمایهگذاری مضاعف کرده و هدف 400 مگاواتی را برای سال 2030 تعیین کرده است. در حالی که این کشور هنوز از نظر فناوری پیشرفتهتر از اروپا نیست، اما متعهد به استفاده در مقیاس بزرگ از انرژی دریایی (در برنامه پنج ساله) است." (OEE 2025, p. 7)
این هدف، با اقدامات عملی نیز همراه شده است. "گام نخست به سوی آن، یک پروژه 50 مگاواتی جزر و مدی در «ژوشان» خواهد بود که توسط توسعهدهنده فناوری LHD در همکاری با SPIC، یکی از پنج شرکت بزرگ برق دولتی چین، توسعه خواهد یافت. LHD قبلاً 3 دستگاه را در این سایت مستقر کرده است که به عنوان مبنای فناوری عمل خواهد کرد." (OEE 2025, p. 17)
اهمیت این هدف را نباید دستکم گرفت. اگر چین به هدف 400 مگاواتی خود برسد، به پیشرفت مهمی در این زمینه در میان کشورهای دنیا دست یافته است. همانگونه که در ارزیابی جهانی منابع تأکید شده: "چین با حمایت مالی و سیاسی مداوم، خود را به عنوان یکی از بازیگران کلیدی انرژی دریایی معرفی میکند. دولت چین 'توسعه در مقیاس بزرگ انرژی دریایی' را به عنوان بخشی از برنامه پنج ساله چهاردهم خود هدفگذاری کرده است." (OEE 2026, p. 10)
با این حال، باید توجه داشت که این هدف هنوز در مرحله اعلام است و تحقق آن به عوامل متعددی از جمله تکمیل زنجیره تأمین، چارچوب مقرراتی و پذیرش بازار بستگی دارد. در مقابل، خط لوله 196 مگاواتی اروپا بر پایه پروژههای تأمینمالیشده استوار است و از این نظر از قطعیت بالاتری برخوردار است.
نقشه 650 مگاواتی اروپا تا 2030
فراتر از خط لوله پروژههای تأمینمالیشده، کشورهای اروپایی اهداف ملی بلندپروازانهای را نیز اعلام کردهاند. بر اساس گزارش نهاد انرژی اقیانوسی اروپا "فرانسه با تعهد به برگزاری مناقصه 250 مگاوات ظرفیت جزر و مدی تا سال 2030 در استراتژی انرژی ملی خود، حمایت خود را از انرژی جزر و مدی مجدداً تأیید کرده است. بریتانیا که قبلاً 143 مگاوات CfD جزر و مدی اعطا کرده است، انتظار میرود تا سال 2030 از 150 مگاوات دیگر حمایت کند. پرتغال نیز هدف 200 مگاواتی را در برنامه ملی انرژی و اقلیم خود گنجانده است. مجموع اهداف و تعهدات ملی در اروپا، توسعه 650 مگاوات را تا سال 2030 ترسیم میکند." (OEE 2025, p. 14)
این 650 مگاوات، سه برابر خط لوله فعلی است و نشان میدهد که اروپا نهتنها در فناوری، بلکه در سیاستگذاری نیز پیشتاز است. البته یک ملاحظه مهم وجود دارد. در گزارش فوق آمده است: "برای تبدیل این اهداف و جوایز به استقرار واقعی، دولتها باید شکافهای باقیمانده سیاستی یا مالی را پر کنند." (OEE 2025, p. 14)
تولید واقعی: 127 گیگاواتساعت تا 2025
آمار ظرفیت نصبشده، تنها یک روی سکه است؛ روی دیگر، تولید واقعی برق است. بر اساس گزارش نهاد انرژی اقیانوسی اروپا "تولید برق تجمعی از مزارع و پروژههای نمایشی موجود در سال 2025 به 127 گیگاواتساعت رسید. مزارع آزمایشی MeyGen و Nova Innovation، و همچنین دستگاههای نمایشی Orbital Marine Power (O2)، D10 شرکت Inyanga Marine Energy Group و Dragon 12 شرکت Minesto، بخش عمده این تولید را فراهم کردند." (OEE 2025, p. 10)
این تولید، هرچند در مقیاس جهانی کوچک است، اما در مقیاس محلی معنادار است: "توربینهای جزر و مدی در سال 2025، 16٫2 گیگاواتساعت برق تولید کردند که برای تأمین برق بدون کربن 4٬700 خانوار به مدت یک سال کافی است و کمی بیشتر از سالهای قبل بود. افزایش تولید برق به دلیل ورود برخی توربینهای جدید به بهرهبرداری است. با این حال، تولید پایدار سال به سال از مزارع موجود، قابلیت اطمینان فناوری را بیشتر میکند." (OEE 2025, p. 10)
نکته مهم در این آمار، نه عدد مطلق، بلکه روند آن است: تولید تجمعی جزر و مدی در اروپا از حدود 10 گیگاواتساعت در سال 2013 به بیش از 127 گیگاواتساعت در سال 2025 رسیده است (OEE 2025, p. 10, Figure 3) ــ که رشدی بیش از ده برابری در یک دهه را نشان میدهد. این منحنی صعودی، نشان میدهد فناوری بهتدریج بالغتر و قابلاعتمادتر میشود.
مقایسه با سایر فناوریها
برای درک بهتر مقیاس، مقایسه با سایر فناوریهای تجدیدپذیر گویاست. در سال 2025، ظرفیت تجدیدپذیر جهانی بیش از 690 گیگاوات رشد کرد که سهم خورشیدی از آن بیش از 500 گیگاوات و سهم بادی حدود 160 گیگاوات بود (IRENA 2025, p. 13). در همین سال، کل ظرفیت انرژی دریایی نصبشده (شامل تمام فناوریها) 490 مگاوات بود (IRENA Statistics 2026, Marine energy section, p. 24) ــ یعنی حدود 0٫07 درصد از رشد سالانه تجدیدپذیرها.
با این حال، این مقایسه را باید با احتیاط انجام داد. انرژیهای خورشیدی و بادی از دهه 1990 و با حمایتهای گسترده دولتی و یارانههای سخاوتمندانه رشد کردند، در حالی که انرژی دریایی تنها از حدود سال 2010 وارد مرحله استقرار واقعی شده است. همانگونه که در گزارش آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر تأکید شده: "در همان مرحلهای که باد و خورشید هم قرار داشتند، هزینههای فعلی امواج و جزر و مد پایینتر از سایر فناوریهای تجدیدپذیر ثبتشده در همان نقطه اولیه توسعه خود گزارش شده است."(IRENA 2025, p. 154) به عبارت دیگر، انرژی دریایی در مقایسه با مسیر تاریخی باد و خورشید، عملکرد بهتری داشته است ــ هرچند این نکته کمتر مورد توجه قرار میگیرد.
از "اقتصاد آبی" بیشتر بخوانید
سه عامل ساختاری برای این شکاف
پس چرا با وجود پتانسیل عظیم و خط لوله امیدوارکننده، استقرار واقعی اینقدر کند است؟ سه عامل ساختاری را میتوان در این زمینه شناسایی کرد.
نخست، هزینه. همانگونه که در مقاله اول دیدیم، قیمت تمامشده فعلی امواج حدود 454 دلار و جزر و مد حدود 358 دلار به ازای هر مگاواتساعت است (IRENA 2025, p. 154) ــ که چند برابر انرژی باد و خورشید است. این هزینه بالا، جذب سرمایه خصوصی را دشوار میکند و وابستگی به بودجه عمومی را افزایش میدهد.
دوم، ریسک فناوری. بسیاری از دستگاهها هنوز در مراحل آمادهسازی فناوری هستند و سابقه عملیاتی طولانیمدت ندارند. "در حالی که بخش انرژی دریایی در حال بلوغ است، باید به چندین چالش مداوم رسیدگی کند. مقیاسپذیری استقرار تجاری نیازمند یک جهش در قابلیت زنجیره تأمین داخلی است." (IEA-OES 2025, p. 209) این ریسک، سرمایهگذاری را گرانتر و روند توسعه را کندتر میکند.
سوم، چارچوب مقرراتی. در بسیاری از کشورها، هنوز مسیر مجوزدهی روشنی برای پروژههای انرژی دریایی وجود ندارد. مسائل مجوزدهی یا نبود سیستمهای حمایت درآمدی در برخی کشورها، موانع اصلی صنعتیسازی باقی ماندهاند. نبود مقررات روشن، سرمایهگذاران را مردد میکند و روند توسعه را کند میکند.
نتیجهگیری
تصویر کلی وضعیت استقرار جهانی انرژی دریایی را میتوان چنین خلاصه کرد: از 70 مگاوات ظرفیت مستقرشده در پانزده سال گذشته (43 مگاوات جزر و مد + 27 مگاوات امواج)، به خط لوله 196 مگاواتی در 16 مزرعه تا سال 2030 میرسیم (IRENA 2025, p. 154; OEE 2025, p. 6). اگر پروژههای خط لوله بطور کامل اجرا شوند، ظرفیت جهانی به حدود 266 مگاوات خواهد رسید ــ رقمی که هنوز کوچک است، اما نشاندهنده رشدی تقریباً چهار برابری در یک دهه خواهد بود.
در کنار این، اهداف ملی 650 مگاواتی اروپا (OEE 2025, p. 14) و هدف 400 مگاواتی چین (OEE 2025, p. 7) نشان میدهد که اگر اراده سیاسی و سرمایهگذاری تداوم یابد، افق 2030 میتواند نقطه عطفی در تاریخ این فناوری باشد. اما تحقق این افق، به رفع سه مانع ساختاری ــ هزینه، ریسک فناوری و چارچوب مقرراتی ــ بستگی دارد که در قسمتهای بعدی این مجموعه، به تفصیل به آنها خواهیم پرداخت.
در مقاله بعدی، به بازیگران و ژئوپلیتیک انرژی دریایی میپردازیم: چه کشورهایی پیشتاز هستند، چه کسانی در حال ظهورند و این توزیع قدرت چه معنایی برای ایران و سایر کشورهای در حال توسعه دارد.
---
منابع
- OEE. (2025). Stats & Trends: Ocean Energy Market Outlook 2025. Ocean Energy Europe.
- OEE. (2026). Ocean Energy: The largest untapped renewable resource – Global Resource Assessment. Ocean Energy Europe.
- IRENA. (2025). Renewable Power Generation Costs in 2025. International Renewable Energy Agency.
- IRENA. (2026). Renewable Energy Statistics 2026. International Renewable Energy Agency.
- IEA-OES. (2025). Annual Report: An Overview of Ocean Energy Activities in 2025. IEA Ocean Energy Systems.
---
انتهای پیام/