محمد لگنهاوزن: چرا گفتوگوی فلسفی اسلام و غرب شکل نمیگیرد؟
- اخبار فرهنگی
- اخبار اندیشه
- 01 آذر 1405 - 14:28
به گزارش خبرگزاری تسنیم، در نشستی که توسط مجمع عالی حکمت اسلامی، به مناسبت سالگرد رحلت علامه طباطبایی، برگزار شد دکتر محمد لگنهاوزن، فیلسوف آمریکایی مقیم ایران و از صاحبنظران فلسفه تطبیقی و فلسفه اسلامی، به آسیبشناسی وضعیت فلسفه اسلامی در غرب پرداخت.
وی در ابتدای نشست به علاقه علامه طباطبایی به فلسفه غرب اشاره کرد و گفت: مرحوم علامه طباطبایی با علاقه و اقبالی که به فلسفه غرب داشت، هرچند جلسات محدودی با هانری کربن برگزار کرد، اما همین نشستها سرآغازی برای تعاملات بعدی شد. پس از انقلاب و با شکلگیری مؤسسات علمی، حضور متفکرانی چون آلوین پلنتینگا، جان هیک و دیگران در مجامع علمی ایران، بهویژه قم، این تعاملات را جدیتر کرد. با این حال، این سطح از ارتباط هنوز به انتظار مطلوب نرسیده و همین امر ضرورت نگاهی آسیبشناختی را ایجاب میکند.
وی در ادامه با اشاره به تلقی رایج در فضای فکری ایران افزود: بسیاری گمان میکنند فلسفه اسلامی کهنه شده و توان پاسخ به مسائل امروز را ندارد؛ از اینرو همواره در پی آپدیت کردن محتوا هستند. حال آنکه مشکل اصلی این نیست. فلسفه اسلامی سنتی بسیار غنی است و شایستگی توجه بینالمللی و داخلی بیشتری دارد. مسئله در جای دیگری نهفته است.
دکتر لگنهاوزن سپس با مرور تاریخ توجه غرب به فلسفه اسلامی گفت: موج نخست ترجمهها به لاتین خیلی زود رخ داد، اما پس از آن قرنها طول کشید تا فیلسوفان غربی دوباره به این سنت رجوع کنند؛ آن هم غالباً برای روشنتر شدن آکوئیناس. موج دوم با کارهای هانری کربن و سیدحسین نصر و تأسیس انجمن حکمت و فلسفه شکل گرفت. این موج همراه با ایدئولوژی سنتگرایی بود و تأکید اصلیاش بر عرفان و تصوف قرار داشت. منطق و ابعاد استدلالی فلسفه اسلامی کمتر مورد توجه واقع شد. هرچند این رویکرد نقاط منفی داشت، اما توانست سهروردی و سپس ملاصدرا را به عرصه معرفی کند؛ امری که پیش از آن تقریباً غایب بود.
وی در توصیف وضعیت کنونی آموزش فلسفه اسلامی در دانشگاههای غربی افزود: امروز کمتر میتوان دپارتمان فلسفه مستقلی یافت که فلسفه اسلامی را بهعنوان رشته اصلی تدریس کند. این حوزه غالباً در دانشکدههای اسلامشناسی، ادیان تطبیقی یا حتی ادبیات تطبیقی جای گرفته است. دانشجویی که میخواهد در این زمینه کار کند، معمولاً مدرک اسلامشناسی میگیرد نه فلسفه، و همین امر راه ورود او به دانشکدههای فلسفه را میبندد. استادان برجسته نیز تکوتوک و پراکندهاند.
دکتر لگنهاوزن در ادامه با اشاره به اهمیت انتشارات و مجلات علمی گفت: در ایران پس از انقلاب تولید آثار در فلسفه اسلامی افزایش چشمگیری یافته، اما در سطح بینالمللی وضعیت متفاوت است. مجلات تخصصی و همتراز برای فلسفه اسلامی در سراسر جهان بسیار اندکاند؛ تقریباً شش یا هفت عنوان معتبر. این در حالی است که مجلات تومیستی تقریباً دو برابر و مجلات فلسفه دین مسیحی حتی بیشتر است. در ترکیه، اندونزی و چند کشور دیگر تکوتوک مجلههایی وجود دارد، اما همکاری منظم و شبکهسازی میان آنها هنوز شکل نگرفته است.
وی در ادامه با بررسی نقش کنفرانسها افزود: کنفرانسها میتوانند انگیزه ایجاد کنند و متخصصان را به هم پیوند دهند. گروه اروپایی مطالعات ابنسینا از حدود سال 2003 چندین نشست برگزار کرد که یکی از آنها در 2023 بهصورت آنلاین برگزار شد و سطح علمی بالایی داشت. قرار بود ترجمههایی از مباحثات ابنسینا نیز منتشر شود. کنفرانس بزرگ ملاصدرا در تهران نیز تأثیر قابل توجهی گذاشت و مجموعهمقالاتی تولید کرد، اما باز هم بیشتر دینشناسان در آن حضور داشتند تا فیلسوفان حرفهای.
دکتر لگنهاوزن سپس با مقایسه تجربه احیای فلسفه تومیستی گفت: وقتی من کودک بودم، فلسفه تومیستی فلسفه رسمی کاتولیک بود و دیگران از آن فاصله میگرفتند؛ گویی فقط به کاتولیکها مربوط است. امروز فلسفه اسلامی نیز در غرب وضعیتی مشابه دارد: شاخهای عجیب و غریب که بیشتر به مسلمانان و تاریخ تمدن آنها مربوط دانسته میشود. کاتولیکها اما توانستند از این حاشیه بیرون بیایند. الهیدانان کاتولیک به خواندن هایدگر، فلسفه تحلیلی و ویتگنشتاین روی آوردند و پلهایی میان سنتها ساختند.
وی با شرح نمونه ادیت اشتاین افزود: ادیت اشتاین، شاگرد هوسرل و یهودیتبار، پس از گرویدن به کاتولیک، ابتدا میخواست فلسفه را کنار بگذارد. راهبهها او را منصرف کردند. او نمایشنامهای نوشت که در آن هوسرل و توماس آکویناس با هم گفتوگو میکنند. مارتین هایدگر که سردبیر مجله بود، آن را رد کرد چون علمی نبود. اشتاین آن را بازنویسی کرد و به مقالهای تطبیقی تبدیل نمود که سرانجام منتشر شد و بعدها کتاب شد. این نمونه نشان میدهد چگونه میتوان سنت خود را در زبان و چارچوبهای رایج فلسفی مطرح کرد.
دکتر لگنهاوزن با اشاره به نقش السدیر مکینتایر و دیگران گفت: مکینتایر که ابتدا پروتستان بود و سپس اتولیک و تومیست شد، با کتاب "در پی فضیلت" تأثیر مهمی گذاشت. برخی تومیستهای سنتی او را نسبیگرا خواندند، اما همین رویکرد باز او را وارد گفتوگوی اصلی فلسفه کرد. النور استامپ نیز امروز بهعنوان فیلسوفی تومیست در دانشکدههای فلسفه فعالیت میکند و آثار مهمی درباره عقل الهی دارد. این افراد نشان دادند که میتوان بدون رها کردن هویت دینی، در فضای فلسفی رایج حضور داشت.
وی در توضیح تشکیل انجمن فیلسوفان مسیحی افزود: در سال 1978، یک سال پیش از انقلاب اسلامی ایران، آلوین پلنتینگا، رابرت آدامز و دیگران انجمن فیلسوفان مسیحی را تأسیس کردند. انتظار داشتند ده نفر بیایند، اما صندلیها کم آمد و حتی فیلسوفان مشهوری که کسی نمیدانست مسیحیاند، عضو شدند. دانشگاه نوتردام پلنتینگا را استخدام کرد، در حالی که او کالوینیست بود و روابط تاریخی کالوینیستها با کاتولیکها حسنه نبود. مجله Faith and Philosophy نیز با حمایت همین فضا شکل گرفت و فلسفه دین را به پلی میان سنتهای مختلف تبدیل کرد.
لگنهاوزن با مقایسه استراتژی دانشگاههای کاتولیک گفت: کاتولیکها دانشگاههای کامل دارند که در آنها میتوان فیزیک یا حقوق خواند بدون آنکه لزوماً متوجه هویت دینی مؤسسه شد. فلسفه و الهیات فقط بخشی از آنهاست. ما چنین ساختاری نداریم. آکادمیهای شیعی در خارج، مانند کالج اسلامی لندن یا آکادمی سابق هامبورگ، کوچکاند و بیشتر بر علوم اسلامی متمرکزند. مدرک آنها نیز معمولاً در اسلامشناسی صادر میشود نه فلسفه، و همین مانع ورود دانشآموختگان به دپارتمانهای فلسفه میگردد.
وی در مرور تجربههای موفق در کشورهای اسلامی افزود: در دانشگاه کراچی پاکستان، فلسفه اسلامی اجباری است و تلاش میشود میان فلسفه تحلیلی، پدیدارشناسی و سنت اسلامی تعادل برقرار شود. محمد کمال در آنجا روی مقایسه ملاصدرا و هایدگر کار کرده است. در هند، دانشگاه علیگره مسلم از مراکز مهم است. در مالزی نیز حدود بیست سال پیش نهضتی دیده میشد، هرچند بعدها با سختگیریهایی روبهرو شد. این نمونهها نشان میدهد که میتوان در خود جهان اسلام نیز الگوهای بهتری ساخت.
لگنهاوزن با بیان موانع سیاسی و مالی گفت: یکی از بزرگترین موانع، ترس فیلسوفان غربی از سفر به ایران است. حتی پیش از تنشهای اخیر، وقتی از فیلسوفی آمریکایی دعوت کردم تا در همایش فلسفه دین تهران شرکت کند، با وجود تجربه مثبت همکارانش، نپذیرفت و گفت الان خطرناک شده. مشکل دیگر تأمین مالی است. هر طرحی در دانشگاههای غربی نیازمند گرنت است. تجربه همکاری با دانشگاه اینسبروک برای ترجمه آثار ملاصدرا به آلمانی و نیز طرحی در دانشگاه بن درباره اخلاق عقلی در ادیان ابراهیمی، هر دو به دلیل حساسیتهای مربوط به ایران با رد شدن درخواستهای مالی روبهرو شد.
وی در نتیجهگیری درباره ماهیت مشکل افزود: مشکل اصلی کمبود محتوا یا کهنگی فلسفه اسلامی نیست. سنت ما بسیار غنی است و ظرفیت کار تطبیقی گستردهای دارد. دوستی با یکی از همکاران نشان داد که بیش از صد فیلسوف مسلمان درباره پارادوکس دروغگو تحلیل داشتهاند؛ موضوعی که در فلسفه تحلیلی نیز محوری است. ویلم هجز، منطقدان برجسته، پس از آشنایی با نکات منطق ابنسینا تصمیم گرفت عربی بیاموزد تا متون را مستقیماً بخواند. این ظرفیت وجود دارد. آنچه کم است، ساختار ارتباط، زبان مشترک، شبکهسازی و ورود واقعی به دپارتمانهای فلسفه است نه حاشیه اسلامشناسی.
دکتر لگنهاوزن در پایان با تأکید بر راههای پیشرو گفت: باید کنفرانسهای کوچک و مستمر، حتی در کشورهای ثالث مانند پاکستان، ترکیه یا مالزی برگزار کرد تا هم ایرانیان و هم غربیها بتوانند بدون موانع سیاسی شرکت کنند. باید مجلات تخصصی را تقویت و همکاری میان آنها را افزایش داد. و مهمتر از همه، باید فلسفه اسلامی را موضوعی و مقایسهای تدریس کرد، نه صرفاً تاریخی؛ چنانکه زمانی به دانشگاه تهران پیشنهاد دادم و با خنده پاسخ شنیدم که کسی توان انجام آن را ندارد. این توان را میتوان ساخت.
انتهای پیام/