از مزرعه تا مقصد گردشگری؛ چگونه زرشک و زعفران ثروت‌آفرین می‌شوند؟

به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، خراسان جنوبی را می‌توان سرزمین فرصت‌های پنهان دانست؛ استانی که در دل اقلیم خشک و کویری خود، گنجینه‌ای از محصولات کشاورزی، آیین‌های بومی و جاذبه‌های طبیعی را جای داده است. از باغ‌های سرخ زرشک در فصل پاییز تا مزارع بنفش زعفران، از باغ‌های انار فردوس تا نخلستان‌ها و شالیزارهای ازمیغان طبس، همه ظرفیت‌هایی هستند که می‌توانند فراتر از تولید محصولات کشاورزی، به مقاصدی جذاب برای گردشگران تبدیل شوند.

اما پرسش اساسی این است: چرا با وجود چنین ظرفیت‌هایی، هنوز نتوانسته‌ایم از گردشگری کشاورزی به‌عنوان یک پیشران اقتصادی در استان بهره‌برداری کنیم؟ واقعیت این است که کشاورزی در خراسان جنوبی عمدتاً در چارچوب تولید، برداشت و فروش محصول تعریف شده، درحالی‌که در بسیاری از مناطق موفق گردشگری جهان، مزرعه تنها محل تولید نیست؛ بلکه بخشی از تجربه گردشگر و زنجیره ارزش اقتصادی منطقه به شمار می‌رود.

گردشگری کشاورزی فرصتی است تا گردشگر به قلب مزرعه برود، با مراحل کاشت، داشت و برداشت آشنا شود، در آیین‌های بومی مشارکت کند، محصولات را از تولیدکننده بخرد و با خاطره‌ای متفاوت منطقه را ترک کند. در چنین الگویی، کشاورز فقط فروشنده محصول نیست، بلکه میزبان گردشگر و ارائه‌دهنده یک تجربه اقتصادی و فرهنگی است.

از فروش محصول خام تا خلق ارزش افزوده

یکی از مهم‌ترین مشکلات کشاورزی خراسان جنوبی، فاصله میان ظرفیت تولید و ارزش اقتصادی حاصل از آن است. زرشک و زعفران استان از محصولات شناخته‌شده کشور هستند، اما شهرت و کیفیت این محصولات به‌تنهایی برای ایجاد درآمد پایدار کافی نیست.

زمانی که گردشگر برای تماشای باغ‌های زرشک به روستاهای استان سفر می‌کند، فرصت‌های متعددی برای درآمدزایی ایجاد می‌شود؛ از خرید مستقیم محصول از کشاورز گرفته تا فروش فرآورده‌های محلی، صنایع‌دستی، غذاهای بومی، محصولات فرآوری‌شده و ارائه خدمات اقامتی و پذیرایی.

به همین دلیل، باید نگاه به زرشک و زعفران از یک محصول کشاورزی صرف به یک برند گردشگری و اقتصادی تغییر کند. جشنواره زرشک نباید صرفاً به برگزاری مراسم افتتاحیه، سخنرانی و چند غرفه فروش محدود شود؛ بلکه باید بهانه‌ای برای سفر گردشگران، حضور تورهای تخصصی، ارتباط با خریداران عمده و معرفی واقعی ظرفیت‌های روستایی باشد.

جشنواره بدون گردشگر، اقتصاد گردشگری نمی‌سازد

یکی از نکات مطرح شده از سوی صاحب نظران و کارشناسان گردشگری، فاصله میان برگزاری جشنواره‌های کشاورزی و تحقق اهداف گردشگری است. اگر جشنواره‌ای با محوریت زرشک یا زعفران برگزار شود، اما برای حضور گردشگران برنامه‌ای نداشته باشد، نمی‌توان آن را به معنای واقعی کلمه یک رویداد موفق گردشگری دانست. جشنواره زمانی اثربخش است که از مرحله اطلاع‌رسانی تا طراحی تور، تأمین اقامت، حمل‌ونقل، بازدید از مزارع، عرضه مستقیم محصولات و معرفی جاذبه‌های پیرامونی، یک برنامه منسجم داشته باشد.

در این مسیر، تجربه مناطقی مانند کاشان و قمصر در گردشگری گل محمدی و گلاب‌گیری و همچنین مناطق چای‌خیز گیلان نشان می‌دهد که پیوند محصول کشاورزی با تجربه گردشگری می‌تواند به ایجاد یک جریان اقتصادی قابل توجه منجر شود. خراسان جنوبی نیز می‌تواند با الگوبرداری از این تجربیات، جشنواره‌های زرشک، زعفران، انار و گل نرگس را به رویدادهایی ملی و حتی فراملی تبدیل کند.

زیرساخت؛ حلقه مفقوده توسعه گردشگری کشاورزی

با این حال، تبلیغات و برگزاری جشنواره به‌تنهایی راهگشا نیست. نمی‌توان گردشگر را به روستایی دعوت کرد که ظرفیت اقامت کافی ندارد، راه دسترسی مناسبی برای بازدید از مزارع در آن فراهم نیست و امکانات اولیه پذیرایی و خدمات گردشگری با محدودیت مواجه است. موضوع راه‌های بین مزارع در روستای افین، نمونه روشنی از این چالش است. در فصل برداشت زرشک، هم کشاورزان برای انجام فعالیت‌های روزانه به این مسیرها نیاز دارند و هم گردشگران برای بازدید از باغ‌ها از همان راه‌ها استفاده می‌کنند. نبود ساماندهی و بهسازی مسیرها می‌تواند به تعارض میان فعالیت کشاورزی و گردشگری منجر شود.

بنابراین، جهاد کشاورزی، اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، دهیاری‌ها و شوراهای اسلامی روستاها باید با همکاری یکدیگر، برای ساماندهی مسیرهای دسترسی و حفاظت از باغ‌ها برنامه‌ریزی کنند. از سوی دیگر، کمبود اقامتگاه در فصل برداشت زرشک و زعفران نشان می‌دهد که توسعه گردشگری بدون تقویت زیرساخت‌های اقامتی امکان‌پذیر نیست. البته راهکار صرفاً ساخت اقامتگاه‌های جدید نیست؛ بلکه باید برای توسعه ظرفیت اقامتگاه‌های موجود، خانه‌های مسافر، استفاده از ظرفیت خانه‌های روستایی و ارائه تسهیلات متناسب با شرایط فصلی گردشگری نیز چاره‌اندیشی شود.

پنج راهکار برای تبدیل ظرفیت کشاورزی به ثروت گردشگری

برای عبور از وضعیت فعلی و رسیدن به گردشگری کشاورزی درآمدزا، اجرای چند اقدام ضروری است: 

1. طراحی تورهای تخصصی کشاورزی: تدوین بسته‌های سفر برای بازدید از باغ‌های زرشک، مزارع زعفران، باغ‌های انار و نخلستان‌ها با مشارکت دفاتر خدمات مسافرتی و راهنمایان گردشگری.

2. ایجاد بازارچه‌های دائمی محصولات محلی: فراهم کردن امکان فروش مستقیم محصولات کشاورزی و فرآورده‌های بومی در جوار مزارع و مسیرهای گردشگری با هدف حذف واسطه‌ها و افزایش سهم درآمد کشاورز.

3. تبدیل جشنواره‌ها به رویدادهای گردشگری: دعوت هدفمند از تورهای گردشگری، رسانه‌های ملی، فعالان فضای مجازی، سرمایه‌گذاران و خریداران عمده و طراحی برنامه‌های بازدید میدانی از مزارع.

4. توسعه زیرساخت‌های روستایی: بهسازی راه‌های بین مزارع، تقویت امکانات اقامتی و پذیرایی، ایجاد سرویس‌های بهداشتی مناسب، ساماندهی پارکینگ و بهبود پوشش اینترنت در مناطق گردشگری.

5. تشکیل کارگروه تخصصی گردشگری کشاورزی: ایجاد سازوکاری مشترک میان جهاد کشاورزی، میراث فرهنگی، بخش خصوصی و مدیریت محلی برای تعیین مسئولیت‌ها، تأمین منابع مالی و ارزیابی نتایج برنامه‌ها.

ضرورت تغییر نگاه؛ از برگزاری رویداد تا خلق ثروت

نکته مهم دیگر، توجه به فرهنگ و دانش بومی کشاورزی است. گردشگری کشاورزی صرفاً تماشای مزارع و خرید محصولات نیست؛ آیین‌های کاشت و برداشت، شیوه‌های سنتی فرآوری، غذاهای محلی و روایت تاریخی محصولات نیز بخشی از جذابیت این نوع گردشگری هستند. خراسان جنوبی از این نظر ظرفیت‌های ارزشمندی دارد که باید شناسایی، مستندسازی و به محصولات گردشگری تبدیل شوند.

در این میان، نقش رسانه‌ها نیز بسیار مهم است. معرفی هدفمند ظرفیت‌های استان در شبکه‌های ملی، فضای مجازی و حتی تبلیغات محیطی در کلان‌شهرها می‌تواند تصویر تازه‌ای از خراسان جنوبی به‌عنوان مقصد گردشگری کشاورزی ایجاد کند. البته تحقق این هدف نیازمند مشارکت واقعی بخش خصوصی و استفاده از نظرات کارشناسان و فعالان محلی است؛ چراکه هیچ برنامه‌ای بدون همراهی کشاورز و جامعه میزبان به نتیجه پایدار نخواهد رسید.

خراسان جنوبی برای توسعه گردشگری کشاورزی نه با کمبود محصول و جاذبه، بلکه بیش از هر چیز با کمبود برنامه‌ریزی یکپارچه، زیرساخت و بازاریابی هدفمند مواجه است. اکنون زمان آن رسیده که مسئولان به‌جای اکتفا به برگزاری جشنواره‌های مقطعی، زنجیره‌ای اقتصادی از مزرعه تا بازار گردشگری ایجاد کنند؛ زنجیره‌ای که در آن کشاورز منتفع شود، روستا رونق بگیرد، سرمایه‌گذار انگیزه حضور پیدا کند و گردشگر با تجربه‌ای متفاوت به استان سفر کند.

زرشک و زعفران خراسان جنوبی فقط محصولاتی برای برداشت و فروش نیستند؛ این دو می‌توانند بهانه‌ای برای سفر، فرصتی برای اشتغال و موتور محرک اقتصاد روستایی استان باشند. به شرط آنکه از ظرفیت مزرعه، مقصد گردشگری بسازیم و از جشنواره، ثروت پایدار خلق کنیم.

هاجر فرخ نژاد: خبرنگار و فعال رسانه ای

انتهای پیام/