حمله به حکمرانی فرهنگی با اسب تراوای پلتفرمها/ زنگ خطر آنارشیسم فرهنگی
- اخبار فرهنگی
- اخبار رادیو و تلویزیون
- 30 آبان 1405 - 15:35
گروه فرهنگی خبرگزاری تسنیم- مجتبی برزگر: در روزهایی که یک برنامه و چند سریال خانگی بهدلیل اختلاف بر سر اصلاحات محتوایی، توقف انتشار یا تأخیر در پخش به حاشیه کشیده شدهاند، همزمان موجی از فضاسازی رسانهای نیز به راه افتاده است؛ فضایی که بهجای واکاوی دلایل این اختلافها، اصل نظارت بر نمایشخانگی را هدف گرفته و تلاش میکند آن را در تقابل با آزادی تولید، حقوق هنرمندان و حتی حق انتخاب مخاطبان قرار دهد.
اما پرسش اینجاست که آیا همه این جنجالها صرفاً واکنشی به اختلافات حرفهای میان سازندگان، پلتفرمها و نهاد ناظر است یا برخی از این حاشیهها در مسیری فراتر از یک اختلاف معمول، به تضعیف جایگاه نظارت فرهنگی دامن میزنند؟
ماجرای «یل»، «صحنه»، «گنگستر» و حالا «سرخ و سیاه» بار دیگر موضوع نظارت بر شبکه نمایشخانگی را به یکی از بحثهای داغ فضای فرهنگی تبدیل کرده است. هر یک از این آثار به دلایل متفاوتی با مسئله اصلاح محتوا، توقف انتشار یا تأخیر در پخش مواجه شدهاند و سازندگان و پلتفرمها نیز روایت خود را از این اتفاقات دارند.
با این حال، آنچه در کنار این اختلافها بیش از همه جلب توجه میکند، تلاش برای عبور از بحث درباره ضوابط و مصادیق نظارت و کشاندن ماجرا به تقابل با اصل نظارت فرهنگی است؛ گویی هرگونه مطالبه برای رعایت چارچوبها، لزوماً به معنای محدود کردن آزادی تولید و تضییع حقوق هنرمندان است.
وقتی اختلاف بر سر ممیزی به جنگ رسانهای تبدیل میشود
در چنین فضایی، برخی رسانهها و صفحات مجازی با برجستهسازی یکطرفه اظهارات سازندگان، انتشار روایتهای تأییدنشده و بازنشر ادعاهای بعضاً متناقض، تصویری از ساترا ارائه میکنند که گویی اساساً وجود نهاد ناظر، مانعی در برابر تولید و خلاقیت هنری است.
البته نمیتوان هر انتقاد از ساترا را خبرسازی یا عملیات رسانهای دانست. سازندگان حق دارند درباره کیفیت، دامنه و شیوه اجرای اصلاحات اعتراض کنند. حتی اگر ممیزیها بدون ضابطه روشن، با تغییر نظرهای مکرر یا سلیقههای متفاوت انجام شود، نقد آن کاملاً ضروری است. اما مسئله از جایی آغاز میشود که نقد یک تصمیم مشخص، به نفی کلیت قانون و زیر سؤال بردن حق نظارت بر محتوای منتشرشده تبدیل میشود.
از سوی دیگر، ادعاهایی درباره هزینهکردهای تبلیغاتی و پولپاشی برخی پلتفرمها برای تقویت روایتهای مورد نظرشان نیز مطرح است؛ ادعاهایی که برای تبدیل شدن به یک واقعیت رسانهای، نیازمند سند و شواهد قابل بررسیاند. با این حال، نمیتوان از کنار یک الگوی قابل تأمل بهسادگی عبور کرد؛ هر بار که موضوعی درباره اصلاح محتوای یک سریال یا توقف انتشار آن مطرح میشود، موجی از مطالب و تحلیلها شکل میگیرد که بهجای بررسی جزئیات پرونده، اصل نظارت را هدف قرار میدهند.
این همان نقطهای است که باید میان اطلاعرسانی حرفهای و فضاسازی تبلیغاتی تفاوت قائل شد. خبررسانی درباره یک سریال و حواشی آن، بخشی از کار رسانه است؛ اما تبدیل هر اصلاحیه به پروندهای علیه قانونمداری، دیگر صرفاً اطلاعرسانی نیست.
ساترا؛ ناظر بر محتوا یا نهادی که باید پاسخگو باشد؟
در این میان، عملکرد ساترا نیز نباید از دایره نقد خارج بماند. اساساً نظارت زمانی اعتبار پیدا میکند که بر پایه ضوابط روشن، قابل پیشبینی و یکسان انجام شود. اگر پلتفرمی برای انتشار یک مجموعه مجوز دریافت کرده و گروهی از هنرمندان ماهها برای ساخت آن زحمت کشیدهاند، نمیتوان در مراحل پایانی تولید یا انتشار، بدون توضیح شفاف و مستند، با درخواستهای متغیر و غیرقابل پیشبینی مواجهشان کرد.
اما این سوی ماجرا هم وجود دارد. دریافت مجوز تولید و انتشار، به معنای مصونیت یک اثر از نظارت محتوایی نیست. مجوز، چک سفیدامضاء برای انتشار هر نوع محتوا محسوب نمیشود. اگر در جریان تولید یا بررسی نهایی، مواردی مغایر با ضوابط شناسایی شود، نهاد ناظر باید امکان پیگیری و مطالبه اصلاح آنها را داشته باشد.
اتفاقاً بخشی از وظیفه ساترا باید فراتر از توقف و اصلاح چند سکانس باشد. این سازمان باید در فرآیند صدور مجوز، بر تناسب پروژهها با ظرفیت واقعی تولید، تعهدات پلتفرمها و کیفیت محتوایی آثار نیز نظارت مؤثر داشته باشد.
چهبسا مجموعههایی با تبلیغات گسترده و وعدههای پرطمطراق وارد چرخه تولید شوند، اما پس از انتشار، نه مخاطب قابل توجهی پیدا کنند و نه اثرگذاری فرهنگی مشخصی داشته باشند. در چنین مواردی، پرسش از چرایی صدور مجوز، نحوه ارزیابی طرحها و مسئولیت پلتفرمها نیز اهمیت پیدا میکند. قرار نیست هر پروژهای صرفاً به دلیل برخورداری از بودجه و تبلیغات، ضرورت فرهنگی و هنری پیدا کند.
قانونمداری؛ خط قرمزی که نباید شکسته شود
نکته مهمتر در پس این جدالها، فراتر از اختلاف بر سر اصلاح چند صحنه یا توقف انتشار یک اثر است؛ مسئله، جایگاه نظارت و آخرین سکوهای باقیمانده حکمرانی فرهنگی در شبکه نمایش خانگی است. آیا قرار است این بستر بهتدریج از چارچوبهای قانونی و نظارتی فاصله بگیرد و به فضایی تبدیل شود که هرگونه مطالبه برای رعایت ضوابط، با برچسبهایی چون محدودیت آزادی بیان و تضییع حقوق هنرمندان کنار زده شود؟
نمایش خانگی امروز سهم قابلتوجهی از سبد مصرف فرهنگی خانوادهها را به خود اختصاص داده است. مخاطب برای تماشای بسیاری از این آثار اشتراک میخرد، هزینه پرداخت میکند و گاه آنها را در کنار اعضای خانواده میبیند. طبیعی است که از یک بستر رسمی و دارای مجوز انتظار داشته باشد محتوای منتشرشده در آن، دستکم با حداقلی از چارچوبهای فرهنگی و اجتماعی جامعه تناسب داشته باشد.
در چنین شرایطی، عادیسازی مصرف دخانیات و سیگار، نمایش مکرر مواد مخدر، مشروبخواری، روابط نامتعارف دختر و پسر و برخی صحنههای خارج از عرف، موضوعاتی نیستند که بتوان بهسادگی از کنار نحوه بازنمایی آنها در آثار نمایشی گذشت. مسئله صرفاً حضور این موارد در یک داستان نیست؛ بلکه نوع پرداخت، تکرار، جایگاه آنها در روایت و تأثیری است که میتوانند بر ذائقه و الگوهای رفتاری مخاطب بگذارند.
البته بحث بر سر حذف واقعیتهای اجتماعی از سینما و سریال نیست. هنر نمایشی قرار نیست جامعهای بیمسئله و غیرواقعی ترسیم کند. میتوان درباره اعتیاد، خیانت، خشونت، آسیبهای خانوادگی و بحرانهای اجتماعی فیلم ساخت و حتی آثار ماندگاری خلق کرد؛ اما میان روایت یک آسیب اجتماعی و عادیسازی آن تفاوتی اساسی وجود دارد. پرداختن به یک ناهنجاری، لزوماً به معنای ترویج آن نیست؛ همانطور که نمایش مکرر یک رفتار بدون توجه به پیامدها و تبعاتش را نمیتوان صرفاً به پای واقعگرایی اثر نوشت.
از همینجا اهمیت نظارت محتوایی روشن میشود. نمایش یک رفتار آسیبزا در بستری انتقادی و در خدمت پیشبرد درام، با بازنمایی آن بهعنوان رفتاری عادی، پذیرفتهشده و بدون پیامد اجتماعی یکسان نیست. تشخیص این مرز به ضوابط روشن، کارشناسی دقیق و نظارتی مسئولانه نیاز دارد؛ نه برخوردهای سلیقهای و نه رها کردن کامل میدان.
با این حال، مسئله به همینجا ختم نمیشود. آنچه در برخی فضاسازیهای رسانهای قابل تأمل است، عبور تدریجی از مطالبه اصلاح یک اثر یا اعتراض به یک تصمیم نظارتی و رسیدن به نقطهای است که اساساً وجود نهاد ناظر و حق اعمال نظارت زیر سؤال میرود. در این مسیر، عادیسازی برخی محتواها میتواند مقدمهای برای شکستن تابوهای نظارتی و عقب راندن آخرین سنگرهای حکمرانی فرهنگی باشد؛ مسیری که در نهایت نهفقط ضوابط موجود، بلکه اصل امکان سیاستگذاری و اعمال قانون در این عرصه را هدف قرار میدهد.
البته نقد عملکرد نهادهای ناظر، مطالبه شفافیت و اعتراض به تصمیمهای نادرست، حق طبیعی تولیدکنندگان و پلتفرمهاست؛ اما میان نقد یک تصمیم و زیر سؤال بردن اصل نظارت تفاوت وجود دارد. قانونمداری نباید به خط قرمزی تبدیل شود که با هر موج رسانهای بتوان آن را جابهجا کرد. نمایش خانگی، همانقدر که به آزادی خلاقیت و امنیت تولید نیاز دارد، به مسئولیتپذیری فرهنگی و پایبندی به قانون نیز محتاج است.
همین تفاوت است که اهمیت نظارت محتوایی را برجسته میکند. نمایش یک رفتار آسیبزا در بستر یک روایت انتقادی، الزاماً با نمایش آن بهعنوان یک رفتار عادی و بدون پیامد اجتماعی یکسان نیست. تشخیص این مرز نیز نیازمند کارشناسی دقیق و ضوابط مشخص است، نه برخوردهای سلیقهای و نه رها کردن کامل میدان.
هنر و هنرمند را نباید قربانی اختلاف با پلتفرم کرد
در این میان، یک نکته مهم نیز نباید فراموش شود؛ زحمات گروه سازنده یک اثر را نمیتوان با تصمیمها یا تخلف احتمالی پلتفرم و برخی مدیران آن یکسان دانست. پشت هر مجموعه نمایشی، گروهی از عوامل حرفهای حضور دارند که ماهها برای تولید یک اثر تلاش کردهاند و طبیعی است که توقف انتشار یا اعمال اصلاحات گسترده، نگرانی و اعتراض آنها را به دنبال داشته باشد.
ماجرای اخیر اعتراض به استفاده از واژه «ناپاک» در توصیف برخی آثار شبکه نمایشخانگی نیز از همین زاویه قابل تأمل است. این تعبیر در رسانهای مطرح شد که اتفاقا یک طرف دعواست! و این تعبیر واکنشهایی را در میان تعدادی از هنرمندان به همراه داشت. فارغ از اختلافنظر درباره محتوای آثار یا ضرورت نظارت بر آنها، بهکار بردن چنین تعابیری نه کمکی به حل مسئله میکند و نه میتواند مبنای یک نقد حرفهای و منصفانه باشد. نمیتوان تلاش صدها نفر از نویسندگان، کارگردانان، بازیگران، فیلمبرداران، طراحان و عوامل فنی یک مجموعه را با یک واژه زیر سؤال برد.
اتفاقاً اگر قرار است درباره کیفیت محتوایی یک اثر، تخلف احتمالی در انتشار یا ضرورت اصلاح برخی سکانسها بحث شود، باید نقد متوجه همان محتوا، تصمیمها و عملکردهای مشخص باشد، نه اینکه همه عوامل یک پروژه در معرض قضاوت و برچسبزنی قرار بگیرند. نقد جدی و حتی مخالفت صریح با محتوای یک سریال، حق رسانه و مخاطب است؛ همانطور که احترام به تلاش حرفهای عوامل تولید نیز باید حفظ شود.
از سوی دیگر، هنرمندان و پلتفرمها هم نمیتوانند زحمات گروه سازنده را به سپری برای نادیده گرفتن مسئولیتهای قانونی تبدیل کنند. فعالیت در یک بستر رسمی و دارای مجوز، تعهداتی به همراه دارد و رعایت ضوابطی که اثر بر اساس آنها مجوز انتشار گرفته، بخشی از مسئولیت حرفهای سازندگان و منتشرکنندگان است.
بنابراین، همانقدر که توهین و تخریب هنرمندان و عوامل تولید نادرست است، تبدیل هر مطالبه نظارتی به حملهای علیه آزادی هنر نیز نمیتواند رویکردی منصفانه باشد. نه باید هنرمند را بهخاطر اختلاف با پلتفرم قربانی کرد و نه باید از احترام به هنرمند، ابزاری برای عبور از قانون و تضعیف نظارت فرهنگی ساخت.
آیا هدف، شکستن تابوی قانونمداری است؟
آنچه در این جدال رسانهای اهمیت بیشتری دارد، فراتر از سرنوشت چند سریال است. به نظر میرسد در بخشی از فضای رسانهای، تلاش میشود اصل نظارت قانونی بر نمایشخانگی به یک موضوع مناقشهبرانگیز و حتی نامطلوب تبدیل شود؛ بهگونهای که هرگونه مطالبه برای رعایت چارچوبهای فرهنگی، با برچسبهایی نظیر محدودیت خلاقیت، سانسور یا مقابله با هنرمند پاسخ داده شود.
اگر چنین رویکردی به یک مطالبه عمومی تبدیل شود، نتیجه آن چیزی جز تضعیف قواعد مشترک در عرصه فرهنگ نخواهد بود. نمایشخانگی نمیتواند به فضایی تبدیل شود که هر پلتفرم براساس منافع تجاری خود تصمیم بگیرد چه چیزی را با چه کیفیت و چه حدودی در اختیار مخاطب قرار دهد.
اتفاقاً مخاطب نیز از بیقانونی سودی نمیبرد. ممکن است در کوتاهمدت یک صحنه جنجالی یا یک خبر پرحاشیه توجهها را جلب کند، اما در بلندمدت، نبود ضابطه و بیتوجهی به مسئولیت فرهنگی میتواند اعتماد خانوادهها به تولیدات داخلی را کاهش دهد.
البته این مسئله نباید بهانهای برای تعطیل کردن خلاقیت یا یکسانسازی نمایش خانگی با تلویزیون باشد. نه تلویزیون بد است و نه نمایش خانگی خوب؛ هر کدام اقتضائات، مخاطبان و زبان روایی خودشان را دارند. اما تفاوت رسانهها به معنای بینیازی از قانون نیست.
نظارت هوشمند، نه ممیزی سلیقهای
پروندههای اخیر یک ضرورت را بیش از گذشته آشکار کردهاند؛ ساترا باید همزمان دو مسئولیت را جدّی بگیرد؛ از یک سو، نظارت بر محتوای ناسازگار با ضوابط و صیانت از حقوق مخاطب و خانوادهها و از سوی دیگر، جلوگیری از تصمیمهای متغیر، غیرشفاف و سلیقهای که به اعتماد سازندگان و پلتفرمها آسیب میزند.
اگر اصلاحیهای صادر میشود، باید دقیق، مستند و مبتنی بر ضابطه باشد. اگر پلتفرمی به آن اعتراض دارد، مسیر مشخصی برای رسیدگی وجود داشته باشد. اگر هم تخلفی صورت گرفته، مسئولیت آن باید متوجه اشخاص و مجموعههای دخیل باشد، نه اینکه همه عوامل یک پروژه زیر سؤال بروند.
در نهایت، مسئله فقط «یل»، «گنگستر»، «صحنه» یا «سرخ و سیاه» نیست. مسئله این است که نمایشخانگی با چه قواعدی قرار است به مسیر خود ادامه دهد. اگر قرار باشد هر اختلافی با یک موج رسانهای به جنگی علیه قانون تبدیل شود، چیزی از نظم حرفهای این عرصه باقی نمیماند.
قانونمداری در فرهنگ نه باید تابو باشد و نه امتیازی قابل معامله. همانقدر که هنرمند حق دارد از دخالت سلیقهای و اصلاحات بیضابطه گلایه کند، خانواده نیز حق دارد از محتوایی که در یک بستر رسمی عرضه میشود، انتظار مسئولیتپذیری داشته باشد. هیچکدام نباید قربانی منافع تجاری، رقابتهای رسانهای و جنگ روایتها شوند.
در این میان بهتر است دستگاههای ناظر حساسیت خود را نسبت به رسانهها و شبه رسانههایی که در این آب گل آلود دنبال صید خود هستند تا بساط حکمرانی فرهنگی را از ریشه بزنند و جامعه را به سوی آنارشایسم فرهنگی سوق دهند بیشتر کنند چون که اینان ریشه در هوا دارند نه خاک !
انتهای پیام/