ارث شوم آمریکا برای عراق|8- تغییر شکل هژمونی بعد از خروج نظامی
- اخبار بین الملل
- اخبار آسیای غربی
- 30 آبان 1405 - 15:01
به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، با وجود اعلام رسمی پایان حضور نظامی آمریکا در عراق بعد از نزدیک به 3 دهه تجاوز و اشغالگری در خاک این کشور، اما عراقیها نمیتوانند آثار ویرانگر و فاجعه بار حضور آمریکاییها در کشورشان را فراموش کنند؛ به ویژه اینکه ابعاد و پیامدهای آن همچنان در همه سطوح زندگی آنها پیداست.
23 سال قبل، ایالات متحده با بهانههای واهی مربوط به سلاحهای کشتار جمعی به عراق حمله کرد و همزمان با به راه انداختن یک جنگ نسل کشی وحشیانه، وعدههای فراوانی به عراقیها برای توجیه این تجاوز داد.
اهداف اعلام شده دولت جورج دبلیو بوش، رئیس جمهور وقت آمریکا، برای حمله به عراق، گذشته از توجیهات خود جنگ، ایجاد آزادی، امنیت، دموکراسی و رفاه برای عراق و مردم آن بود؛ اما واقعیت کاملاً متفاوت از وعدههایی بود که دولت آمریکا میداد و مردم عراق را ناامید کرد.
واقعیت آن است که با وجود سرنگونی رژیم دیکتاتوری صدام، آمریکا نه تنها به هیچ یک از وعدههای اعلام شده خود در عراق عمل نکرد، بلکه حمله به این کشور مجموعهای کاملاً جدید از مشکلات اساسی، به ویژه در مورد سیستم حکومتی، به وجود آورد.
حمله آمریکا به عراق علاوه بر تحمیل ساختارها و نهادهای ناکارآمد سیاسی و چند فرقهای، ناامنی انسانی را تشدید کرد و چشماندازهای توسعه پایدار اجتماعی-اقتصادی بلندمدت را از بین برد.
به عبارت دیگر، حمله ایالات متحده به عراق کاستیهای ساختاری و موانع سیستماتیکی ایجاد کرد که توانایی مردم عراق برای گذار به دموکراسی را تضعیف کرد.
برجستهترین توجیهی که ایالات متحده برای حمله به عراق ارائه داد، ترویج دموکراسی و صلح در خاورمیانه بود، اما این "دموکراسی" ادعایی بهقیمت بیش از یکمیلیون کشته و زخمی به دست آمد و کشوری را به وجود آورد که در هرجومرج فرقهای و سیاسی فرو رفته بود.
این ما را به تاریخ قدرتهای استعماری بازمیگرداند، که همیشه از شعارهایی مانند گسترش تمدن، دستیابی به توسعه، آموزش اصول لیبرالیسم به "مردم غیرسفیدپوست" و نجات آنها از چنگال عقبماندگی استفاده کردهاند؛ در حالی که اهداف واقعی آنها غارت منابع، تحکیم هژمونی و تجزیه بیشتر مناطق از قبل تجزیهشده بود تا "خاورمیانه جدید" را که اسرائیل رؤیای آن را در سر میپروراند، تأسیس کنند.
در این راستا قصد داریم آثار تجاوز و اشغالگری آمریکا در عراق را بررسی کنیم.
فصل پنجم: تغییر شکل هژمونی آمریکا بر عراق بعد از خروج نظامی
خروج نیروهای نظامی ایالات متحده آمریکا از عراق را نمیتوان به معنای پایان نفوذ واشنگتن در ساختار سیاسی، اقتصادی، امنیتی و راهبردی این کشور تلقی کرد.
تجربه عراق از سال 2011 تاکنون نشان میدهد که سیاست آمریکا در قبال این کشور، بهتدریج از حضور مستقیم نظامی به سمت استفاده از ابزارهای غیرمستقیم قدرت، از جمله فشارهای اقتصادی، کنترل و نظارت مالی، نفوذ دیپلماتیک، همکاریهای امنیتی، فروش تسلیحات، تحریمها و تأثیرگذاری بر معادلات سیاسی حرکت کرده است.
در واقع، خروج نظامی آمریکا از عراق در سال 2011 پایان حضور نظامی گسترده این کشور بود، اما به معنای پایان مداخله و نفوذ واشنگتن نبود. بازگشت نیروهای آمریکایی در سال 2014 به بهانه مقابله با داعش نیز، نشان داد که واشنگتن همچنان از ظرفیت نظامی برای تأثیرگذاری بر معادلات عراق برخوردار است.
اکنون با تشکیل دولت علی الزیدی در سال 2026 و تکمیل روند خروج نیروهای نظامی آمریکا از عراق در سپتامبر همین سال، موضوع شکل جدید روابط واشنگتن و بغداد اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
سابقه ورود و خروج آمریکا از عراق و همچنین رفتارهای کنونی ایالات متحده نشان میدهد که خروج نظامی آمریکا، بیش از آنکه به معنای پایان نفوذ این کشور در عراق باشد، زمینه تغییر ابزارهای اعمال نفوذ از قدرت نظامی مستقیم به ابزارهای اقتصادی، مالی، سیاسی و امنیتی را فراهم کرده است.
بخش اول: پیشینه مداخله آمریکا در عراق پس از سال 2011
1. خروج نظامی آمریکا در سال 2011 و تداوم نفوذ سیاسی
در دسامبر 2011، نیروهای نظامی آمریکا پس از حدود هشت سال حضور نظامی گسترده، عراق را ترک کردند اما با وجود خروج نیروهای رزمی، آمریکا همچنان از ابزارهای متعددی برای حفظ نفوذ خود در عراق استفاده میکرد.
مهمترین این ابزارها عبارت بودند از:
-حفظ سفارت آمریکا در بغداد بهعنوان یکی از مهمترین مراکز دیپلماتیک واشنگتن در منطقه.
-ادامه همکاریهای اطلاعاتی و امنیتی با دستگاههای عراقی.
-حفظ ارتباط با رهبران سیاسی، احزاب و جریانهای مختلف عراق.
-استفاده از ابزارهای اقتصادی و مالی برای تأثیرگذاری بر سیاستهای دولت عراق.
-ادامه فروش تسلیحات و تجهیزات نظامی به ارتش عراق.
-استفاده از روابط با اقلیم کردستان عراق برای حفظ نفوذ منطقهای آمریکا.
پس از خروج نیروهای آمریکایی، دولت عراق تلاش کرد روابط خود را با ایالات متحده در عین تقویت همگرایی با ایران حفظ کند؛ به ویژه اینکه در جریان مبارزه با داعش، ایران نقش محوری در کمک به عراق ایفا کرد. بااینحال، ساختار سیاسی جدید عراق و حضور جریانهای نزدیک به ایران، نگرانیهایی را در واشنگتن درباره کاهش نفوذ آمریکا ایجاد کرد.
2. بازگشت نظامی آمریکا در سال 2014
ظهور داعش و تصرف بخشهای وسیعی از خاک عراق در سال 2014، بهانه بازگشت نظامی آمریکا را فراهم کرد.
در نتیجه، آمریکا بار دیگر نیروهای نظامی خود را به عراق اعزام کرد.
اهداف ادعایی آمریکا از بازگشت به عراق عبارت بودند از:
1. مقابله با داعش و جلوگیری از گسترش قلمرو آن.
2. آموزش و تجهیز نیروهای مسلح عراق.
3. ارائه پشتیبانی اطلاعاتی و هوایی به نیروهای عراقی.
4. تقویت ساختارهای امنیتی دولت عراق.
5. جلوگیری از تبدیل عراق به پایگاه فعالیت گروههای مسلح.
اما هدف اصلی آمریکا مداخله سیستماتیک و بیشتر از قبل در امور داخلی عراق در همه سطوح بود و حضور مجدد آمریکا به این کشور امکان داد تا جایگاه خود را در معادلات امنیتی عراق بازیابی کند.
در این دوره، آمریکا از طریق همکاری با ارتش عراق، دستگاههای اطلاعاتی، نیروهای پیشمرگه و برخی ساختارهای امنیتی دیگر، ارتباطات گستردهای در حوزه امنیتی ایجاد کرد.
بخش دوم: مهمترین روشهای مداخله و اعمال نفوذ آمریکا در عراق پس از خروج نظامی
برای شناخت سیاست آمریکا در عراق باید میان مداخله نظامی مستقیم و اعمال نفوذ غیرمستقیم تفاوت قائل شد.
مهمترین ابزارهای نفوذ واشنگتن را میتوان در هشت محور بررسی کرد.
1. اعمال نفوذ اقتصادی و کنترل نظام مالی عراق
یکی از مهمترین ابزارهای قدرت آمریکا در عراق، ساختار مالی و بانکی این کشور است.
این موضوع اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا اقتصاد عراق بهشدت به درآمدهای حاصل از صادرات نفت وابسته است و بخش عمده درآمدهای ارزی کشور از این مسیر تأمین میشود.
الف) نقش فدرال رزرو نیویورک
پس از حمله آمریکا به عراق در سال 2003، ساختاری برای مدیریت درآمدهای نفتی عراق ایجاد شد که درآمدهای حاصل از صادرات نفت را در حسابهای مرتبط با بانک مرکزی آمریکا نگهداری میکرد.
صندوق توسعه عراق (Development Fund for Iraq) در این دوره ایجاد شد و درآمدهای نفتی عراق از طریق آن مدیریت میشد. اگرچه ساختار حقوقی و مدیریتی این سازوکار در طول زمان تغییر کرده، اما ارتباط درآمدهای نفتی عراق با نظام مالی بینالمللی و نقش فدرال رزرو نیویورک همچنان یکی از عوامل مهم در مناسبات مالی بغداد و واشنگتن است.
در ژانویه 2026، خبرگزاری رویترز در گزارشی تفصیلی به نقش آمریکا در ساختار مدیریت درآمدهای نفتی عراق و اهرمهای مالی واشنگتن پرداخت.
بنابراین، حتی در شرایطی که نیروهای نظامی آمریکا از عراق خارج شدهاند، وابستگی مالی عراق به نظام دلار میتواند بهعنوان یک ابزار مهم در روابط دوجانبه عمل کند.
ب) محدودسازی دسترسی بانکهای عراقی به دلار
یکی دیگر از ابزارهای آمریکا، اعمال محدودیت بر فعالیت بانکهایی است که از نظر نهادهای آمریکایی در معرض تخلفات مالی، پولشویی یا انتقال غیرقانونی ارز قرار دارند.
این سیاست میتواند پیامدهای گستردهای برای اقتصاد عراق داشته باشد؛ زیرا محدودیت در دسترسی به دلار بر واردات، مبادلات تجاری و فعالیت شرکتها تأثیر میگذارد.
در سال 2023، محدودیتهایی علیه شماری از بانکهای عراقی اعمال شد. این امر منجر به افزایش توان آمریکا برای اثرگذاری بر رفتار اقتصادی و مالی بازیگران عراقی میشود.
2. اعمال فشار از طریق تحریمهای اقتصادی
تحریمها یکی دیگر از ابزارهای مهم سیاست خارجی آمریکا در عراق هستند.
واشنگتن میتواند از طریق تحریم اشخاص، شرکتها، مؤسسات مالی و شبکههای اقتصادی، هزینه فعالیت برخی بازیگران عراقی را افزایش دهد.
اهداف اصلی این سیاست عبارتاند از:
-جلوگیری از انتقال منابع مالی به شبکههای تحت تحریم.
-محدودسازی فعالیت شرکتهای مرتبط با دور زدن تحریمهای ایران.
افزایش فشار بر دولت عراق برای کنترل فعالیتهای اقتصادی و مالی گروههای مقاومت در عراق.
-کاهش امکان استفاده از ساختار بانکی عراق برای انتقال ارز.
در سال 2026، موضوع تحریمها و محدودیتهای مالی در روابط آمریکا با دولت علی الزیدی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
گزارش پارلمان انگلیس در سپتامبر 2026 به استفاده آمریکا از ابزارهای مالی، تحریمهای مرتبط با گروههای مقاومت عراق و فشار بر درآمدهای نفتی این کشور اشاره میکند.
3. اعمال نفوذ از طریق ساختار سیاسی و احزاب عراق
یکی از مهمترین حوزههای مداخله آمریکا در عراق ، ساختار سیاسی این کشور است.
نظام سیاسی عراق پس از سال 2003 بر پایه نظام پارلمانی و ائتلاف میان جریانهای مختلف شکل گرفته است.
در چنین ساختاری، تشکیل دولت به توافق میان احزاب و گروههای سیاسی وابسته است.
این مسئله امکان اعمال نفوذ خارجی را از طریق ارتباطات سیاسی و دیپلماتیک افزایش میدهد.
مهمترین روشهای اثرگذاری آمریکا در این حوزه عبارتاند از:
الف) ارتباط با رهبران سیاسی عراق
واشنگتن از طریق سفارت خود در بغداد و دیدارهای دیپلماتیک با رهبران سیاسی، تلاش میکند دیدگاههای خود را درباره ترکیب دولت، سیاست خارجی و مسائل امنیتی تحمیل کند.
ب) مداخله دیپلماتیک در سیاستها و تصمیمات دولت
مداخله مستقیم مقامات آمریکایی درباره انتخاب نخستوزیر، ترکیب کابینه و سیاستهای امنیتی عراق میتواند بر فضای سیاسی این کشور تأثیر بگذارد.
ج) استفاده از ابزارهای اقتصادی برای تأثیرگذاری بر تصمیمات سیاسی
ارتباط میان تحریمها، دسترسی به دلار و همکاریهای اقتصادی باعث میشود تصمیمات سیاسی دولت عراق از پیامدهای اقتصادی سیاست آمریکا تأثیر بپذیرند.
د) تلاش برای کاهش نفوذ گروههای مقاومت در عراق
یکی از اولویتهای راهبردی واشنگتن، محدودسازی نفوذ جریانهای مقاومت در ساختار سیاسی و امنیتی عراق است.
بخش سوم: مداخله آمریکا در حوزه امنیتی عراق پس از خروج نظامی
1. تبدیل همکاری نظامی مستقیم به همکاری امنیتی غیرمستقیم
یکی از مهمترین تغییرات در سیاست آمریکا، حرکت از حضور نظامی گسترده به سمت همکاریهای امنیتی با شکل جدید است. در این زمینه واشنگتن همچنان میتواند از روشهای زیر برای تداوم مداخله در ساختار امنیتی عراق استفاده کند:
-آموزش نیروهای عراقی.
-انتقال تجهیزات و تسلیحات.
-همکاری اطلاعاتی.
-تبادل دادههای امنیتی.
-پشتیبانی فنی و لجستیکی.
-فروش تسلیحات و تجهیزات پیشرفته.
این نوع همکاریها باعث میشود آمریکا بدون استقرار گسترده نیروهای رزمی، همچنان در برخی حوزههای امنیتی و نظامی عراق نقش داشته باشد.
2. حفظ نفوذ از طریق فروش تسلیحات
وابستگی بخشی از ساختار نظامی عراق به تجهیزات آمریکایی، یکی دیگر از عوامل مداخله امنیتی آمریکاست.
ارتش عراق در بخشهایی از ساختار نظامی خود از تجهیزات آمریکایی استفاده میکند.
این مسئله موجب ایجاد نیازهای مستمر در حوزههای زیر میشود:
-تعمیر و نگهداری تجهیزات.
-تأمین قطعات یدکی.
-آموزش نیروهای متخصص.
-بهروزرسانی سامانههای نظامی.
-پشتیبانی فنی.
-تأمین مهمات و تجهیزات مورد نیاز.
بنابراین، حتی در نبود نیروهای نظامی آمریکا، مداخله نظامی ایالات متحده به شکل غیرمستقیم در عراق ادامه دارد.
ادامه دارد...