«پس از توحش»؛ دوزخیان زمین چگونه در غزه نقاب تمدن از چهره برداشتند؟
- اخبار فرهنگی
- اخبار ادبیات و نشر
- 30 آبان 1405 - 15:39
به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، هفته گذشته پانزدهمین دوره «جوایز کتاب فلسطین» (Palestine Book Awards) از سوی پایگاه «میدل ایست مونیتور» در لندن برگزار شد و طی آن، برندگان بخشهای مختلف معرفی و تجلیل شدند.
در این مراسم، حمید دباشی به خاطر کتاب «پس از توحش: غزه، نسلکشی و توهم تمدن غربی» به عنوان یکی از برگزیدگان مورد تقدیر قرار گرفت.
این اثر با عنوان اصلی After Savagery: Gaza, Genocide, and the Illusion of Western Civilization در سال 2025 از سوی انتشارات «هیمارکت» منتشر شده است. نویسنده در این کتاب تلاش میکند غزه را از یک بحران صرفاً منطقهای خارج کرده و آن را در بستر کلان تاریخ استعمار، نژادپرستی، سرمایهداری جهانی و ادعاهای اخلاقی تمدن غرب به تحلیل بنشیند.
دباشی بر این باور است که خشونت اسرائیل در غزه پدیدهای استثنایی یا صرفاً واکنشی مقطعی به رخدادهای 7 اکتبر نیست، بلکه باید آن را نتیجه تاریخی نوعی «استعمار شهرکنشین» دانست. از نگاه او، اسرائیل در این ساختار همچون یک دولت نظامی و استعماری عمل میکند که از پشتیبانی همهجانبه سیاسی، نظامی و اقتصادی قدرتهای غربی بهرهمند است.
از این رو، مسئله اصلی کتاب فراتر از این پرسش ساده است که «در غزه چه اتفاقی افتاده؟»؛ بلکه نویسنده این چالش فکری را مطرح میکند که:
- چرا دولتهای غربی، علیرغم ادعاهای پررنگ حقوق بشری، حامی بیچونوچرای اسرائیل هستند؟
- چرا افکار عمومی و دولتهای غربی در برابر کشتار غیرنظامیان فلسطینی، واکنشی مشابه با دیگر بحرانهای جهانی از خود نشان نمیدهند؟
- چگونه مفاهیمی بنیادین چون «تمدن»، «دموکراسی» و «حقوق بشر» به ابزاری برای توجیه خشونت استعماری بدل شدهاند؟
عنوان کتاب به یکی از مهمترین ادعاهای دباشی اشاره دارد: «تمدن غربی» نه یک واقعیت اخلاقی یکپارچه، بلکه تا حد زیادی یک اسطوره و ابزار اعمال قدرت است. از نظر او، غرب همواره خود را مظهر عقلانیت، آزادی و حقوق بشر معرفی کرده، اما در عمل و بهویژه زمانی که پای قربانیان فلسطینی در میان باشد، همین اصول را بهشکلی کاملاً گزینشی به کار میبندد. دباشی از این تناقض آشکار نتیجه میگیرد که بازنگری اساسی در ادعاهای اخلاقی و جهانشمول غرب امری ضروری است.
نکته حائز اهمیت آن است که دباشی، «غرب» را صرفاً در محدوده جغرافیایی دولتهای اروپایی یا ایالات متحده خلاصه نمیکند؛ بلکه از آن به عنوان یک «ساختار سیاسی، فرهنگی و معرفتی» یاد میکند؛ ساختاری که از طریق دانشگاه، رسانه، فلسفه، ادبیات و سیاست خارجی، به انحای مختلف برخی انسانها را صاحب حق کامل و برخی دیگر را فاقد این حق جلوه میدهد.
ریشهیابی تاریخی و بستر استعمار
حمید دباشی در این اثر، فاجعه و نسلکشی جاری در غزه را رویدادی جداافتاده نمیداند، بلکه آن را در بستر تاریخی طولانیمدت استعمار غربی (از قرن شانزدهم تاکنون) ریشهیابی میکند. وی استدلال میکند که خشونت سیستماتیک اسرائیل و حمایت بیدریغ دولتهای غربی از آن، نقطه اوج و گواهی آشکار بر ورشکستگی اخلاقی و ساختاری چیزی است که غرب آن را «تمدن» مینامد. به باور او، پس از این وقایع دیگر نمیتوان از مرجعیت اخلاقی و تمدنی غرب دفاع کرد.
این کتاب نشان میدهد که چگونه تفکر و فلسفه سنتی غرب در طول تاریخ، زیربنای لازم برای حذف و پاکسازی جوامع استعمارزده را فراهم ساخته است. دباشی فراتر از تنشهای محلی خاورمیانهای، صهیونیستها را به عنوان یک «دژ استعماری شهرکنشین» معرفی میکند که مجری منافع سرمایهداری جهانی و غارتگری غرب است.
محور اصلی کتاب این حقیقت را گوشزد میکند که ادعاهای اخلاقی، حقوق بشری و فلسفی غرب به طور کامل سقوط کرده و اعتبار خود را از دست دادهاند. به تعبیر نویسنده، توحش جاری در غزه علت وضعیت موجود نیست، بلکه معلول و نشانه بیماری توهمآمیز تاریخی به نام «غرب» است که مدتهاست نقاب تمدن را از چهره برداشته است.
کتاب به این دو پرسش بنیادین پاسخ میدهد: نخست آنکه چه چیزی جامعه اسرائیل را ترغیب کرده تا چنین با اشتیاق از نابودی و نسلکشی فلسطینیان حمایت کند؟ و دوم اینکه چرا ایالات متحده و دولتهای کلیدی غرب با چنین هماهنگی همهجانبهای از این نسلکشی پشتیبانی کرده و صدای حامیان حقوق فلسطین را در کشورهای خود سرکوب کردند؟
مقاومت، شعر و رهایی
دباشی در بخشهایی از کتاب نشان میدهد که چگونه ساختار فلسفه غربی مسئول حذف و پاکسازی استعمارزدگان است.
نویسنده تأکید میکند که اسرائیل را نباید صرفاً گیرنده چک سفیدامضا از غرب دانست، بلکه باید آن را «نمونه تمامعیار» و عصاره خود غرب برشمرد. اگر اسرائیل همان غرب است و غرب همان اسرائیل، پس فلسطین همان جهان است و جهان همان فلسطین. با تکیه بر بارقههایی از آثار ادبی و سینمایی انقلابی و با آمیزهای از اندوه و عشق، کتاب نشان میدهد که محرومان زمین پس از دوران بربریت به شعر نیازمندند و فلسطین، عرصه تخیلی رهاشده و آزاد است.
کتاب «پس از توحش» روشن میکند که چگونه نسلکشی غزه، بربریت نهفته در پروژه مدرنیته اروپایی (که صهیونیسم بخش جداییناپذیری از آن است) را عیان میسازد. موتور محرک اثر دباشی این پرسش است که ما فراتر از معانی استعاریشان، چه چیزی را برای مبارزه ضداستعماری به فلسطینیها مدیونیم. این اثر به جای تقلیل رنج فلسطینیها به ابزاری برای احیای اقتدار اخلاقی غرب مدرن، یک حرکت استعمارزدایی خیرهکننده را از طریق تأملی شاعرانه به اجرا میگذارد. بر همین اساس، فلسطین امکان بازاندیشی درباره تاریخ رسمی جهان را فراهم میسازد و فلسطینیان در این روایت، نه فقط قربانی، بلکه تولیدکنندگان معنا، فرهنگ، ادبیات و مقاومت شناخته میشوند.
نقش ادبیات، سینما و شعر
یکی از وجوه تمایز کتاب این است که نویسنده برای تبیین وضعیت فلسطین، صرفاً به آمار، سیاست و تاریخ نظامی اکتفا نمیکند، بلکه از ظرفیتهای ادبیات، شعر، فلسفه و سینما نیز بهره میگیرد. در اینجا پرسش مهمی طرح میشود: پس از وقوع نسلکشی و بربریت، آیا هنوز امکان بروز شعر، هنر و زیبایی وجود دارد؟
دباشی برخلاف دیدگاههایی که هنر را در مواجهه با فاجعه امری بیفایده میپندارند، معتقد است که شعر و هنر میتوانند شکلهای اصیلی از مقاومت باشند. برای مردمی که زیر چکمههای استعمار و خشونت زندگی میکنند، هنر تنها یک سرگرمی نیست، بلکه ابزاری است برای حفظ حافظه جمعی؛ بازسازی و صیانت از کرامت انسانی؛ مقابله با سیاست حذف تاریخی، تصور و ترسیم آیندهای رهاییبخش.
از این منظر، فرهنگ در اندیشه دباشی نه امری جداافتاده، بلکه بخشی جداییناپذیر از مبارزه سیاسی است.
در مجموع «پس از توحش» کتابی جدلی، نظری و متعهد است. هدف اصلی آن ارائه روایتی بیطرفانه به معنای متعارف نیست؛ دباشی آشکارا از موضع قربانیان استعمار و مردم فلسطین مینویسد و میخواهد ادعاهای اخلاقی غرب را به چالش بکشد. ارزش اصلی کتاب در این است که غزه را از یک خبر روزمره به یک مسئلهٔ تاریخی تبدیل میکند؛ میان استعمار، فلسفه، سیاست و فرهنگ پیوند برقرار میکند و ادبیات و هنر را بهعنوان ابزار حفظ انسانیت و مقاومت جدی میگیرد.
نشر نشان نیز ترجمه فارسی این کتاب را با مقدمه و ترجمه حسام الدین شهرابی فراهانی در دست انتشار دارد.
انتهای پیام/