دشتیاری نگین محیط زیست ایران؛ زیست بیش از 500 گاندو در منطقه

به گزارش خبرگزاری تسنیم از دشتیاری، شهرستان دشتیاری در جنوب سیستان و بلوچستان، یکی از مهم‌ترین کانون‌های تنوع زیستی کشور است؛ منطقه‌ای که در کنار ظرفیت‌های طبیعی، اقتصادی و گردشگری، زیستگاه گونه‌ای ارزشمند و کم‌نظیر به نام گاندو یا تمساح پوزه‌کوتاه ایرانی محسوب می‌شود. حضور این گونه در زیست‌بوم‌های آبی منطقه، دشتیاری را به یکی از شناخته‌شده‌ترین مناطق حیات‌وحش ایران تبدیل کرده است.

منطقه حفاظت‌شده باهوکلات و تالاب بین‌المللی خلیج گواتر و خور باهو، از مهم‌ترین عرصه‌های طبیعی این شهرستان هستند که علاوه بر ارزش اکولوژیک، نقشی تعیین‌کننده در حفظ تنوع زیستی جنوب شرق کشور دارند. در این میان، گاندو به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین گونه‌های جانوری منطقه، جایگاهی ویژه در فرهنگ و باورهای جوامع محلی نیز پیدا کرده است.

برای مردم بومی دشتیاری، گاندو تنها یک گونه جانوری نیست، بلکه نمادی از برکت، آبادانی و پیوند زندگی با طبیعت به شمار می‌رود. همین نگاه فرهنگی در کنار شناخت ارزش زیست‌محیطی این حیوان، زمینه مشارکت بخشی از جوامع محلی در حفاظت از زیستگاه آن را فراهم کرده است؛ ظرفیتی که می‌تواند در کنار برنامه‌های حفاظتی، به توسعه گردشگری طبیعی و ایجاد فرصت‌های اقتصادی نیز کمک کند.

با این حال، کاهش منابع آب سطحی، خشکسالی‌های پی‌درپی و تغییر شرایط زیستگاهی، گاه مسیر جابه‌جایی گاندوها را به محدوده‌های نزدیک روستاها و محل‌های استفاده روزمره مردم می‌کشاند. در چنین شرایطی، احتمال مواجهه انسان و این گونه افزایش می‌یابد و رعایت فاصله ایمن از زیستگاه‌های آبی، به ضرورتی جدی برای حفظ جان مردم و صیانت از حیات‌وحش تبدیل می‌شود.

در کنار این عوامل، فعالیت‌های انسانی مانند خاکبرداری و ایجاد گودال‌های آبگیر در اطراف روستاها نیز می‌تواند شرایط تازه‌ای برای حضور موقت گاندوها در مجاورت مناطق مسکونی ایجاد کند. از این رو، حفاظت از این گونه ارزشمند نیازمند هم‌زمانی آموزش عمومی، نظارت مستمر، رعایت ملاحظات زیست‌محیطی در اجرای طرح‌ها و مشارکت فعال مردم و دستگاه‌های اجرایی است.

زیستگاه بیش از 500 سر گاندو

الهام آبتین از برآورد جمعیت بیش از 500 سر گاندو در منطقه حفاظت‌شده باهوکلات خبر داد و گفت: خشکسالی، کاهش منابع آب سطحی و ایجاد گودال‌های آبگیر در اطراف روستاها از عواملی هستند که احتمال حضور این گونه در نزدیکی مناطق مسکونی و مواجهه آن با انسان را افزایش می‌دهند.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سیستان و بلوچستان در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به جایگاه ویژه شهرستان دشتیاری در حوزه محیط زیست اظهار داشت: این شهرستان به‌دلیل برخورداری از دو منطقه مهم تحت مدیریت و حفاظت محیط زیست، شامل منطقه حفاظت‌شده باهوکلات و تالاب بین‌المللی خلیج گواتر و خور باهو، همچنین زیستگاه گونه نادر گاندو، از مناطق شاخص کشور در حوزه محیط زیست به شمار می‌رود و می‌توان آن را نگین محیط زیست ایران نامید.

وی افزود: وجود گاندو به‌عنوان یکی از خاص‌ترین جاذبه‌های حیات‌وحش جهان، شهرت زیست‌محیطی این منطقه را در کنار ظرفیت‌های گردشگری، کشاورزی، صید و صیادی، مراودات مرزی و صنایع شیلاتی دوچندان کرده است. چنین مجموعه‌ای از ظرفیت‌های طبیعی و اقتصادی در کمتر نقطه‌ای از کشور وجود دارد.

گاندو نماد برکت و آبادانی در فرهنگ مردم منطقه

آبتین با اشاره به جایگاه گاندو در باورهای مردم جنوب سیستان و بلوچستان گفت: اهالی این مناطق، حضور گاندو یا همان تمساح پوزه‌کوتاه را نماد برکت و آبادانی می‌دانند و معتقدند با مهاجرت یا مرگ این حیوان، خشکسالی و قحطی بر زندگی آنان سایه می‌اندازد.

وی ادامه داد: این گونه حیات‌وحش علاوه بر ارزش زیست‌محیطی، یکی از نمادهای گردشگری منطقه محسوب می‌شود و می‌تواند در ایجاد اشتغال و رونق فعالیت‌های اقتصادی نقش موثری داشته باشد. مردم محلی نیز به‌دلیل همین باورها و شناخت از اهمیت این گونه، مشارکت قابل توجهی در حفاظت از آن دارند.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان با بیان اینکه جمعیت گاندوها در منطقه حفاظت‌شده باهوکلات بیش از 500 سر برآورد می‌شود، افزود: مردم محلی حضور این گونه را مایه آبادانی منطقه می‌دانند و همین نگاه، زمینه همراهی آنان با برنامه‌های حفاظتی را فراهم کرده است.

خشکسالی و کاهش منابع آب احتمال مواجهه با گاندو را افزایش می‌دهد

آبتین درباره احتمال حضور گاندو در نزدیکی روستاها و مناطق مسکونی اظهار داشت: با توجه به شرایط اقلیمی منطقه، کاهش منابع آب سطحی و جابه‌جایی طبیعی گاندوها در مسیر رودخانه‌ها و آبگیرها، مشاهده این گونه در نزدیکی برخی روستاها یا محل‌های برداشت آب موضوعی مسبوق به سابقه است و هر سال در مقاطع مختلف گزارش می‌شود.

وی افزود: در موارد محدودی نیز آسیب به دام یا مواجهه نزدیک گاندو با انسان ثبت شده که بیشتر در حاشیه منابع آبی و در شرایط رعایت نشدن فاصله ایمن رخ داده است. با این حال، افزایش آگاهی عمومی، اطلاع‌رسانی و حضور میدانی محیط‌بانان موجب شده بخش قابل توجهی از این موارد بدون بروز حادثه مدیریت شود.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان با تاکید بر اینکه گاندو به‌طور ذاتی گونه‌ای مهاجم نسبت به انسان نیست، تصریح کرد: بیشتر موارد تعارض زمانی اتفاق می‌افتد که فاصله ایمن میان انسان و زیستگاه طبیعی حیوان رعایت نشود. نزدیک شدن به آبگیرها، حضور در حاشیه رودخانه‌ها و استفاده مشترک انسان و دام از منابع آبی، به‌ویژه در فصل کم‌آبی، احتمال مواجهه را افزایش می‌دهد.

وی برداشت آب، شست‌وشو، شنا، صید سنتی و چرای دام در حاشیه رودخانه‌ها، هوتگ‌ها و برکه‌ها را از جمله فعالیت‌هایی دانست که احتمال برخورد با گاندو را بیشتر می‌کند و گفت: بیشترین احتمال بروز تعارض میان انسان و این گونه، هنگام استفاده مستقیم از منابع آبی وجود دارد.

صبح زود، غروب و شب از زمان‌های پرخطرتر هستند

آبتین با اشاره به زمان‌های افزایش فعالیت گاندوها بیان کرد: ساعات ابتدایی صبح، هنگام غروب و شب از زمان‌های پرخطرتر برای حضور در مجاورت زیستگاه این گونه محسوب می‌شوند. کودکان نیز به‌دلیل کنجکاوی و آگاهی کمتر از رفتار حیات‌وحش، آسیب‌پذیری بیشتری دارند و خانواده‌ها باید مراقبت ویژه‌ای از فرزندان خود در نزدیکی منابع آبی داشته باشند.

وی درباره فصل جفت‌گیری گاندوها نیز گفت: فصل جفت‌گیری این گونه معمولا از اواخر زمستان آغاز می‌شود و تا اواخر بهار ادامه دارد. در این دوره، فعالیت زیستی گاندوها افزایش می‌یابد و رفتارهای مرتبط با قلمروطلبی، جفت‌یابی و حفاظت از زیستگاه بیشتر مشاهده می‌شود.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان ادامه داد: در فصل جفت‌گیری، گاندوهای نر نسبت به محدوده قلمرو خود حساسیت بیشتری نشان می‌دهند و گاندوهای ماده نیز هنگام حفاظت از لانه و تخم‌ها رفتارهای دفاعی‌تری دارند. افزایش تحرک و واکنش‌های دفاعی این حیوان در چنین شرایطی بخشی از چرخه طبیعی تولیدمثل و بقای آن است.

گودال‌های خاکبرداری‌شده ممکن است به زیستگاه موقت گاندو تبدیل شوند

آبتین خشکسالی و محدود شدن منابع آب را از عوامل افزایش احتمال برخورد انسان با گاندو دانست و اظهار داشت: در سال‌های اخیر، برخی عملیات‌های خاکبرداری و ایجاد گودال برای برداشت خاک در اطراف روستاها نیز به یکی از عوامل احتمالی حضور گاندو در نزدیکی مناطق مسکونی تبدیل شده است.

وی توضیح داد: این گودال‌ها در فصل بارندگی و وقوع سیلاب‌های فصلی از آب پر می‌شوند و به‌دلیل ماندگاری آب ممکن است به محل تجمع یا استقرار موقت گاندوها تبدیل شوند. این موضوع به‌ویژه زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که گودال‌ها در نزدیکی منازل، مسیر تردد مردم، محل بازی کودکان یا محل چرای دام قرار داشته باشند.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان تاکید کرد: دستگاه‌های اجرایی، دهیاری‌ها و بهره‌برداران محلی باید هنگام انجام عملیات خاکبرداری، ملاحظات زیست‌محیطی و ایمنی را رعایت کنند و پس از پایان عملیات نیز برای ایمن‌سازی، پر کردن یا مدیریت گودال‌ها اقدام کنند تا این محل‌ها به زیستگاه موقت گاندو در مجاورت روستاها تبدیل نشوند.

توصیه‌های محیط زیست برای پیشگیری از تعارض با گاندو

آبتین با اشاره به اقدامات آموزشی و پیشگیرانه محیط زیست در روستاهای همجوار زیستگاه گاندو گفت: آموزش حضوری و چهره‌به‌چهره جوامع محلی، اطلاع‌رسانی و ارائه هشدارهای میدانی و پایش مستمر زیستگاه‌ها از جمله برنامه‌هایی است که با هدف کاهش تعارض میان انسان و حیات‌وحش اجرا می‌شود.

وی از مردم خواست از نزدیک شدن به رودخانه‌ها، برکه‌ها و هوتگ‌هایی که سابقه حضور گاندو در آنها ثبت شده است، خودداری کنند و افزود: پرهیز از تردد شبانه و حضور غیرضروری در حاشیه منابع آبی، مراقبت ویژه از کودکان، جلوگیری از چرای دام در مناطق پرخطر و خودداری از تحریک حیوان یا نزدیک شدن به آن برای تصویربرداری، از مهم‌ترین توصیه‌های ایمنی است.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان تاکید کرد: مردم در صورت مشاهده گاندو در محدوده روستاها یا آبگیرها، موضوع را در کوتاه‌ترین زمان به نزدیک‌ترین اداره حفاظت محیط زیست، دهیاری محل یا سامانه شبانه‌روزی 1540 اطلاع دهند تا اقدامات لازم برای مدیریت شرایط انجام شود.

آبتین با بیان اینکه حفاظت از گاندو بدون همراهی جوامع محلی امکان‌پذیر نیست، خاطرنشان کرد: با توجه به ظرفیت ارزشمند زیست‌محیطی دشتیاری، توجه بیشتر به برنامه‌های حفاظتی و نظارتی، تقویت امکانات و حضور محیط‌بانان و مشارکت دادن مردم بومی در حفاظت از زیستگاه‌ها ضروری است.

گاندو یکی از سرمایه‌های طبیعی و زیست‌محیطی سیستان و بلوچستان است که حفاظت از آن، فراتر از صیانت از یک گونه جانوری، به معنای حفظ بخشی از هویت طبیعی و ظرفیت‌های گردشگری دشتیاری محسوب می‌شود. برآورد جمعیت بیش از 500 سر از این گونه در منطقه حفاظت‌شده باهوکلات نیز نشان‌دهنده اهمیت این محدوده در بقای یکی از ارزشمندترین گونه‌های حیات‌وحش کشور است.

با وجود این ظرفیت، تداوم خشکسالی و محدود شدن منابع آب، ضرورت مدیریت هم‌زمان زیستگاه‌های طبیعی و مناطق سکونت انسانی را بیش از گذشته آشکار کرده است. حضور گاندو در نزدیکی برخی روستاها لزوما به معنای رفتار تهاجمی این حیوان نیست، اما بی‌توجهی به فاصله ایمن و استفاده ناآگاهانه از منابع آبی مشترک می‌تواند زمینه بروز حوادث ناگوار را فراهم کند.

در این میان، آموزش جوامع محلی و آگاه‌سازی خانواده‌ها، به‌ویژه درباره ساعات پرخطر فعالیت گاندو و شرایط افزایش رفتارهای دفاعی آن در فصل جفت‌گیری، اهمیت ویژه‌ای دارد. مراقبت از کودکان، پرهیز از تردد غیرضروری در حاشیه آبگیرها و خودداری از نزدیک شدن به حیوان برای تصویربرداری، اقداماتی ساده اما موثر برای کاهش احتمال تعارض انسان و حیات‌وحش است.

از سوی دیگر، مدیریت گودال‌های ناشی از عملیات خاکبرداری، نظارت بر فعالیت‌های عمرانی در مجاورت روستاها و تقویت امکانات و حضور محیط‌بانان باید در اولویت برنامه‌های دستگاه‌های مسئول قرار گیرد. همکاری دهیاری‌ها، بهره‌برداران محلی و دستگاه‌های اجرایی با اداره حفاظت محیط زیست می‌تواند از شکل‌گیری کانون‌های جدید خطر در نزدیکی مناطق مسکونی جلوگیری کند.

آینده حفاظت از گاندو در دشتیاری به ایجاد تعادل میان امنیت و معیشت مردم محلی با الزامات حفاظت از طبیعت وابسته است. هر اندازه مردم در تصمیم‌گیری‌ها و برنامه‌های حفاظتی مشارکت بیشتری داشته باشند و آموزش و نظارت به‌صورت مستمر دنبال شود، امکان کاهش تعارض‌ها و حفظ این میراث طبیعی برای نسل‌های آینده افزایش خواهد یافت.

انتهای پیام/