"المیزان"، استقلال فکری علامه طباطبایی را به رخ همگان کشاند
- اخبار فرهنگی
- اخبار اندیشه
- 30 آبان 1405 - 07:54
حجتالاسلام احسان کرمانشاهانی، استاد حوزه علمیه قم و مدرس و پژوهشگر فلسفه و کلام اسلامی به مناسبت ایام ارتحال علامه طباطبایی(ره) در گفتگو با خبرنگار تسنیم به تبیین مهمترین ویژگیها و به خصوص راز ماندگاری تفسیر شریف "المیزان" پرداخت. در بحث و بررسی درباره کتاب شریف «المیزان» و ابعاد مختلف ناظر به این اثر گرانقدر باید به نکات مهمی توجه کرد که از جمله آنها، نقش و جایگاه این تفسیر شریف، ماندگار و الهامبخش در حیات علمی مرحوم علامه طباطبایی است .
دو شاخصه مهم در تعریف و توصیف علامه طباطبایی(ره)
پیش از هر چیز باید به این نکته مهم توجه داشت که اساساً مرحوم علامه در حوزههای علمیه و جوامع علمی به دو ویژگی و شاخصهی بارز و شناختهشده معرفی میشوند؛ نخست حکیم صدرایی و دوم، مفسر قرآن. حکیم صدرایی، یعنی کسی که توانست فلسفه صدرایی را در دوره جدید و با بیانی نو شرح دهد و آن را به شکلی عالمانه بسط و گسترش ببخشد.
در رابطه با مفسر قرآن بودن ایشان نیز باید به این مسئله توجه داشت که به هر حال برای مدتی طولانی در علم تفسیر قرآن، کتاب جدیدی با شاخصهای علمی روز تولید نشده بود، اما ایشان توانست با درنظر گرفتن شاخصهای علمی عمیق و تخصصی که فراتر از مخاطب عام است، اثری قابلتوجه و شایسته تقدیر تولید و عرضه نماید که حقیقتاً مایهی فخر و مباهات نه تنها جامعه شیعه بلکه همه جامعه اسلامی است.
با این حال، هنگامی که درباره مرحوم علامه طباطبایی صحبت میکنیم، باید بگوییم که ایشان یک متفکر مستقل است. ما شارحان بزرگی برای فلسفه صدرای شیرازی داریم؛ به نظر بنده، حضرت آیتالله جوادی آملی شارح بزرگتری برای حکمت صدرا هستند تا علامه طباطبایی(ره). اما آنچه شاخصه اصلی و انحصاری علامه طباطبایی(ره) محسوب میشود، استقلال در فکر ایشان است.
استقلال فکری یک عالم و مفسّر بزرگ
علامه هیچگاه به صورت اساسی پروژه شرح آثار یک متفکر دیگر را دنبال نکرد، بلکه پروژه او مبتنی بر اندیشه، فهم، پرسشها و بررسیهای شخص خودش بود. این انسانِ مستقل و متفکر که همزمان سالک معنوی و سالک فکری است، هنگامی که حیات علمیاش را از اوایل دوران طلبگی و حضور در نجف اشرف بررسی میکنیم، مشاهده میکنیم که دغدغههای فکریاش را به صورت رسالههای کوچک و موضوعی پژوهش میکرده است: رساله برهان، رساله مغالطه، رساله تحلیل و ترکیب، رساله قوه و فعل، رسالههایی درباره خواب، پیرامون اعتباریات و مباحث مختلف فلسفی،رسائل قرآنی و توحیدی: شامل توحید ذات، توحید صفات، توحید افعال و توحید وسائط که البته مبحث وسائط بعدها به رسائل توحیدی ضمیمه شد. رسائل انسانشناسی: شامل سه رساله مهم درباره انسان؛ انسان قبل از دنیا، انسان در دنیا و انسان بعد از دنیا. بنابراین، مجموعاً چهار رساله درباره توحید (خداشناسی) و سه رساله درباره انسان دارد که این امر بسیار حائز اهمیت است. تمام آن رسائل دیگر نیز به انحایی به انسان و خدا، حقیقت انسان، اندیشه او و معنویت انسان (همچون رسالة الولایه) پیوند میخورند.
در این میان، یک اتفاق مهم در تفکر این اندیشمند رخ میدهد و آن هم اینکه برای او، دو طرف یک رابطه از اهمیت ویژهای برخوردار هستند: «انسان» و «خدا». در این زمینه باید توجه داشت که اندیشمندان بزرگ ممکن است به امور مختلفی مانند ریاضیات، مسئله حرکت یا مسئله وجود توجه کنند، اما علامه طباطبایی(ره) با رویکرد خود نشان داد که انسان برایش مهم است از آن جهت که با خدا ارتباط دارد، و خدا برایش مهم است از آن جهت که با انسان ارتباط دارد. این در حقیقت همان پروژه اصیل «عرفان اسلامی» و «دین» است. اسلام و تمامی ادیان الهی، محور اصلی تأکیدشان بر رابطه میان انسان و خدا در پهنه هستی است.
دهه 1330 و آغاز نگارش «المیزان»
در دهه 1330 هجری شمسی است که علامه طباطبایی(ره) نگارش کتاب المیزان را شروع میکند و باید دانست همه آنچه که علامه پیش از این نگاشته بود و در رسائل و دغدغههای ذهنی خود پرورانده بود، در المیزان تجلی و انعکاس مییابد. به تعبیر زیبای مرحوم آیتالله حسنزاده آملی، المیزان «امالمکاتب علامه طباطبایی» است. تمام آثار دیگر علامه در المیزان حضور دارند و خود را نشان میدهند. البته باید توجه داشت که این ویژگی به وسعت حقیقت قرآن کریم برمیگردد؛ قرآن، حقیقت بسیار وسیعی است که تمام مطالعات در رشتههای مختلف علمی میتوانند به خدمت آن درآمده و از آن بهرهمند شوند.
علامه طباطبایی(ره) از ابتدا همه این دغدغهها را پیرامون ارتباط انسان و خدا متمرکز کرده بود و تمام مطالعات خود را در این راستا قرار داد. ما محتوای المیزان را به صورت جستهگریخته، فشرده و گاه همراه با توضیحات فنیتر در دیگر رسائل و آثار ایشان نیز مشاهده میکنیم که در المیزان به صورت کاملتر و جامعتر باز شدهاند.
بنابراین، المیزان کتابی است که تمامی حیات فکری علامه طباطبایی(ره) را در خود جای داده است؛ نه صرفاً کتابی که تنها بخشی از هویت ایشان به عنوان متخصص تفسیر را نشان دهد. شما در هر رشتهای از علوم اسلامی و انسانی که بخواهید مطالعه کنید، به المیزان احتیاج دارید؛ از مباحث تفسیری گرفته تا فلسفه، فقه (مانند ارجاعات مکرر مرحوم آیتالله سید احمد خوانساری یا مرحوم آیتالله سید محمدحسین بروجردی و دیگران به المیزان)، اصول فقه، تاریخ، علوم اجتماعی و مباحث انسانشناسی، همگی به تفصیل در این اثر حضور دارند.
در واقع علامه توانست قرآن را از انحصار یک رشته تخصصی نجات داده و به عنوان کتابی جامع برای تمامی رشتههای علمی معرفی کند که این نکته محوری باید مورد توجه و اهتمام محققین، مفسرین و کارشناسان امر باشد.
نیمنگاهی به ویژگیهای روششناختی علامه طباطبایی(ره)
در بررسی روش علامه طباطبایی، باید به دو نکته اساسی توجه کرد که پیش از بیان آنها، این دو جهت رابطه تنگاتنگ و یکبهیک با یکدیگر دارند و به اصطلاح همافزا هستند؛ یعنی هرچقدر یکی رشد کند، دیگری نیز تکامل مییابد. ما با علامه در دو جایگاه مواجه میشویم؛مفسر قرآن، یعنی کسی که باید پیام قرآن را برای ما تبیین و بیان کند و دیگر متفکر قرآنی، یعنی کسی که باید بر اساس پیام قرآن، در حوزههای مختلف بشری، اجتماعی، سیاسی، فکری، فلسفی، کلامی، تاریخی و فقهی حاضر شود و با پشتوانه آموزشهای قرآنی به سخن و تحلیل بپردازد.
مرحوم علامه هر دوی این شخصیتها را در وجود خود داشت. در جایگاه مفسر، او سراغ روش «تفسیر قرآن به قرآن» رفت. این روش اگرچه پیش از ایشان نیز در تاریخ اسلام سابقه داشته و دیگران (چه در میان اهلسنت و چه در جامعه تشیع) کتابهایی با این روش نوشتهاند -که البته گاهی ناقص بودند یا بعضاً موفق شدند- اما روش تفسیر قرآن به قرآن در نزد علامه طباطبایی(ره) ویژگی خاصی دارد که ایشان را از دیگران متمایز میکند.
علامه در این روش، به صورت خاص مدیون استاد بزرگ خود مرحوم آیتالله سید علیآقای قاضی است. بحثهای طولانی و مستمر قرآنی طی سالیان متمادی در نجف اشرف با مرحوم قاضی، هم روش تفسیر قرآن به قرآن را به علامه آموخت و هم به ایشان در این راه توانمندیِ خاصی بخشید.
در اینجا باید بین «یادگرفتن یک روش» و «مهارت در بکار بردن آن» تفاوت قائل شد؛ مثل علم منطق که ممکن است فردی آن را بیاموزد، اما هنگام تفکر، دچار مغالطه و اشتباه شود؛ زیرا یادگیری منطق به معنای مهارت کامل در کاربست آن نیست، اما علامه طباطبایی(ره) علاوه بر یادگیری روش، مهارت بینظیری در بکارگیری آن داشت و انصافاً در این زمینه به توفیق الهی، سرآمد بود.
چرا در مواجهه با آثار علامه با پدیدهای بینظیر روبهرو هستیم؟
وقتی به آثار تفسیری علامه طباطبایی(ره) با دقت و ژرفنگری خاصی توجه میکنیم، میبینیم ایشان دو آیه را در کنار هم قرار میدهد و گره کور یک مسئله هزارساله را به سادگی باز میکند. انسان به درستی شگفتزده میشود که مگر در طول این هزار سال هیچکس قرآن را نخوانده بود یا این دو آیه را ندیده بود؟ چرا این اتفاق میافتد؟ دلیل آن این است که وقتی فردی سخن میگوید، کلماتش پر از اشارات، استعارهها و لایههای متفاوت فهم است.
دیگران بر اساس قواعد ظاهری زبان، شناخت قرینهها، سیاق و بستر زبانی، متن را تفسیر میکنند؛ اما کسی که از نزدیک با گوینده کلام انس روحی داشته، لطایف روحی، دغدغهها و اشارات او را میشناسد، وقتی به تفسیر میپردازد، انگار از پیش ماجرا را میداند.
ایشان به طور خاص، قیدها و خصوصیات کلام را سر جای خود میشناسد، چون «گوینده» و «ضرایب روحی» او را درک کرده است. مرحوم علامه با همان ابزاری که دیگر مفسران با قرآن مواجه میشوند، روبرو میشد، اما به دلیل انس و تناسب روحی عمیق با گوینده قرآن، روابط جملات و قیدها را به گونهای درک میکرد که دیگران قادر به آن نبودند. این همان ویژگی درخششی است که مرحوم آقا سید علی قاضی به علامه بخشید. قرآن خودش فرمود: «هُدًى لِلْمُتَّقِینَ». کسانی که اهل تقوا هستند، نگاه متفاوتی دارند و قرآن به آنها در فهم حقایق کمک میکند.
جایگاه بینظیر قرآن در نگاه اسلامی و نقش مربیان الهی
در نگاه دین مبین اسلام، قرآن جایگاه بینظیری دارد، کما این که رسول مکرم اسلام (ص) و اهلبیت عصمت و طهارت (ع) به عنوان «معلمان قرآن» معرفی شدهاند. قرآن مجید خودش میگوید من کتاب خودآموز نیستم و به معلم نیاز دارم؛ اما معلمِ این کتاب، قرار نیست منبع مستقلی در عرض قرآن باشد، بلکه او معلمِ همین کتاب است.
متأسفانه در طول تاریخ -مخصوصاً از اواخر دوران صفویه تا عصر قاجار- در جامعه شیعی این سبقه و مرجعیت علمی قرآن آرامآرام رنگ باخت و قرآن دچار نوعی مهجوریت شد؛ به گونهای که قرآن را از معلمش جدا کردند. در جامعه اهل سنت نیز مشکل دیگری پدید آمد و آن اینکه قرآن فارغ از اهلبیت(ع) و معلمان حقیقیاش شناخته شد و لذا به همین خاطر برخی تصور کردند با متنپژوهیِ صرف میتوان به همه چیز رسید، غافل از اینکه قرآن کتابی زنده است که باید با وجود معلم و در بستر صحیح مطالعه شود.
در واقع مرحوم علامه طباطبایی با درک این درد بزرگ تاریخی و اجتماعی، تلاش کرد تا قرآن را به جایگاه اصیل خود بازگرداند. ایشان هم مفسر قرآن بود و هم متفکر قرآنی؛ یعنی هم توانست پیام قرآن را به زیبایی بیان کند و هم در تمامی عرصههای فکری، اجتماعی و فلسفی با تکیه بر قرآن حضور یابد.
نکته حائز اهمیت دیگر این که در تفاسیر مختلف، گاهی میبینیم مشاجرات و دعواهای تفسیری میان مفسران وجود دارد که تاریخچهای هزارساله دارد؛ اما علامه طباطبایی(ره) با احاطه علمی و روحی خود، بسیاری از این اختلافات را حل کرد.
نکته جالب توجه در خصوص روش علامه این است که ایشان توانست تفسیری جامع ارائه دهد که در آن، هم مباحث عقلی و فلسفی جای دارد و هم مباحث نقلی و روایی به بهترین شکل با هم جمع شدهاند. به عنوان نمونه، در بحثهای فلسفی و عرفانی، علامه طباطبایی(ره) توانست میان برهان عقلی و ظواهر آیات قرآنی هماهنگی کامل ایجاد کند. همچنین در مباحث اجتماعی و انسانی، نگاه عمیقی به مسائل جامعهشناختی داشت و لذا به همین خاطر است که امروز کتاب المیزان نه تنها برای مفسران، بلکه برای فیلسوفان، فقها، اصولیون، تاریخدانان و پژوهشگران علوم اجتماعی یک منبع بیبدیل و مرجع اصلی به شمار میرود.
از این حیث بنده معتقدم که بازخوانی و تبیین دقیق این مبانی عمیق علمی و روششناختی، گامی ارزشمند در راستای شناخت هرچه بیشتر ابعاد شخصیتی و علمی علامه طباطبایی(ره) و ترویج معارف ژرف قرآن کریم در جامعه امروز است که قطعاً توأم با برکات بیشماری است.
دریافت حقیقت قرآن به برکت«المیزان»
یکی از نکات بسیار مهمی که محققان و اساتید باید به آن به طور خاص توجه نمایند، بحث «نزدیکی روحی علامه با قرآن کریم» است که خود این مساله البته ریشه در پیشآمدهای علمی و معرفتی ایشان دارد. پیش از آنکه علامه به متن قرآن مراجعه کند، گویی حقیقت آیات را در جایی درک کرده و با آن مواجه شده است؛ به همین دلیل، هنگام نوشتن تفسیر، میتواند آن حقیقت را به کاملترین شکل ممکن در متن پیاده کند.
در واقع باید توجه داشت که این نوع از تفسیر، یک روش ویژه به شمار میرود و هرچند که یک «روش علمی به معنای مدرسیِ صرف» نیست، اما راهی بسیار عمیق و مبتنی بر معرفت حضوری است، کما این که به عقیده بنده، این ویژگی انحصاری را در میان متفکران بزرگ نیز میتوان جستجو کرد. برای مثال، اگر دو نفر مانند افلاطون و مارکس را در نظر بگیریم که هر کدام با زاویه دید خاص خود به تبیین هستی پرداختهاند، کسی که همافق و همسو با آنها باشد، میتواند در امتداد افکارشان حرفهای نو و تازهای مطرح کند.
روش علامه در تفسیر قرآن به قرآن نیز بر همین اساس استوار است؛ هرچند این روش پیشتر وجود داشته همانند روش نهجالبلاغه در تبیین خود نهجالبلاغه که برخی اساتید بزرگ در تفسیر این کتاب بزرگ به این شیوه تمسک میکردهاند، اما علامه در المیزان به دلیل انس روحی عمیق با گوینده کلام الهی، توانست به ژرفترین لایههای معنایی قرآن دست یابد. کلام الهی به طور خاص چون برای بیان «کل شیء» قرار داده شده است، نیازمند مفسر و شارحی بیرونی است و علامه بهترین و جامعترین شرح را برای آن ارائه داد.
علامه در مقام متفکر بزرگ قرآنی
برای درک بهتر جایگاه علامه، باید میان دو عنوان «مفسر قرآن» و «متفکر قرآنی» تمایز قائل شویم: همانطور که پیشتر هم عرض شد، مفسر قرآن، شخصی است که پیام و مفاهیم متن قرآن را تبیین میکند، اما متفکر قرآنی، آن کسی است که پنجرههای نوینی را به روی هستی میگشاید. مارکس یا افلاطون پنجرهای را به سوی جهان باز کردند و پشت آن نشستند؛ اما قرآن کریم خودش پنجرههای بیشماری را به سوی حقیقت گشوده است و لذا از این منظر، متفکر قرآنی کسی است که از این پنجرههای قرآنی به تماشای عالم مینشیند.
برای نمونه، وقتی قرآن جایگاه پدر و مادر را بلافاصله پس از توحید و عبادت خدا قرار میدهد، ذهن یک متفکر پویا بلافاصله دچار این پرسش میشود که حکمت این چیدمان چیست؟ یا وقتی قرآن از حشر انسانها در روز قیامت به صورت فردی یا امتی سخن میگوید، یک متفکر قرآنی با الهام از متن قرآن، نظام فکری و نظریه جامع خود را بر اساس آن سامان میدهد.
مرحوم علامه طباطبایی، شخصیت والامقامی است که از قرآن کریم «ایده» میگرفت. ایشان با مراجعه مستمر و زندگی در بستر آیات، ایدههای فکری خود را از درون قرآن استخراج میکرد. بسیاری از نوآوریهایی که امروز در فلسفه اسلامی به علامه نسبت میدهیم همچون نظریه بدیع و ریشهای «اعتباریات» که تبیین حقیقت دنیا به عنوان یک «امر اعتباری» و بازیگونه است، ریشه در همین نگاه عمیق قرآنی دارد.
قرآن دنیا را به عنوان «بازی» توصیف میکند؛ بازیای که قواعد، رئیس، مرئوس، خانه، بازار و تلاشهای فراوان دارد، اما وقتی از آن بیرون میآییم، درمییابیم که تمامی این ساختارها اموری اعتباری و گذرا بودهاند. علامه طباطبایی(ره) این ایده بزرگ را از دل آیات قرآن بیرون کشید و در حکمت اسلامی متجلی ساخت.
بنابراین، قرآن برای علامه دو نقش اساسی داشت؛کتابی که باید با کمک تمامی علوم و معارف بشری به عنوان مرجع کلیدی حیات انسانی معرفی شود و همچنین منبع لایزالی که پژوهشگر میتواند در تمامی حوزههای علمی از آن ایده و طرح نو دریافت کند.
نکته بسیار مهم اینجاست که مرحوم علامه وقتی از قرآن ایده میگرفت، هرگز ادعا نمیکرد که تفکر شخصی خود را به قرآن مجید استناد داده است؛ بلکه معتقد بود این خودِ قرآن است که چنین نظامی را به بشر میآموزد. برخی ممکن است تصور کنند تفکر انسان باید کاملاً مستقل از متن باشد، اما علامه طباطبایی(ره) نشان داد که استناد تفکر به پیام عمیق قرآن، عین کارآمدی و پویایی است.
راز و رمز ماندگاری «المیزان»
پرسشی که شاید برای خیلی از ما مطرح شود این است که به راستی چرا با وجود کتب تفسیری مختلف، «المیزان» همچنان به عنوان یک اثر بیبدیل و جاودانه میدرخشد؟ در پاسخ ذکر این نکته به ذهنم میرسد که در ادبیات حوزوی و علمی، گاه به برخی کتب اصطلاحاً «ناغلا» گفته میشود؛ یعنی کتابهایی که هم متن را به زیبایی ادا کردهاند و هم لایههای پنهان و عمقیِ سخن را به گونهای بیان کردهاند که مخاطب عادی با یک بار خواندن، به عمق آن پی نمیبرد. المیزان دقیقاً همین ویژگی را داراست. انسان معمولی با خواندن المیزان بهره میبرد و شیفته آن میشود، اما وقتی همان انسان سالها بعد با پشتوانه علمی قویتر و نزد اساتید برجسته دوباره به آن مراجعه میکند، درمییابد که چه اعماق خیرهکنندهای در این کتاب نهفته است.
این اثر در عین اینکه یک کتاب درسی و آموزشی است، دارای ریزهکاریهای عمیق عقلی و فلسفی است که نیازمند تدریس دقیق و استادهدیدن است. البته که باید توجه داشت ، مرحوم علامه المیزان را به زبان عام نوشته است، اما اصطلاحات علمی و عقلی بکاررفته در آن به گونهای است که ریشه در عمیقترین لایههای حکمت و اصول دارد.
برای افرادی که مشتاق مطالعه و بهرهمندی از این اثر بزرگ هستند، توجه به یکسری نکات به نظرم، ضروری است؛ نخست ناظر به بحث پیشنیاز علمی و آن هم اینکه با توجه به این که کلید فهم آثار علامه در گرو تسلط بر مباحث «اصول و فلسفه» است، لذا توصیه میشود مخاطب پیش از ورود جدی به المیزان، دورهای از کتب اصولی و فلسفی را نزد استاد فراگرفته باشد. نکته بعدی ناظر به بحث استاد همراه است، چه آن که به هرحال، خواندن المیزان نیازمند راهنمایی استاد است تا لایههای ظریف و «ریزه کاریهای علمی» آن بر مخاطب آشکار شود.
موضوع مهم دیگر، بحث مطالعه موضوعی و ترتیبی است که در این خصوص بهتر است المیزان به صورت موضوعی و ترتیبی خوانده شود؛ یعنی وقتی علامه درباره موضوعی خاص همچون نفاق، حضرت آدم (ع) یا مسایل اجتماعی، بحث میکند، تمامی ارجاعات و آیات مرتبط در سرتاسر قرآن گردآوری شده و منظومه فکری علامه در آن باب استخراج گردد. برای این منظور، علاوه بر مراجعه مستقیم به خودِ متن المیزان، استفاده از راهنماهای موضوعی معتبر همچون راهنمای موضوعی المیزان نیز میتواند بسیار مفید و راهگشا باشد.
در نهایت هم این که، مرحوم علامه طباطبایی با تبیین نظامی جامع از توحید، معاد، نبوت، امادت و جایگاه حقیقی انسان در هستی، توانستند قرائتی زنده، کارآمد و پاسخگو از قرآن کریم ارائه دهند که تا ابد، الهامبخش جویندگان حقیقت و معارف الهی خواهد بود و ما باید قدردان چنین اثر سترگ و تأثیرگذاری باشیم.
انتهای پیام/