گذر از حیات معمول به حیات معقول

خبرگزاری تسنیم ـ علی‌رضا مکتب‌دار*؛ انسان، موجودی فراتر از مجموعه‌ای از نیازهای زیستی و غرایز طبیعی است. گرچه بخش مهمی از زندگی او در سطح حیات طبیعی و تأمین ضرورت‌های مادی می‌گذرد، اما حقیقت وجودی او در همین سطح متوقف نمی‌شود، از همین رو، پرسش از چگونگی دستیابی به یک زندگی شایسته و آرمانی، همواره یکی از اساسی‌ترین دغدغه‌های اندیشه‌ورزان بوده است.

علامه محمدتقی جعفری با نگاهی فلسفی و انسان‌شناختی، حیات انسان را دارای مراتب و درجاتی می‌داند که از سطح ابتدایی زندگی طبیعی آغاز می‌شود و در مسیر تکامل به مرتبه‌ای برتر، یعنی «حیات معقول» می‌رسد، در این نگاه، انسان زمانی به حقیقت انسانی خویش نزدیک می‌شود که زندگی او از حالت غریزی، عادت‌محور و واکنشی خارج شود و بر پایه آگاهی، انتخاب، تعقل و حرکت به‌سوی کمال سامان یابد، این حرکت در واقع پاسخی به دعوت قرآن کریم برای رسیدن به حیات طیّبه و قرار گرفتن در مسیر عبودیت و قرب الهی است.

از دیدگاه علامه جعفری، هدف نهایی تربیت عقلانی، صرفاً افزایش توانایی ذهنی انسان نیست؛ بلکه پرورش نیرویی است که بتواند او را از سطح زندگی عادی به مرتبه‌ای برساند که در آن، همه ابعاد وجودی انسان در جهت هدفی برتر هماهنگ شوند؛ هدفی که سرانجام آن، بندگی آگاهانه خداوند و مشارکت در مسیر کمال هستی است.

حقیقت حیات معقول؛ زندگی بر مدار آگاهی و اختیار

علامه جعفری، حیات معقول را نوعی زندگی آگاهانه و هدفمند معرفی می‌کند؛ حیاتی که در آن انسان با بهره‌گیری از آزادی رشد می‌یابد و اختیار انسانی، نیروها و تمایلات طبیعی خویش را در مسیر تعالی تنظیم می‌کند، در این مرحله، انسان دیگر اسیر جریان‌های درونی و بیرونی زندگی نیست، بلکه با شناخت خویشتن و جهان، به تدبیر آگاهانه وجود خود می‌پردازد.

در حیات معقول، شخصیت انسان به‌تدریج شکل می‌گیرد و فرد از پراکندگی درونی رها می‌شود، به‌سوی یک هدف جامع حرکت می‌کند؛ هدفی که علامه جعفری آن را «شرکت در آهنگ کلی هستی وابسته به کمال برین» می‌نامد. انسان در این مرتبه می‌تواند درباره بنیادی‌ترین پرسش‌های وجودی خود، یعنی «من کیستم؟»، «از کجا آمده‌ام؟»، «برای چه آفریده شده‌ام؟»، «با چه‌حقیقتی پیوند دارم؟»، «چگونه باید زندگی کنم؟» و «سرانجام به کجا خواهم رفت؟» پاسخ هایی مبتنی بر آگاهی و معرفت پیدا کند.

ارکان زندگی متعالی؛ پیوند عقل، عشق و ایمان

در اندیشه علامه جعفری، واژه «معقول» به‌معنای عقل محاسبه‌گر و محدود به منافع فردی یا عقل‌گرایی صرف مدرن نیست؛ بلکه ناظر به عقلی جامع است که با ارزش‌های اخلاقی، حقیقت‌جویی و عشق به کمال پیوند خورده است، در این نگاه، عقل و عشق دو نیروی متعارض نیستند؛ بلکه عشق متعالی، در پرتو عقل رشد می‌کند و عقل نیز با نیروی عشق از خشکی و محدودیت رهایی می‌یابد.

همچنین دین در این منظومه، در برابر عقل قرار نمی‌گیرد؛ بلکه مکمل و راهنمای آن است. همان گونه که عقل به‌عنوان پیامبر درونی انسان عمل می‌کند، دین نیز پیامبر بیرونی است که مسیر حرکت انسان را روشن می‌سازد.

یکی از پایه‌های اساسی حیات معقول، هماهنگی میان نظام هستی و نظام ارزشی انسان است؛ یعنی میان «آنچه هست» و «آنچه باید باشد»، از این منظر، زندگی انسانی هنگامی به کمال نزدیک می‌شود که رفتار و انتخاب‌های او با قوانین عقلانی و اصول پایدار انسانی هماهنگ گردد. شخصیت انسان متعالی، به‌خلاف تغییرات سطحی و شرایط متغیر زندگی، بر پایه اصولی ثابت و ریشه‌دار استوار می‌ماند.

حیات معقول همچنین بر سامان‌یافتگی چهار رابطه اساسی انسان بنا می‌شود: رابطه انسان با خویشتن، رابطه او با خداوند، رابطه‌اش با دیگر انسان‌ها و رابطه او با جهان هستی. تعادل و هماهنگی در این چهار حوزه، زمینه شکل‌گیری شخصیت انسانی کامل را فراهم می‌کند.

دگرگونی‌های درونی؛ حرکت از «خود طبیعی» به «خود انسانی»

رسیدن به حیات معقول، صرفاً تغییر در رفتارهای ظاهری نیست؛ بلکه نیازمند تحولی عمیق در نگرش، احساس و اراده انسان است، این تحول درونی، انسان را از محدودیت‌های خود طبیعی عبور می‌دهد و به‌سوی خود متعالی هدایت می‌کند.

در این مسیر:

احساسات ابتدایی و وابسته به غرایز، به عواطف پاک و محبت‌های رشددهنده تبدیل می‌شوند؛ محبت‌هایی که انسان را به‌سوی خیر و کمال سوق می‌دهند.

اندیشه‌های پراکنده و سطحی، جای خود را به تفکر منسجم، عمیق و حقیقت‌محور می‌دهند و تقلید بی‌دلیل، جای خود را به شناخت آگاهانه می‌سپارد.

خواسته‌های بی‌پایان و دنیامحور، به امیدهای سازنده و حرکت‌آفرین تبدیل می‌شوند که انسان را در مسیر رشد قرار می‌دهند.

تمایلات زودگذر نفس، تحت مدیریت اراده و اختیار قرار می‌گیرند و انسان به آزادی درونی و توانایی انتخاب آگاهانه دست می‌یابد.

خودمحوری و احساس جدایی از دیگران، جای خود را به درک پیوند عمیق انسان‌ها و احساس مسئولیت در برابر کل حیات انسانی می‌دهد.

انسان از توقف در دنیا و رضایت به وضع موجود عبور می‌کند و زندگی را سفری مستمر به‌سوی حقیقت و کمال نهایی می‌بیند.

جمع‌بندی

حیات معقول در اندیشه علامه محمدتقی جعفری، تصویری جامع از زندگی انسانی مطلوب است؛ زندگی‌ای که انسان را از اسارت در غرایز، خودخواهی و روزمرگی رها می‌کند و او را به‌سوی آگاهی، آزادی، اخلاق و بندگی خداوند هدایت می‌کند،

در این نگاه، انسان کامل کسی نیست که از جهان و نیازهای طبیعی خود فاصله بگیرد، بلکه کسی است که همه ابعاد وجودی خویش را در مسیر هدفی برتر هماهنگ می‌سازد. حیات معقول، تلاشی برای برقراری پیوند میان عقل، ایمان و اخلاق است؛ پیوندی که می‌تواند استعدادهای نهفته انسان را شکوفا کند و او را به‌سوی کمال حقیقی رهنمون شود.

*سردبیر هفته‌نامهٔ عربی الآفاق

انتهای پیام/+