کاتارینه اصفهان؛ روایت چهار قرن ایمان، دانش و تلاش زنان راهبه
- اخبار استانها
- اخبار اصفهان
- 29 آبان 1405 - 17:29
به گزارش خبرگزاری تسنیم از اصفهان در کوچههای قدیمی محله جلفای اصفهان، بنایی تاریخی وجود دارد که داستان آن با روایت زندگی زنانی گره خورده است که بیش از سه قرن در مسیر عبادت، آموزش و خدمت اجتماعی گام برداشتند؛ کلیسای کاتارینه مقدس یا دیر کاتارینه، یکی از متفاوتترین مجموعههای مذهبی ارامنه اصفهان است که در سال 1623 میلادی، در دوران صفویه، بهعنوان صومعهای برای سکونت خواهران راهبه ساخته شد.
این مجموعه که به نام کاترین مقدس از قدیسان مسیحی نامگذاری شده است، تنها محل نیایش و خلوت معنوی نبود، بلکه در طول تاریخ خود زبان نخستین مدرسه دخترانه ارامنه جلفا، فضاهای آموزشی، کتابخانه و محل نگهداری کودکان بیسرپرست نیز بوده است. حضور راهبههایی که نسلبهنسل سنتهای مذهبی و فرهنگی خود را حفظ کردند، کاتارینه را به یکی از مهمترین یادگارهای تاریخ اجتماعی زنان در اصفهان تبدیل کرده است؛ بنایی که پشت دیوارهای تاریخیاش، قصهای کمتر شنیدهشده از ایمان، دانش، همبستگی و نقشآفرینی زنان در جامعه ارمنی ایران نهفته است.
از روزگار صفویه تا شکلگیری دیر کاتارینه
برای شناخت پیشینه کلیسای کاتارینه، باید به اوایل قرن هفدهم میلادی بازگشت؛ زمانی که با انتقال شمار زیادی از ارامنه به اصفهان در دوران شاه عباس اول، محله جلفای نو در جنوب زایندهرود شکل گرفت و بهتدریج به یکی از مهمترین مراکز فرهنگی، اقتصادی و مذهبی ارامنه ایران تبدیل شد. ارامنه پس از استقرار در اصفهان، علاوه بر ساخت خانهها و مراکز تجاری، به ایجاد کلیساها، مدارس و مجموعههای مذهبی توجه کردند.
در میان این بناها، دیر کاتارینه جایگاهی متفاوت داشت؛ چراکه برخلاف بسیاری از کلیساهای جلفا که عمدتاً برای برگزاری مراسم عمومی مذهبی ساخته شده بودند، این مجموعه بهطور ویژه برای زندگی و فعالیت خواهران راهبه در نظر گرفته شد. دیر کاتارینه در سال 1623 میلادی تأسیس شد و منابع تاریخی، خواجه اگیازار الزاریان، از بازرگانان ثروتمند ارمنی جلفا، را تأمینکننده هزینههای احداث آن معرفی میکنند. درباره اینکه ابتکار اصلی تأسیس دیر از سوی چه شخصیتی مطرح شده است، روایتهای متفاوتی وجود دارد؛ برخی منابع آن را به اسقف خاچاطور کساراتسی و برخی دیگر به کاتولیکوس موسس تاتِوتسی نسبت میدهند.
این مجموعه در محله چهارسو جلفا شکل گرفت و از همان ابتدا بهعنوان مرکزی مذهبی و اقامتی برای زنان راهبه فعالیت کرد. تأسیس چنین مکانی نشاندهنده توجه جامعه ارمنی اصفهان به سازماندهی زندگی مذهبی زنان و فراهمکردن بستری برای آموزش و فعالیتهای دینی آنان بود.
سه راهبه؛ آغازگر سنتی چندصدساله
یکی از جذابترین بخشهای تاریخ دیر کاتارینه، روایت سه زنی است که هسته اولیه جامعه راهبههای این مجموعه را تشکیل دادند. بر اساس پژوهشهای تاریخی، سه راهبه به نامهای اوروپسنا، تاگوهی و هرپسیمه از جلفای قدیم به اصفهان آمدند و زندگی رهبانی را در این مجموعه سازماندهی کردند. آنان با خود یادگارهای مذهبی متعلق به قدیسه کاترین اسکندریه، قدیسه هرپسیمه و یحیی تعمیددهنده را نیز به همراه آوردند.
این سه زن، پایهگذاران سنتی شدند که بیش از سه قرن در دیر کاتارینه ادامه یافت. زندگی آنان بر اساس نظم مذهبی، عبادتهای روزانه، رعایت قواعد رهبانی و مشارکت در امور جمعی شکل گرفته بود. تصاویر دو تن از راهبههای نخستین در مجموعه باقی مانده است و در روایتهای مربوط به تاریخ دیر، از آنها بهعنوان چهرههایی یاد میشود که آغازگر شکلگیری اجتماع مذهبی بودند. گزارشهای تاریخی نشان میدهد تعداد راهبههای دیر در سال 1702 میلادی به 33 نفر رسیده بود.
این آمار نشاندهنده گسترش فعالیت مجموعه و جایگاه آن در میان جامعه ارمنی اصفهان است. در طول حدود سه قرن فعالیت، نزدیک به 200 زن در این دیر زندگی کردند و به سنتهای مذهبی آن پایبند ماندند.
زندگی روزمره راهبهها؛ عبادت، نظم و همزیستی
زندگی در دیر کاتارینه بر پایه برنامهای منظم و متناسب با سنتهای رهبانی کلیسای ارمنی اداره میشد. راهبهها بخش مهمی از روز خود را به عبادتهای فردی و جمعی اختصاص میدادند و در ساعات مشخصی از شبانهروز در مراسم مذهبی شرکت میکردند. بر اساس پژوهشی درباره حقوق و وظایف راهبههای کلیسای ارمنی در جلفای نو، برنامه عبادی آنان شامل سه نوبت اصلی بود: شاینشی پیاها از طلوع آفتاب، مراسم عصرگاهی و عبادتهای هنگام غروب.
این برنامهها در کنار دعاهای شخصی، چارچوب اصلی زندگی روزانه راهبهها را تشکیل میداد. ساختار زندگی در دیر بهگونهای طراحی شده بود که راهبهها بتوانند در محیطی آرام و دور از هیاهوی زندگی روزمره، به فعالیتهای مذهبی بپردازند. دیوارهای بلند پیرامون مجموعه نیز برای حفظ حریم خصوصی و امنیت ساکنان آن ساخته شده بود. هر یک از راهبهها حجرهای کوچک در اختیار داشتند و فضاهای مشترک برای عبادت، پذیرایی از مهمانان و انجام امور روزانه مورد استفاده قرار میگرفت.
حضور روحانیون نیز در مناسبتها و برنامههای مذهبی، بخشی از ارتباط دیر با ساختار کلیسای جامعه ارمنی بود. این شیوه زندگی، دیر کاتارینه را به فضایی برای حفظ سنتهای مذهبی و انتقال آنها از نسلی به نسل دیگر تبدیل کرده بود.
معماری کلیسای کاتارینه؛ پیوند هنر ایرانی و سنت ارمنی
یکی از ویژگیهای ارزشمند کلیسای کاتارینه، معماری آن است که ترکیبی از الگوهای معماری ارمنی و عناصر معماری ایرانی دوره صفوی را به نمایش میگذارد. ساختمان کلیسا دارای نقشهای مستطیلی است که در امتداد شرقی ـ غربی قرار گرفته است. فضای داخلی بنا با الگوی معماری مذهبی ارمنی طراحی شده و در بخشهای مختلف آن میتوان تناسبات و جزئیاتی را مشاهده کرد که با نیازهای عبادی و زندگی رهبانی هماهنگ هستند.
کلیسا دارای یک گنبد اصلی و یک گنبد کوچکتر است. گنبد بزرگتر با نورگیرهایی در بخش ساق خود، امکان ورود روشنایی طبیعی به فضای داخلی را فراهم میکند. قوسهای معماری نیز بر ستونهای پهن و دیوارهای داخلی استوار شدهاند و استحکام بنا را تأمین میکنند. از ویژگیهای جالب این مجموعه، وجود دو ورودی در بخشهای شمالی و غربی است. ورودی غربی به ایوانی ستوندار راه دارد و در سقف آن قطعهای چوبی آویخته شده که در گذشته بهجای ناقوس مورد استفاده قرار میگرفته است. این وسیله در سنت ارمنی با نام «کوچناک» شناخته میشود.
در دو سوی محراب کلیسا نیز اتاقهایی مستطیلشکل قرار دارند که بخشی از ساختار داخلی بنا را تشکیل میدهند. مصالح اصلی ساختمان شامل خشت و آجر است. دیوارهای داخلی با گچ پوشانده شدهاند و در نمای بیرونی از اندود کاهگل استفاده شده است. سردر ورودیها نیز با نقوش هندسی و گیاهی تزئین شدهاند که جلوهای ظریف به ساختمان بخشیده است. این مجموعه از نظر معماری اهمیت دیگری نیز دارد؛ کلیسای کاتارینه در کنار فضاهای اقامتی و خدمات دیر قرار گرفته و به همین دلیل، ساختار کلی آن بیشتر به یک مجموعه صومعهای شباهت دارد تا یک کلیسای مستقل.
نخستین مدرسه دخترانه ارامنه جلفا در دل دیر کاتارینه
یکی از مهمترین بخشهای تاریخ دیر کاتارینه، نقش آن در آموزش زنان و دختران جامعه ارمنی اصفهان است؛ نقشی که این مجموعه را از یک مرکز صرفاً مذهبی فراتر برده و به یکی از نقاط مهم تاریخ آموزش دختران در جلفا تبدیل کرده است. در سال 1858 میلادی، نخستین مدرسه دخترانه ارامنه جلفا در محوطه این دیر تأسیس شد. راهبهها در شکلگیری و اداره این مرکز آموزشی نقش داشتند و با فراهمکردن فضایی برای تحصیل دختران، زمینه گسترش آموزش در میان خانوادههای ارمنی را فراهم کردند.
با افزایش تعداد دانشآموزان، در سال 1900 میلادی ساختمان مستقلی برای مدرسه ساخته شد تا امکان پذیرش شمار بیشتری از دختران فراهم شود. این تحول نشان میدهد که دیر کاتارینه در کنار فعالیتهای مذهبی، به بستری برای توسعه آموزش و ارتقای جایگاه اجتماعی زنان نیز تبدیل شده بود. در واقع، فعالیت آموزشی این مجموعه را باید یکی از بخشهای مهم تاریخ فرهنگی جلفا دانست؛ تاریخی که در آن زنان راهبه علاوه بر انجام مسئولیتهای مذهبی، در انتقال دانش و فراهمکردن فرصتهای آموزشی برای نسلهای بعد نیز نقشآفرینی کردند.
کتابخانه، حجرهها و فضاهای خدماتی؛ یک مجموعه خودکفا
دیر کاتارینه تنها به ساختمان کلیسا و محل عبادت راهبهها محدود نمیشد، بلکه مجموعهای از فضاهای مختلف را در بر میگرفت که برای اداره زندگی روزمره ساکنان آن طراحی شده بودند. حجرههای اقامتی، کتابخانه، کلاسهای درس، سالن غذاخوری و آشپزخانه از جمله بخشهای این مجموعه بودند. وجود این فضاها نشان میدهد که دیر بهعنوان یک مرکز مستقل برای زندگی جمعی، آموزش و عبادت سازماندهی شده بود. حجرههای کوچک راهبهها در بخشهای مختلف مجموعه قرار داشتند و هرکدام فضای محدودی برای استراحت و انجام امور شخصی فراهم میکردند.
کتابخانه نیز بستری برای نگهداری منابع مذهبی و مطالعاتی بود و در کنار کلاسهای درس، به فعالیتهای آموزشی مجموعه کمک میکرد. در سال 1842 میلادی، ساختمان دیر و کلیسا به همت هاکوپ پطروسیان مرمت شد و تالار بزرگی نیز به مجموعه افزوده شد. این اقدام را میتوان یکی از مراحل مهم تکمیل و توسعه فضای کالبدی دیر دانست. همچنین در سال 1907 میلادی، با کوشش خلیفه باگرات وارتازاریان، در بخشی از محل حجرههای راهبهها ساختمانی برای نگهداری کودکان و نوجوانان بیسرپرست احداث شد و فضاهایی نیز برای آموزش آنان در نظر گرفته شد.
گز و لوز؛ روایتی شیرین از تلاش اقتصادی راهبهها
یکی از روایتهای جالب درباره زندگی راهبههای دیر کاتارینه، فعالیت اقتصادی آنان برای تأمین هزینههای مجموعه است. بر اساس روایتهای تاریخی محلی، راهبهها برای تأمین بخشی از مخارج زندگی و نگهداری دیر، به تهیه و فروش شیرینیهای سنتی ارمنی و اصفهانی میپرداختند.
گز و لوز از جمله محصولاتی بودند که در این زمینه تهیه میشدند و به دلیل کیفیت کلی و مهارت در تولید، شهرت پیدا کرده بودند. این فعالیت را میتوان نمونهای از تلاش زنان برای اداره مستقل امور اقتصادی مجموعه دانست؛ زنانی که در کنار عبادت و فعالیتهای آموزشی، با استفاده از مهارتهای سنتی خود در تأمین هزینههای دیر مشارکت داشتند.
چنین روایتهایی نشان میدهد که تاریخ دیر کاتارینه تنها به مناسک مذهبی و معماری آن محدود نیست، بلکه بخشی از تاریخ کار، مهارت و مشارکت اقتصادی زنان در جامعه ارمنی اصفهان را نیز در خود جای داده است.
پایان زندگی رهبانی؛ آخرین راهبه در سال 1954
دیر کاتارینه برای بیش از سه قرن محل زندگی و فعالیت زنان راهبه بود، اما این سنت دیرینه در نیمه قرن بیستم به پایان رسید. بر اساس پژوهشهای تاریخی، تعداد راهبههای مجموعه در سال 1839 میلادی به 16 نفر کاهش یافته بود. با گذشت زمان، شمار ساکنان دیر کمتر شد و تلاشهایی نیز برای احیای زندگی رهبانی در آن صورت گرفت؛ از جمله تلاشی در سال 1937 میلادی که به نتیجه نرسید.
سرانجام در سال 1954 میلادی، با درگذشت آخرین راهبه دیر، مادر الیزابت اسرائیلیان، فعالیت رهبانی این مجموعه پایان یافت. این اتفاق به معنای پایان ارزش تاریخی و مذهبی کاتارینه نبود؛ چراکه کلیسا همچنان بهعنوان مکانی برای دعا و نیایش مورد توجه جامعه ارمنی قرار گرفت و بخشهایی از مجموعه نیز در دورههای بعد کاربریهای اجتماعی و فرهنگی پیدا کردند. در سال 1967 میلادی، بخشهایی از مجموعه به پرورشگاه و خانه سالمندان اختصاص یافت.
این تغییر کاربری، ادامه نقش اجتماعی دیر را در قالبی تازه نشان میدهد؛ مجموعهای که از ابتدا با هدف عبادت و زندگی جمعی شکل گرفته بود و در دورههای بعد نیز در خدمت نیازهای اجتماعی جامعه قرار گرفت.
تغییرات کالبدی و ضرورت حفاظت از میراث تاریخی
کلیسای کاتارینه در طول چند قرن فعالیت خود، تغییرات متعددی را تجربه کرده است. یکی از مهمترین تغییرات کالبدی مجموعه در سال 1349 خورشیدی و همزمان با تعریض خیابان مجاور اتفاق افتاد؛ زمانی که بخش بزرگی از حیاط دیر از محدوده اصلی آن جدا شد و به فضای خیابان اختصاص یافت. این تغییر، بخشی از ساختار اولیه مجموعه را تحت تأثیر قرار داد و از وسعت فضای باز آن کاست.
در کنار این موضوع، تغییر کاربری برخی ساختمانها در دورههای بعد نیز ضرورت توجه به حفاظت از اصالت معماری مجموعه را افزایش داده است. حفظ کلیسای کاتارینه تنها به نگهداری ساختمان اصلی محدود نمیشود؛ حجرههای قدیمی، فضاهای آموزشی، بخشهای خدماتی و ساختار حیاط نیز همگی بخشی از تاریخ این مجموعه هستند و در معرفی هویت واقعی آن اهمیت دارند. از این منظر، مستندسازی بخشهای باقیمانده، بررسی وضعیت سازهای بنا، حفاظت از تزئینات و کتیبهها و معرفی تاریخ اجتماعی راهبهها میتواند در حفظ ارزشهای تاریخی این اثر نقش مؤثری داشته باشد.
ثبت ملی؛ حفاظت از میراث زنان ارمنی اصفهان
کلیسای کاتارینه در تاریخ 10 خرداد 1382 با شماره 9090 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت، اهمیت تاریخی و معماری مجموعه را بهعنوان بخشی از میراث فرهنگی اصفهان به رسمیت شناخته است. با این حال، اهمیت کاتارینه فراتر از یک بنای تاریخی است.
این مجموعه یکی از معدود مکانهایی است که میتوان در آن ردپای سازمانیافته زندگی مذهبی زنان ارمنی در ایران را دنبال کرد. اینجا تاریخ، روایت زنانی است که در دورهای طولانی، عبادت، آموزش، فعالیتهای فرهنگی و مسئولیتهای اجتماعی را در کنار یکدیگر پیش بردند. به همین دلیل، معرفی آن در برنامههای گردشگری فرهنگی اصفهان میتواند فرصتی برای بازخوانی بخشی کمتر شناختهشده از تاریخ زنان در ایران باشد.
جلفا؛ محلهای که روایت زنان و مردان تاریخ را در خود جای داده است
کلیسای کاتارینه در محله چهارسو جلفا، محدوده خیابان خاقانی و کوچههای اطراف آن قرار دارد. این محدوده یکی از بخشهای قدیمی جلفاست که مجموعهای از کلیساها و بناهای تاریخی ارامنه را در خود جای داده است. در نزدیکی این مجموعه، کلیسای هواننس مقدس نیز قرار دارد و همین همجواری، امکان شناخت بهتر بافت مذهبی و تاریخی این بخش از جلفا را فراهم میکند.
بازدید از این محدوده تنها تماشای چند ساختمان قدیمی نیست؛ بلکه فرصتی برای آشنایی با جامعهای است که در طول قرنها، با حفظ زبان، آیین، هنر و سنتهای خود، بخشی از هویت فرهنگی اصفهان را شکل داده است. کاتارینه در میان این آثار جایگاهی متفاوت دارد؛ زیرا در کنار معماری و تاریخ مذهبی، روایتگر حضور مؤثر زنان در عرصه آموزش، فعالیتهای اجتماعی و اداره یک مجموعه مستقل است.
کلیسای کاتارینه؛ میراثی که داستان زنان را از دل تاریخ بیرون میآورد
شاید در نگاه نخست، کلیسای کاتارینه در مقایسه با کلیساهای پرنقشونگار و باشکوه جلفا، بنایی ساده و کمپهنه به نظر برسد؛ اما ارزش واقعی آن را باید در داستانی جستوجو کرد که پشت دیوارهایش جریان داشته است. اینجا روزگاری محل زندگی زنانی بود که پیش از طلوع آفتاب به نیایش برمیخاستند، در طول روز به امور مذهبی و آموزش میپرداختند و برای حفظ و اداره مجموعه خود تلاش میکردند. این زنان در کنار انجام مناسک دینی، نخستین فرصتهای آموزشی دختران ارمنی جلفا را فراهم کردند و در فعالیتهای اجتماعی نیز نقش داشتند.
امروز اگرچه صدای زندگی رهبانی در این دیر خاموش شده است، اما ساختمانها و روایتهای تاریخی آن همچنان از روزگاری سخن میگویند که زنان در محیطی مذهبی، مسئولیتهای فرهنگی و اجتماعی مهمی بر عهده داشتند. کلیسای کاتارینه را باید فراتر از یک جاذبه گردشگری و حتی یک بنای مذهبی دید؛ این مجموعه سندی از تاریخ زنان، آموزش دختران، همبستگی اجتماعی و تنوع فرهنگی در اصفهان است؛ میراثی که حفاظت از آن، به معنای پاسداشت بخشی از تاریخ کمتر روایتشده این شهر خواهد بود.
انتهای پیام/170