جامعهشناسی و سینما کجا به هم میرسند؟
- اخبار فرهنگی
- اخبار سینما و تئاتر
- 29 آبان 1405 - 11:31
به گزارش خبرگزاری تسنیم، در دنیای امروز، تودههای مردم گاه برای فرار از گرفتاریهای و دلمشغولیهای زندگی روزمره، گاه با هدف روشنگری و آگاهیافزایی و گاه صرفاً به منظور تفریح و سرگرمی به سینما میروند و اساساً یکی از کارکردهای تماشایِ هنر هفتم ناظر به همین مؤلفههاست.
"جین ساترلند" در کتاب "جامعهشناسی سینمایی" با اشاره به همین گزاره بر این نکته تأکید میکند که در همه جای دنیا، فیلمها یکی از متداول و رایجترین تجربههای اجتماعی هستند. او در همین کتاب مسئله مهمی را مورد توجه قرار میدهد و مینویسد:"در دانشکده رسانههای جمعی و مطالعات فرهنگی شاید سفره جامعهشناسی به شکل تجزیه و تحلیل فیلم پهن شود، ممکن است از شما خواسته شود که نیروهای فعال اجتماعی و فرهنگی فیلم را در نظر بگیرید، همچنین در صنعت فیلمسازی که تا حد زیادی به صورت منتشرکننده اجتماعی ایدههای فرهنگی بدون چالش باقی مانده است. این که چگونه فرم سینمایی با مضمون سینمایی کار میکند؟ اینکه چگونه جامعه شناسها میتوانند از فیلم برای درک بهتر جامعهای که در آن زندگی میکنند استفاده نمایند؟!"
این پرسشهای بنیادین در واقع دروازهی ورود به فهم این واقعیت است که سینما فراتر از یک سرگرمیِ محض یا تکنیک صرفِ زیباییشناختی، یک «نهاد اجتماعی» و یک «متن کلان فرهنگی» است، چه آنکه هر اثر سینمایی، محصول و در عینحال بازتولیدکننده روابط قدرت، بوروکراسی، نظامهای ارزشی، تقابلهای طبقاتی و ایضاً بحرانهای مربوط به هویت در یک بستر تاریخیِ مشخص است.
جامعهشناسی سینما در این راستا به ما میآموزد که چگونه از لایههای ظاهریِ داستانگویی عبور کرده و به زیرلایههای ساختاری فیلم برسیم. از نگاه "ساترلند" خوانش و همزمان دیدن فیلمها با چشم جامعهشناس، ما را از خودمان آگاه میسازد و از این منظر میتوانیم طبیعت اجتماعی تجربهی فیلم دیدن را تشخیص دهیم. او البته در همین راستا بر اهمیت توجه به مقولهی تفکر انتقادی تأکید کرده و این نکته را متذکر میشود که دیدن فیلمها از میان عدسی جامعهشناسی به معنای سختکردن فیلم دیدن نیست. بلکه بایستی موجب بهبود و ارتقای تجربه ما از فیلمدیدن شود و نیز درک ما از جامعه را بیشتر کند؛ جامعهای که فیلم در آن ساخته شده است و جامعه ای که مردم آن را به تصویر میکشند.
از سوی دیگر، یکی از مهمترین نقاط تلاقی جامعهشناسی و سینما، مسئله «قدرت و اقناع» است. صنعت فیلمسازی در بسیاری از جوامع، فراتر از یک صنعتِ اقتصادی، بازوی قدرتمندی برای مشروعیتبخشی به نظم موجود یا به عکس، زیر سؤال بردن ارزشهای بنیادین جامعه است. این نکته از این حیث حائز اهمیت است که بدانیم ایدئولوژیها در بستر سینما عریان نمیشوند، بلکه در قالب داستانهای عاطفیِ پرکشش، قهرمانپردازیها و تکنیکهای تنویر افکار عمومی بازتولید میگردند.
بر این مبنا، دیدگاه جامعهشناختی به ما کمک میکند تا دریابیم سینما چگونه «طبیعیسازی» میکند؛ یعنی چگونه هنجارها و ارزشهای خاص یک طبقه یا جریان مسلط را به عنوان امری بدیهی، طبیعی و همگانی به مخاطب قالب میکند. آگاهی از این سازوکار، نخستین گام برای رهایی از سلطه رسانهای و تقویت «سواد انتقادی» در جامعه است؛ مسئلهای که بهخصوص در دنیای امروز، اهمیت آن روز به روز بیشتر و بیشتر میشود
نکته مهم دیگر این است که بدانیم رابطه سینما و جامعهشناسی در طول دهههای اخیر همواره یک رابطه دوسویه و همافزا بوده است: از چشمانداز جامعهشناسی به سینما اگر بنگریم باید بگوییم که دانشِ جامعهشناسی به فیلمساز کمک میکند تا از اُفتادن در دام فردگراییِ مفرط، تحریف واقعیتهای اجتماعی یا سطحینگری نجات پیدا کند. طبعاً اثری در مقیاس هنر هفتم که از بنمایههای دقیق جامعهشناختی بهره ببرد، به جای پرداختن به بحرانهای ساختگی و دروغین، انگشت روی زخمهای واقعی جامعه میگذارد و اینگونه با درخشش در محتوا و تناسبسازی آن با مقوله فرم، ماندگار میشود.
در سوی مقابل نیز باید گفت که برای جامعهشناس، فیلمها «دادههای زنده» و ملموسی هستند که پویاییهای روانی، عاطفی و رفتاری جامعه را به تصویر میکشند. آمارهای خشک و نمودارهای جمعیتی زمانی معنا پیدا میکنند که تجسم انسانی آنها را در قالب روایتهای سینمایی و درامهای اجتماعی مشاهده کنیم، همچنان که در برخی برهههای زمانی در کشور خودمان نیز تأثیر انکارناپذیر یک فیلم در ژانر اجتماعی را حتی بر نحوهی تصمیمگیری مدیران جامعه مشاهدهکرده و از این منظر به تحلیل و بررسی آن پرداختهایم.
سینما و جامعهشناسی، هرچند که به ظاهر از دو حوزهی متمایز هستند، اما در واقع دو زبان متفاوت برای بیان یک حقیقت واحد به شمار میروند، چنانچه اگر جامعهشناسی، «ساختارها»، «الگوها» و «قوانین پنهانِ حاکم بر کنشهای انسانی» را با دقت خاص علمی کالبدشکافی میکند، سینما نیز به بازنمایی هنرمندانه همان واقعیتها در قالب «معنا»، «تجربه زیسته» و «تأثیرات عاطفی» میپردازد.
به دیگر سخن، اگر جامعهشناسی از ساختار سخن میگوید، سینما به ما نشان میدهد که «انسان در بندِ این ساختارها، چگونه به جستجوی معنا میپردازد.» در عصر کنونی که جوامع با بحرانهای چندلایه هویت، تحولات شتابان رسانهای و چالشهای پیچیده حکمرانی دستوپنجه نرم میکنند، جداسازی این دو حوزه، موجب ایجاد یک خلأ معرفتی شده است. نخبگان فرهنگی نباید سینما را صرفاً ابزاری برای سرگرمی یا روایتهای سادهانگارانه بدانند، و از آن سو نیز جامعهشناسان نباید از قدرتِ نمادین تصویر برای درک عمیقتر بحرانها و نوسانات اجتماعی غافل شوند.
خلاصه آنکه؛ پیوند میان این دو حوزه، الزامی راهبردی برای درک «واقعیتهای پنهان» است. بر این اساس، سینما میتواند نمایانگر آسیبهای ساختاری از طریق «نماد» و «روایت» باشد و جامعهشناسی نیز میتواند به سینما، در مسیر«جهتدهیِ علمی» و «ارتباط با واقعیتهای عینی» کمک کند.
در این میان، سیاستگذاران رسانهای و مدیران فرهنگی چنانچه به دنبال اثرگذاری پایدار و اصیل بر افکار عمومی هستند، از این همافزایی برای گذار از «بازنمایی سطحی» به «روایتِ عمیق و معناگرا» نهایت استفاده را ببرند، چه آن که تنها در این صورت است که میتوان از هنر، ابزاری برای بازشناسی هوشمندانه آینده و نیز تبیین ارزشهای بنیادین در دلِ تحولات ساختاری به دست آورد.
یادداشت از: سید محمدمهدی موسوی
انتهای پیام/