سعید مدنی‌ها چقدر جامعهٔ مدنی ایران را می‌شناسند؟

به گزارش خبرگزاری تسنیم، سعید مدنی، جامعه‌شناس و فعال سیاسی اخیرا طی اظهاراتی وضعیت جامعهٔ مدنی ایران را کاملا مثبت ارزیابی کرده و اذعان کرده که به رغم ساختار مسدود سیاسی و مقاومت فزاینده حاکمیت در برابر اصلاح وضع موجود، جامعهٔ مدنی راه تغییر را یافته و در تحولات آینده ایران، نقش‌ پررنگی ایفا خواهد کرد. در روایت او، این بلوغ و تکامل جامعه ایرانی محصول روند مثبتی است که از دهه‌ها پیش آغاز شده و از جامعه ایرانی، یک جامعه جنبشی و مدنی ساخته‌است. در روایت سعید مدنی، جامعه ایران از اواسط دههٔ هفتاد وارد وضعیت متفاوتی شده و از این دوره تا امروز، جامعه ایرانی در واقع یک جامعه جنبشی است نه جامعه‌ای مسکوت، محافظه‌کار و سیاست‌گریز.

سعید مدنی از آنجایی اواسط دههٔ هفتاد و دوران اصلاحات را زادگاه اصلی جامعه‌ جنبشی ایران معرفی می کند که از این دوره به بعد، جامعه ایرانی شکل و شمایلِ دگرگونی‌خواه و جنبشی به خود گرفت و به تدریج رادیکال‌تر، متراکم‌تر و گسترده‌تر شد. این جامعه جنبشی هرچه جلوتر رفت، تندتر و رادیکال‌تر در برابر ساختار سیاسی ظاهر شد و ریشه‌های‌ معضلات اجتماعی را نه در راه‌‌حل های خرد، تسکین‌دهنده و چارچوب‌پذیر بلکه در سطوح عالی حکمرانی و انسداد ساختار سیاسی سراغ گرفت. البته سعید مدنی تصریح می کند که با وجود تمام‌ این‌ها، هنوز جامعهٔ مدنی ایران تا مقصد نهایی، فاصله دارد و از رو، جامعه جنبشی ایران کماکان تداوم خواهد داشت و فعال و نقش‌آفرین خواهد بود. با این تفاوت که به خوبی درحال طی‌کردن روند رشد و آگاهی و گذار از جامعه‌ای توده‌‌وار و گسسته به جامعه‌ای مدنی و مترقی است.

سعید مدنی در کنار این‌ها، معتقد است که اگرچه وضعیت فعلی ساختار سیاسی، بحرانی و وخیم است اما وخامت ساختار سیاسی لزوما به معنای رسیدن به آستانه تغییر نیست‌. چرا که بخشی از ساختارهای سیاسی از اساس در وضعیت بحرانی به حیات ادامه می دهند. اما در عین حال تأکید می‌کند که بحران ساختار سیاسی حتی در صورت گشایش خارجی، به طور کامل رفع نخواهد شد و این بحران تنها در زمان کوتاهی، تعدیل می شود. زیرا در شرایط تقارن بحران ساختار سیاسی و بلوغ جامعهٔ مدنی، حاکمیت نمی تواند جامعهٔ مدنی را از روند تحولات کنار بزند، از جامعه جنبشی رهایی یابد و‌ به روند بحرانیِ ساختار سیاسی ادامه دهد‌‌.

سعید مدنی درحالی جامعهٔ مدنی ایران و جنبش‌های اجتماعی ایران را از آگاهی و بلوغ تاریخی سرشار می‌داند و جامعهٔ جنبشی ایران را در آماده‌ترین وضعیت توصیف می‌کند که تجربه تاریخی نشان می دهد جامعه جنبشی در گذر تاریخ و رویدادهای سیاسی، نه تنها به طرح و بسط مطالبات دموکراتیک و ساختارگرایانه و آنچه او مطلوب و آرمانی می پندارد، نزدیک‌تر نشده‌ بلکه از این نقطه، دور و دورتر شده‌ است. تا جایی که در دورهٔ فعلی، افق جنبش‌های اجتماعی ایران از دموکراسی‌خواهی و مطالبه مشارکت سیاسی آزاد به مطالبه رهایی سبک زندگی رسیده و حتی ابایی ندارد که بیگانگی خود با امر سیاسی، دموکراسی و جامعهٔ مدنی را انکار کند.

چرا که در سایهٔ غروب مرجعیت اصلاح‌طلبیِ دموکراتیک و افت جایگاه نهادهای مدنی، طبقه متوسط و نیروهای سیاسی در ایران، درکی از دموکراسی و سیاست نیافته و افقی جز مطالبه رهایی سبک زندگی پیش‌روی خود نمی بیند.

این روند از جنبش زن زندگی آزادی سرعت گرفت. جنبشی که چه در خاستگاه، چه در انگیزه‌ها و چه در مطالبات و خواسته‌های آن، مطالبه‌ای فراتر از رهایی سبک زندگی، یافت نمی شد‌. ریشه این روند را باید در مرجعیت‌یابی اپوزیسیون جست‌وجو کرد‌. اپوزیسیونی که از دههٔ هفتاد در تلاش بود تا افق جنبش‌های اجتماعی ایران را از دموکراسی‌خواهی به رهایی سبک زندگی تنزل دهد اما در سایهٔ صحنه‌گردانی اصلاح‌طلبان، فرصت مصادره جنبش‌های اجتماعی ایران را نمی یافت. از این‌رو بود که در کنفرانس جنجالی برلین، دربرابر جمعیت انبوه اصلاح‌طلبان، جنبش دوم‌خرداد را تقلایی بیهوده خواند و آنگاه برهنه برابر دوربین‌ها رخ‌نمایی کرد تا نشان دهد یگانه مقصد مطلوب‌ مبارزه سیاسی را برهنگی می‌داند و نمی تواند نسبتی با مطالبات دموکراتیک و ساختارگرایانه اصلاح‌طلبان برقرار کند.‌

البته حتی اگر بپذیریم که کماکان مطالبات دموکراتیک و ساختارگرایانه به رغم بحران مرجعیت سیاسی، جایگاه پررنگی در جنبش‌های اجتماعی ایران داراست و جامعهٔ مدنی در این زمینه به چنان بلوغ آگاهانه‌ای رسیده که از ظرفیت راه‌گشایی سیاسی و عبور از ساختار سیاسی‌‌ِ بحران زده برخوردار شده، سؤالی دیگر بی‌پاسخ می ماند: در شرایطی که ایده و درک مشترکی از الزامات تأمین توسعه و رفاه وجود ندارد، اصلاح ساختار و گشایش سیاسی، قرار است راه را برای پیشبرد چه طرح و ایده‌ای باز کند؟

گذشته از این، در وضعیتی که پیش‌نیازهای توسعه نامعلوم‌اند و جامعهٔ مدنی اصلا درکی از الزامات رفع نارسایی‌هایِ حوزهٔ رفاه و توسعه پیدا نکرده که بخواهد با نظر به آن، مجموعه‌ای از الزامات توسعه را طرح و ناحیه‌ای از ساختار سیاسی که مانع تأمین آن الزامات است را اصلاح کند، از کجا می‌توان به این‌ پی‌برد که کدام ناحیه از ساختار سیاسی، گره‌اصلی بحران و مانع نقش‌آفرینیِ جامعه مدنی در تأمین پیش‌نیازهای توسعه و رفاه است؟

البته ممکن است سعید مدنی در پاسخ، فهرستی طول و دراز تحت عنوان الزامات گشایش و توسعه در ایران ارائه دهد و ساختار سیاسی فعلی را به عنوان مانع تأمین هریک از این الزامات معرفی کند.‌ چنان‌که اخیرا چنین فهرستی ارائه داده است. فهرستی از این قبیل مطالبات: تمرکززدایی از حوزه نظامی و امنیتی و اولویت‌دهی به بازسازی اقتصاد، تلاش برای پایان‌دادن به تحریم‌های جهانی، کاهش نقش نیروهای نظامی در حکمرانی سیاسی و ...

طرح چنین مطالباتی که در پیشبرد آن‌ها، تضمینی برای بهبود وضعیت وجود ندارد و یک راه گره‌گشا و محرز پیش‌روی کشور نمی گذارد، نه تنها یک پدیدهٔ کلیشه‌ای است بلکه نشان از عمق بحران آگاهی ِجامعهٔ مدنی دارد.

جامعهٔ مدنی و جامعه‌شناسی که در آگاهی به الزامات عبور از وضع موجود، دچار بحران است، مجموعه کلیشه‌هایی را به عنوان الزامات توسعه مطرح می کند که نه‌ تنها با عدم احراز کارایی مواجه است و مبتنی بر خواست نخبگانی و ملی و قرارداد اجتماعی نیست بلکه ظرفیت حل مسائل سیاست، اقتصاد و توسعه ایران، حتی در آن‌ حس نمی‌شود. از این‌روست ‌که به صراحت باید نوشت: خلأ و گره اصلی جامعهٔ مدنی ایران نه در ساختار سیاسی بلکه در بحران آگاهی است. تا زمانی که جامعهٔ مدنی درکی جدید از الزامات رفع مسائل متراکم، تودرتو و پیچیده ایران نیابد و از کلیشه‌های گذشته عبور نکند، نمی‌تواند مدعی راه‌گشایی شود. تنها در چنین صورتی است‌ که اصلاح ساختار سیاسی معنا می یابد. هرگاه جامعهٔ مدنی به الزامات توسعه، واقف شد و در راه مطالبه تأمین این الزامات از حاکمیت، به موانع ساختار سیاسی برخورد کرد، می‌تواند به اصلاح سیاسی اولویت دهد و اصلاح سیاسی را در قلمرویی که این موانع را برطرف سازد و امکان تأمین الزامات توسعه را فراهم کند، پی‌بگیرد.

یادداشت از: محمدعرفان خانی

انتهای پیام/