جوان ایرانی «آخرالزمان» را از کدام رسانه میشنود؟
- اخبار فرهنگی
- اخبار اندیشه
- 29 آبان 1405 - 13:08
به گزارش خبرگزاری تسنیم، مسئله رسانههای داخلی در ایران امروز، بیش از آنکه مسئله «نرسیدن صدا» باشد، مسئله «نشنیدنِ معنا» است. شواهد پیمایشی در سطوح مختلف نشان میدهد که شکاف میان «مواجهه» و «اعتماد» در میان مخاطبان جوان، الگویی تکرارشونده و ساختاری است، نه یک استثنای محلی. پیمایش جوانان 18 تا 35 ساله نیشابور (نمونه 384 نفر) نشان میدهد صداوسیما در استفاده جایگاه نخست را دارد (میانگین 2.20 از 5) و پس از آن ایران اینترنشنال (2.08)، بیبیسی فارسی (1.84) و منوتو (1.72) قرار دارند. اما در اعتماد، ترتیب دگرگون میشود: ایران اینترنشنال با میانگین 3.24 بالاترین اعتماد را کسب میکند (رضاییان و همکاران، 2025). این «وارونگی استفاده_اعتماد» در سطح ملی نیز بازتولید میشود. تحلیل ثانویه سه پیمایش ملی (با نمونههای 15,000 تا 34,000 نفر) نشان میدهد پلتفرمهای اجتماعی خارجی بالاترین سطح اعتماد را در میان نسل Z دارند (22.5٪ تا 28.5٪)، در حالی که رسانههای رسمی پایینترین سطح اعتماد را دریافت میکنند؛ همزمان 53.9٪ انتقال «مرجعیت اطلاعاتی» به پلتفرمهای فراملی را گزارش کردهاند. دادههای نظرسنجی مؤسسه گمان (2023) این شکاف را در سطح توزیع پاسخها آشکارتر میکند: 58.7٪ پاسخدهندگان گفتهاند «هیچچیز» به صداوسیما اعتماد ندارند، در حالی که 50٪ نسبت به ایران اینترنشنال «اعتماد زیاد» یا «تا حدی» ابراز کردهاند (گمان، 2023). دادههای ایسپا نیز در سال 1403 نشان میدهد تنها 12.5٪ مردم اخبار را از صداوسیما دریافت میکنند و «مرجعیت خبری» رسانه ملی از 42.1٪ به 37.9٪ کاهش یافته است. این اعداد، هرچند در روششناسی و تعریف «مخاطب» قابل بحثاند، جهتگیری کلی را تأیید میکنند: مواجهه با رسانه ملی همچنان بالاست، اما مرجعیت تفسیری آن در نزد بخشی از جوانان تضعیف شده است. در ادامه، پنج لایهای که این شکاف را میسازند و بازتولید میکنند، بررسی میشود.
لایه نخست: شکاف اعتماد؛ خبر را میبینند، اما معنا را جای دیگری میجویند
مسئله فقط دسترسی به خبر نیست؛ مسئله در اعتبار و مرجعیت روایت است. پژوهش نیشابور تأکید میکند که کاهش اعتماد میتواند زمینه نفوذ بیشتر رسانههای خارجی در شکلدهی به تحولات اجتماعی را فراهم کند. مطالعهای درباره ایران اینترنشنال با نمونه 520 نفری نشان میدهد «استفاده» از این شبکه و «اعتبار درکشده» آن، دو مسیر مجزا برای تضعیف هویت اجتماعی _ بهویژه در نسل جوانتر _ هستند. نکته مهم این است که این شکاف را نباید به «کمکاری» کلی رسانه داخلی فروکاست. رسانه ملی در «خبررسانی» حضور دارد و در بسیاری از رویدادها نخستین منبع اطلاعرسانی است؛ اما وقتی نوبت به «معنابخشی» میرسد _ یعنی پاسخ به این پرسش که «این رویداد برای منِ مخاطب چه معنایی دارد؟» _ بخشی از جوانان به سراغ رسانهای میروند که چارچوب تفسیریاش را با تجربه زیسته و احساسی آنان همخوانتر مییابند. این همان تفاوت میان «مرجعیت خبری» و «مرجعیت تفسیری» است: رسانه ملی ممکن است هنوز مرجع خبر باشد، اما مرجع «معنا» نیست. پژوهش مؤسسه گمان نیز نشان میدهد که این شکاف در سطح توزیع پاسخها عمیق است: اکثریت پاسخدهندگان نسبت به صداوسیما اعتماد ندارند، در حالی که نیمی از آنان به ایران اینترنشنال اعتماد نسبی دارند. این دادهها را نباید به معنای «پذیرش» روایت رقیب توسط همه جوانان خواند؛ بلکه به معنای «تضعیف مرجعیت روایت خودی» در بخشی از آنان است.
لایه دوم: مهندسی قاب هیجانی؛ چگونه رقیب «معنا» میسازد؟
تحلیل محتوای کیفی تایمز اسرائیل فارسی نشان میدهد این رسانه از زبان احساسی، برجستهسازی «دشمنان مشترک» و برچسبزنی برای شکلدهی به هویت مخاطب و جلب حمایت بینالمللی بهره میبرد. تحلیل گفتمان 229 متن خبری ایران اینترنشنال در بازه انتخابات 2024 نشان میدهد این رسانه «تحریم انتخابات» را به عنوان گرهگاه مرکزی خود قرار داده و مشارکت انتخاباتی را به مثابه «مشروعیتبخشی به نظامی ناکارآمد و سرکوبگر» بازنمایی کرده است (غلامی و همکاران، 2026). یک مطالعه دیگر نیز نشان میدهد ایران اینترنشنال با اتخاذ لحنی «احساسی، محاورهای و گاه توهینآمیز» هنجارهای دیرپای رسانههای فارسیزبان را شکسته و از این طریق «توجه» را به «اعتبار» تبدیل کرده است. رقیب صرفاً «خبر» تولید نمیکند؛ او جهتگیری اخلاقی تولید میکند و هر رویداد را در چارچوبی از پیش تعیینشده از «خیر و شر» جای میدهد. در این چارچوب، «روایت آخرالزمانی» از یک مفهوم دینی به ابزاری برای تعیین مصداق «خیر و شر» در سیاست امروز تبدیل میشود. نکته کلیدی این است که این مهندسی، تصادفی نیست؛ یک طرح ارتباطی است که در آن «زبان»، «قاب» و «مخاطب هدف» از پیش تعیین شدهاند. رقیب از پیش میداند که مخاطب فارسیزبان به چه زخمهایی حساس است، به چه زبانی واکنش نشان میدهد و چه قابهایی را «طبیعی» مییابد. اگر رسانه داخلی فقط به تولید محتوای خبری بسنده کند، در برابر این مهندسی احساسی دست پایین را خواهد داشت؛ نه به این معنا که رسانه داخلی هیچ کاری نمیکند، بلکه به این معنا که میدان نبرد از سطح «اطلاعات» به سطح «احساس و هویت» منتقل شده است.
لایه سوم: جنگ شناختی سفارشی؛ تکنیکهایی که برای «مخاطب فارسیزبان» تنظیم شدهاند
پژوهش ایران اینترنشنال در جنگ دوازدهروزه نشان میدهد این رسانه بر برجستهسازی نارضایتیهای داخلی، آسیبپذیریهای اقتصادی و احساسات ضد نظام متمرکز شده و روایتهای خود را «برای مخاطب فارسیزبان» تنظیم کرده است. تکنیکهای برچسبزنی، تبلیغ سیاه و تکرار در خدمت مشروعیتزدایی به کار گرفته میشوند. نکته کلیدی این است که این تکنیکها با شناسایی نقاط حساس و زخمهای تاریخی مخاطب تنظیم میشوند؛ بنابراین پاسخ صرفاً «تکذیبی» کارآمد نیست. برای مثال، اگر رقیب یک خبر اقتصادی را در قاب «فساد نظام» بازنمایی کند، پاسخ صرفاً «تکذیب رقم» کافی نیست؛ زیرا نبرد در سطح «احساس بیعدالتی» جریان دارد، نه در سطح «صحت عدد». این تکنیکها سه سازوکار قابل تفکیک دارند: نخست، برچسبزنی که طرف مقابل را در قالبهایی مانند «رژیم» یا «محور شرارت» قرار میدهد تا هر اقدام دفاعی او «تجاوز» و هر عقبنشینی او «ضعف» تفسیر شود؛ دوم، تبلیغ سیاه که با انتشار روایتهای نیمهدرست یا تحریفشده، یأس و بیاعتمادی نسبت به نهادهای رسمی را تقویت میکند؛ سوم، تکرار که با بمباران اطلاعاتی، یک پیام مشخص را به «واقعیت مسلم» تبدیل میکند. آنچه این تکنیکها را اثرگذار میکند، نه صرفاً «دروغ» بودن آنها، بلکه «همراستایی آنها با زخمهای تاریخی و نقاط حساس مخاطب فارسیزبان» است.
لایه چهارم: نابرابری الگوریتمی؛ چرا روایت مستند در برابر روایت هیجانی عقب میماند؟
مرور نظاممند پژوهشها درباره اتاقهای پژواک نشان میدهد الگوریتمهای توصیهگر محتوای احساسی و قطبی را در اولویت قرار میدهند و مواجهه با شواهد متناقض را محدود میکنند. دادههای ایران نیز این منطق را تأیید میکند: در میان 10 صفحه فارسیزبان با بیشترین دنبالکننده در اینستاگرام، سه جایگاه به بیبیسی فارسی، منوتو و ایران اینترنشنال اختصاص دارد؛ این رسانهها با «پوشش لحظهای، محتوای تصویری جذاب و روایتهای احساسی» رشد دنبالکننده را تجربه کردهاند. روایت هیجانی حریف با گرامر پلتفرم همسو است؛ روایت مستند و متین داخلی، در این محیط، شانس کمتری برای دیدهشدن دارد. این یک «نابرابری ساختاری» است، نه یک «ضعف محتوایی» صرف. حتی با فرض تولید محتوای باکیفیت از سوی رسانه داخلی، محیط توزیع نابرابر است و شکلگیری «حبابهای فیلتر» مواجهه با دیدگاههای متنوع را دشوارتر میکند. برای ایران این اهمیت مضاعف دارد، زیرا رسانههای فارسیزبان خارجی از همین منطق توزیع بهره میبرند: روایت هیجانی حریف با منطق توزیع پلتفرمها همسو است، و روایت مستند و متین داخلی در این محیط شانس دیدهشدن کمتری دارد. بنابراین، نبرد روایتها نه فقط در سطح «محتوا»، بلکه در سطح «سازگاری با منطق توزیع» جریان دارد. این لایه نشان میدهد که حتی اگر رسانه داخلی «بهترین» محتوا را تولید کند، بدون درک «منطق توزیع»، آن محتوا به دست مخاطب نمیرسد.
لایه پنجم: بدبینی الگوریتمی؛ وقتی مخاطب باور میکند «همه روایتها دستکاریشدهاند»
پژوهش HKS با نمونه 348 نفره از جوانان 18 تا 25 ساله نشان میدهد آگاهی بیشتر از الگوریتمها با نگرانی بیشتر از اطلاعات نادرست همراه است، اما به طور متناقض، افراد با دانش الگوریتمی بالاتر کمتر احتمال دارد اطلاعات نادرست را اصلاح کنند یا با دیدگاههای مخالف درگیر شوند—پدیدهای که «بدبینی الگوریتمی» نامیده شده است. نویسنده اصلی این مطالعه، Myojung Chung، تأکید میکند که این یافته «فرضیات رایج درباره سواد الگوریتمی را به چالش میکشد». دلالت برای جنگ شناختی روشن است: حریف نیازی ندارد مخاطب را «قانع» کند؛ کافی است او را به این باور برساند که «همه روایتها دستکاریشدهاند» تا روایت خودی در بیتفاوتی خنثی شود. در چنین حالتی، مخاطب به روایتی پناه میبرد که دستکم «هیجان» و «قطعیت» بیشتری به او میدهد و این دقیقاً همان چیزی است که رسانههای حریف ارائه میکنند. به عبارت دیگر، خطر اصلی نه «بیسوادی رسانهای» به معنای سنتی، بلکه «بدبینی فلجکننده» است؛ وضعیتی که در آن مخاطب با آگاهی از دستکاری، انگیزه کنش اصلاحی را از دست میدهد و به انفعال شناختی میرسد. این لایه، حلقه پایانی زنجیره است: شکاف اعتماد (لایه اول) با مهندسی قاب (لایه دوم) و تکنیکهای سفارشی (لایه سوم) در محیط نابرابر پلتفرم (لایه چهارم) بازتولید میشود و در نهایت به «تسلیم شناختی» (لایه پنجم) میانجامد.
توصیههایی برای رسانههای داخلی
نخست، از «خبررسانی» به «معناسازی» حرکت کنید. برای هر خبر، یک «قاب تفسیری» روشن ارائه دهید که مخاطب جوان بتواند آن را با تجربه زیسته خود پیوند بزند. صرف تکذیب یا تأیید، در میدانی که رقیب در حال «جهتگیری اخلاقی» است، کافی نیست. این به معنای آن است که رسانه داخلی باید بتواند به پرسش «این رویداد برای منِ مخاطب چه معنایی دارد؟» پاسخ دهد، نه فقط به پرسش «چه اتفاقی افتاد؟.»
دوم، زبان هیجانی را به رسمیت بشناسید، اما در جهت همدلی و امید به کار ببرید. حریف از احساس برای قطبیسازی استفاده میکند. رسانه داخلی میتواند از همان ظرفیت، در جهت بازسازی همدلی اجتماعی و امید واقعبینانه بهره ببرد؛ سکوت احساسی در برابر بمباران احساسی، واگذاری زمین بازی است. این توصیه نه دعوت به «هیجانزدگی»، بلکه دعوت به «مدیریت اخلاقی هیجان» در چارچوب منافع ملی و تمدنی است.
سوم، برای «بدبینی الگوریتمی» چاره بیندیشید. صرف آگاهسازی درباره دستکاری الگوریتمها به «بدبینی» میانجامد. محتوایی تولید کنید که مخاطب را به مشارکت فعال (بازنشر، تولید روایت شخصی، گفتوگوی عمومی) دعوت کند تا احساس «بیاثر بودن» جای خود را به «عاملیت» بدهد. فراخوانهایی مانند «ایران در قاب آخرالزمان» میتوانند از یک رویداد مقطعی به یک «شبکه روایتساز» مستمر تبدیل شوند.
چهارم، شفافیت نهادی را جایگزین کمپین تبلیغاتی کنید. بازسازی اعتماد تنها با حضور چهرههای جدید ممکن نیست؛ نیازمند شفافیت در فرایند تولید خبر، پذیرش اشتباه و ارائه روایتهای چندصدایی از درون جامعه است. اعتماد، حاصل عملکرد مستمر و قابلپیشبینی است.
پنجم، به عمق تمدنی بهعنوان مزیت رقابتی اتکا کنید. ایران به دو گنجینه متصل است: ظرفیتهای تمدنی ایران باستان (از مقاومت اسطورهای شاهنامه تا مفاهیم عدالتخواهی) و غنای تمدن اسلامی. رقیب میتواند خبر را تحریف کند، اما نمیتواند عمق تمدنی یک ملت را با پروپاگاندا نابود کند؛ به شرط آنکه رسانه داخلی این عمق را به زبان امروز و برای مخاطب امروز «ترجمه» کند.
راه برونرفت، نه «تولید انبوهتر» است و نه «تکذیب پرسروصداتر»؛ بلکه بازسازی اعتبار روایت از طریق پیوند با تجربه زیسته مخاطب، شفافیت نهادی و طراحی زبان تازهای برای گفتن از «خیر و شر» در چارچوب یک تمدن زنده است.
یادداشت از: رضا احمدی
انتهای پیام/