تا به دنبال توسعه هستیم، به پیشرفت نمی‌رسیم!

به گزارش خبرگزاری تسنیم؛ یکی از مفاهیم پرکاربرد در ادبیات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی جهان معاصر توسعه است، مفهومی که در بسیاری از کشورها به معیار سنجش موفقیت دولت‌ها و جوامع تبدیل شده است. با این­حال در پس این واژه به ظاهر آشنا، مجموعه‌ای از مبانی فکری، ارزش‌ها و برداشت‌های متفاوت درباره انسان، جامعه و آینده قرار دارد، و همین مسئله باعث شده است که نسبت میان توسعه غربی و الگوی پیشرفت در جوامعی با هویت دینی و تاریخی مستقل، به یکی از بحث‌های مهم اندیشه اجتماعی تبدیل شود.

در ایران نیز این موضوع سابقه‌ای طولانی دارد. بخشی از جریان‌های فکری، پیشرفت را در نزدیک شدن به الگوهای توسعه غربی جست‌وجو کرده‌اند و گروهی دیگر بر ضرورت توجه به ظرفیت‌های داخلی، استقلال و هویت فرهنگی تأکید داشته‌اند. در این میان، مسئله اصلی تنها انتخاب میان دو عنوان توسعه و پیشرفت نیست، بلکه بحث بر سر تعیین مسیری است که بتواند ضمن استفاده از دانش و تجربه جهانی، با باورها، نیازها و توانایی‌های جامعه ایرانی نیز هماهنگ باشد.

محمد رضا قائمی نیک در کتاب بارقه‌هایی از پیشرفت اسلامی ایرانی تلاش کرده است با عبور از بحث‌های صرفاً نظری، تجربه‌های واقعی پیشرفت در ایران را مورد توجه قرار دهد و آن­ها را در برابر برخی پیش‌فرض‌های رایج درباره توسعه قرار دهد. اهمیت کتاب در این است که بحث پیشرفت را به تجربه‌های عینی جامعه پیوند می‌زند و به جای محدود کردن موضوع به تعریف‌های نظری، به سراغ تاریخ شفاهی حوزه پیشرفت رفته و با مطالعه و ارجاع به ده کتاب در این زمینه، نمونه‌هایی از تلاش‌ها و تجربه‌های داخلی را بررسی کرده است.

از این منظر، یکی از پیش‌فرض‌های مهم در برخی نظریه‌های توسعه، آن است که جوامع برای دستیابی به پیشرفت، ناگزیرند مسیری مشابه کشورهای غربی را طی کنند. در چارچوب این نگرش، تجربه تاریخی غرب به الگویی عام و فراگیر تبدیل می‌شود و سایر کشورها نیز برای دستیابی به رشد و رفاه، باید همان مراحل را پشت سر بگذارند. با این حال، این برداشت، با وجود تأثیرگذاری بر سیاست‌گذاری بسیاری از کشورها، همواره با نقدهایی مواجه بوده است، چرا که تجربه تاریخی جوامع نشان می‌دهد شرایط فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کشورها یکسان نیست. از این‌رو، نمی‌توان انتظار داشت الگویی که در بستر تاریخی و اجتماعی خاصی شکل گرفته است، بدون بازنگری و انطباق با شرایط جامعه‌ای دیگر، همان نتایج را به بار آورد، زیرا این الگو تنها مجموعه‌ای از ابزارهای اقتصادی و مدیریتی نیست، بلکه با نوعی نگاه به انسان، جامعه و زندگی نیز پیوند دارد. بر این اساس نقد توسعه غربی در کتاب قائمی‌نیک را باید در همین چارچوب فهمید. مسئله، نفی همه دستاوردهای علمی و صنعتی غرب نیست؛ بلکه نقد این تصور است که تنها یک مسیر مشخص برای پیشرفت وجود دارد و همه جوامع باید برای رسیدن به توسعه، از تجربه تاریخی غرب پیروی کنند.

در چنین نگرشی، تمایز میان بهره‌گیری از تجارب دیگران و وابستگی به الگوهای وارداتی، اهمیتی بنیادین دارد، چرا که جوامع می‌توانند با بهره‌مندی از دانش، فناوری و دستاوردهای موفق جهانی، مسیر پیشرفت خود را هموار سازند، بی‌آن­که استقلال در اندیشه و تصمیم‌گیری را فروگذارند یا از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های درونی خویش غافل شوند. بر این اساس، جامعه ایرانی باید با شناختی عمیق و واقع‌بینانه از پیشینه تاریخی، امکانات و مقتضیات کنونی و آرمان‌های پیش‌روی خود، جایگاه شایسته خویش را در جهان معاصر تعریف و تعیین کند. چنین رویکردی نه بر انزوا و گسست از جهان استوار است و نه به معنای پذیرش بی‌چون‌ و چرای الگوهای مسلط توسعه، بلکه بر ضرورت تعامل سنجیده با جهان، انتخاب آگاهانه و بهره‌گیری متناسب از تجارب و دستاوردهای بشری، با لحاظ شرایط، نیازها و اقتضائات جامعه ایرانی، تأکید دارد.

از جمله ویژگی‌های این کتاب، بهره‌گیری از منابع تاریخ شفاهی در واکاوی مفهوم پیشرفت است. نویسنده با مطالعه و ارجاع به ده اثر در حوزه تاریخ شفاهی پیشرفت، کوشیده است تصویری ملموس و مستند از تجربه‌های عینی، کوشش‌های صورت‌گرفته و دستاوردهای حاصل از فعالیت‌ها و ابتکارات درون‌زا در کشور ترسیم کند. این رویکرد از جهات گوناگون واجد اهمیت است؛ نخست، مفهوم پیشرفت را از چارچوب مباحث انتزاعی و نظری فراتر برده و آن را در بستر تجربه و کنش عملی مورد بررسی قرار می‌دهد. دوم، با بازتاب تجربه زیسته افرادی که در عرصه‌های مختلف با محدودیت‌ها، دشواری‌ها و موانع گوناگون مواجه بوده و در مواجهه با آن‌ها به تدبیر و راهکارهایی دست یافته‌اند، ابعاد انسانی و عملی فرایند پیشرفت را آشکار می‌سازد، و در نهایت، مورد سوم آن است که زمینه شناخت و بازشناسی ظرفیت‌ها، توانمندی‌ها و ابتکاراتی را فراهم می‌آورد که چه‌بسا در روایت‌های کلان و عام از توسعه، کمتر مجال ظهور و بررسی می‌یابند.

تاریخ شفاهی در اینجا تنها وسیله‌ای برای ثبت خاطرات نیست، بلکه می‌تواند به منبعی برای شناخت شیوه‌های حل مسئله، مدیریت منابع، شکل‌گیری اعتمادبه‌نفس و تقویت توان داخلی تبدیل شود. روایت تجربه‌های موفق، به‌ویژه در شرایطی که امکانات محدود بوده، نشان می‌دهد که پیشرفت همیشه به معنای برخورداری از منابع گسترده یا دسترسی کامل به فناوری خارجی نیست. البته تجربه‌های فردی و سازمانی به‌تنهایی نمی‌توانند یک نظریه جامع توسعه را اثبات کنند، چرا که برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای، باید این تجربه‌ها در کنار داده‌های اقتصادی، اجتماعی و تاریخی بررسی شوند.

از این منظر، یکی از امتیازهای رویکرد قائمی‌نیک در این کتاب، توجه به تجربه‌هایی است که می‌توانند در شکل‌گیری اعتماد عمومی و تقویت باور به توانایی‌های داخلی نقش داشته باشند، چرا که این تجربه‌ها یادآور می‌شوند که جامعه ایران تنها مصرف‌کننده دستاوردهای دیگران نیست و در حوزه‌های مختلف، ظرفیت تولید، ابتکار و حل مسئله را نیز در اختیار دارد.

خودکفایی یکی از مفاهیم محوری در بحث پیشرفت بومی است، و گاهی به اشتباه به معنای بی‌نیازی کامل از جهان یا تولید همه کالاها در داخل کشور تفسیر می‌شود، در حالی که در معنای راهبردی، خودکفایی بیشتر به توانایی یک جامعه برای مدیریت نیازهای اساسی، کاهش وابستگی‌های آسیب‌پذیر و حفظ قدرت تصمیم‌گیری اشاره دارد. در جهان امروز، هیچ کشوری به‌تنهایی قادر به تأمین همه نیازهای خود نیست، زیرا ارتباطات اقتصادی و علمی میان کشورها به اندازه‌ای گسترده شده که همکاری بین‌المللی به بخشی از واقعیت اقتصاد جهانی تبدیل شده است. از همین­رو، خودکفایی زمانی اهمیت پیدا می‌کند که به تقویت زیرساخت‌های علمی، صنعتی و اقتصادی منجر شود، و کشوری که بتواند نیازهای اساسی خود را شناسایی کند و برای تأمین آن­ها ظرفیت داخلی بسازد، در برابر فشارها و محدودیت‌های خارجی قدرت بیشتری خواهد داشت.

قائمی‌نیک در کتاب خود، در مواجهه با توسعه غربی، مفهوم خودکفایی را در کنار مؤلفه‌هایی همچون توانمندی‌های درونی، اعتمادبه‌نفس ملی و باور به توانایی ما می‌توانیم مورد توجه قرار می‌دهد. این مفاهیم در حقیقت، بر یک اصل مشترک دلالت دارند و آن باور به ظرفیت جامعه ایرانی برای حل بخشی از مسائل و چالش‌های خود از رهگذر اتکا به نیروی انسانی، دانش بومی و امکانات داخلی است. با این‌حال، تبدیل خودکفایی به سیاستی اثربخش و پایدار، مستلزم برنامه‌ریزی دقیق، واقع‌بینانه و همه‌جانبه است، چرا که صرف تأکید بر تولید داخلی، به‌تنهایی نمی‌تواند زمینه‌ساز پیشرفت و توسعه اقتصادی باشد. بر این اساس، حمایت از تولید داخلی زمانی می‌تواند به توسعه و پیشرفت کشور بینجامد که در راستای ارتقای توانمندی‌های فنی، فناورانه و اقتصادی صورت گیرد، نه آن­که به شکل‌گیری انحصار، تضعیف رقابت و کاهش کیفیت محصولات منجر شود.

پیشرفت تنها به منابع مالی، امکانات فنی و برنامه‌های اقتصادی وابسته نیست، بلکه اراده اجتماعی و اعتمادبه‌نفس ملی نیز در این مسیر نقش تعیین‌کننده دارند. البته، جامعه‌ای که توانایی‌های خود را باور نداشته باشد، حتی با برخورداری از امکانات مناسب نیز ممکن است در برابر مشکلات دچار انفعال شود. از این­رو، باور ما می‌توانیم در ادبیات پیشرفت اسلامی ایرانی به معنای نادیده گرفتن دشواری‌ها یا ساده‌انگاری مشکلات نیست، بلکه بر این اصل استوار است که محدودیت‌ها پایان راه نیستند و می‌توان با تلاش علمی، مدیریت درست و استفاده از ظرفیت‌های موجود، برای عبور از آن­ها اقدام کرد. البته در تجربه بسیاری از کشورها، خودباوری ملی یکی از عوامل مهم شکل‌گیری حرکت‌های بزرگ علمی و صنعتی بوده است. این اعتمادبه‌نفس زمانی نتیجه‌بخش می‌شود که با دانش، تخصص، نظم و برنامه‌ریزی همراه باشد، و بدون این عوامل، خودباوری ممکن است در سطح شعار باقی بماند.

نکته مهم دیگر، نقش مردم در تحقق پیشرفت است، زیرا توسعه‌ای که تنها از مسیر تصمیم‌های دولتی تعریف شود و مردم در آن نقش فعالی نداشته باشند، با محدودیت‌های جدی رو به رو خواهد شد. مشارکت اجتماعی، مسئولیت‌پذیری، اعتماد عمومی و میدان دادن به استعدادهای جوان از جمله عواملی هستند که می‌توانند ظرفیت‌های داخلی را فعال کنند. از این­رو، پیشرفت اسلامی ایرانی زمانی معنا پیدا می‌کند که مردم در آن صرفاً مخاطب برنامه‌ها نباشند، بلکه به‌عنوان نیروی اصلی تولید، ابتکار و تحول اجتماعی حضور داشته باشند.

یکی از مباحث مهم در این اثر، نسبت میان هویت دینی و مسیر پیشرفت است، مثلا در برخی برداشت‌ها، توسعه با فاصله گرفتن از سنت‌های دینی و فرهنگی همراه دانسته می‌شود و این تصور شکل می‌گیرد که برای دستیابی به پیشرفت باید ارزش‌های بومی را به حاشیه برد. بر این اساس، چنین برداشتی پیشرفت را به معنای تغییر کامل هویت جامعه در جهت الگوهای فرهنگی غرب تعریف می‌کند. اما در مقابل، اندیشه پیشرفت اسلامی ـ ایرانی بر این باور است که هویت دینی و تاریخی جامعه می‌تواند بخشی از ظرفیت‌های حرکت به سوی آینده باشد.

هویت ایرانی و اسلامی در طول تاریخ، در شکل‌گیری نظام‌های فکری، فرهنگی و اجتماعی کشور نقش داشته است، و این میراث می‌تواند در حوزه‌هایی مانند اخلاق عمومی، مسئولیت اجتماعی، عدالت‌خواهی، تعاون و توجه به منافع جمعی مورد استفاده قرار گیرد. البته تکیه بر هویت نباید به معنای چشم‌پوشی از ضرورت اصلاح و تحول باشد، چرا که هیچ جامعه‌ای تنها با اتکا به گذشته نمی‌تواند مسائل امروز خود را حل کند. از این­رو، پیشرفت اسلامی ایرانی را باید تلاشی برای ایجاد پیوند میان میراث فکری و فرهنگی جامعه با دانش و نیازهای جهان معاصر دانست.

یکی دیگر از محورهای مورد توجه قائمی‌نیک در این کتاب، بهره‌گیری از بیانات رهبر انقلاب درباره مفاهیمی همچون خودباوری، استقلال، نقد وابستگی و نقش اراده ملی در مسیر پیشرفت است. طرح این موضوع نشان می‌دهد که مسئله پیشرفت اسلامی ـ ایرانی در این اثر، صرفاً به بررسی تجربه‌های تاریخی و اجتماعی محدود نمی‌شود، بلکه مبانی فکری و راهبردی این رویکرد نیز مورد توجه قرار گرفته است. از همین‌رو، در منظومه فکری رهبر انقلاب استقلال یکی از مؤلفه‌های اساسی قدرت ملی به شمار می‌رود. استقلال در این نگرش به معنای قطع ارتباط و تعامل با دیگر کشورها نیست، بلکه بر برخورداری از توان تصمیم‌گیری مستقل و پرهیز از وابستگی‌هایی تأکید دارد که قدرت انتخاب و اختیار کشور را محدود می‌سازند. در این چارچوب، مفهوم خودباوری معنا و جایگاه ویژه‌ای می‌یابد. تأکید بر ظرفیت‌های داخلی، توجه به استعدادها و توانمندی‌های نسل جوان و حمایت از تولید علم و فناوری، از جمله موضوعاتی است که در بیانات رهبر انقلاب بارها مورد تأکید قرار گرفته است.

اهمیت این رویکرد در آن است که پیشرفت را از یک موضوع صرفاً اقتصادی فراتر می‌برد و آن را با استقلال سیاسی، قدرت علمی، امنیت ملی و هویت فرهنگی پیوند می‌دهد. بر این اساس، کشوری که در حوزه‌های راهبردی به دیگران وابسته باشد، در تصمیم‌گیری‌های مهم نیز با محدودیت مواجه خواهد شد. البته استقلال زمانی پایدار می‌شود که پشتوانه علمی و اقتصادی داشته باشد، زیرا صرف تأکید سیاسی بر استقلال، بدون تقویت تولید، ارتقای فناوری و افزایش بهره‌وری، نمی‌تواند این هدف را محقق کند، و به همین دلیل است که خودباوری باید در ساختارهای اقتصادی و علمی کشور به نتیجه برسد.

با وجود اهمیت مبانی نظری پیشرفت اسلامی ـ ایرانی، فاصله میان این مبانی و عملکرد اجرایی مهم است، چرا که جامعه برای دستیابی به پیشرفت به بیش از شعارهای درست و اهداف مطلوب نیاز دارد. از این­رو، سیاست‌های اقتصادی باید دارای ثبات باشند، نظام اداری باید کارآمد باشد و تصمیم‌گیری‌ها بر اساس شناخت دقیق مسائل صورت بگیرد.

از این منظر، اگر از خودکفایی سخن گفته شود، باید موانع تولید و سرمایه‌گذاری نیز برطرف شود، اگر بر اعتمادبه‌نفس ملی تأکید شود، باید فرصت فعالیت و خلاقیت در اختیار نیروهای متخصص قرار بگیرد، یا اگر استقلال اقتصادی هدف است، باید وابستگی‌های غیرضروری کاهش یابد و توان رقابت صنایع داخلی افزایش پیدا کند. همچنین پیشرفت بومی باید بتواند به مسائل ملموس مردم پاسخ دهد، زیرا  اشتغال، مسکن، تورم، عدالت اجتماعی، کیفیت آموزش و دسترسی به خدمات عمومی، موضوعاتی نیستند که بتوان آن­ها را از بحث پیشرفت جدا کرد. بنابراین، هر الگویی که نتواند در این حوزه‌ها به نتایج قابل سنجش برسد، با دشواری در جلب اعتماد عمومی مواجه خواهد شد.

یکی از وجوه شایان توجه کتاب بارقه‌هایی از پیشرفت اسلامی ـ ایرانی در مواجهه با توسعه غربی، بهره‌گیری از تجربه‌های بومی به‌عنوان بخشی از مبانی استدلال و تبیین موضوع است. این رویکرد، زمینه را برای فراتر رفتن بحث پیشرفت از سطح مفاهیم و مباحث کلی فراهم می‌آورد و مخاطب را با نمونه‌هایی عینی از تلاش‌ها، ظرفیت‌ها و توانمندی‌های داخلی آشنا می‌سازد. در بسیاری از مباحث مرتبط با توسعه، نظریه‌های خارجی به‌عنوان معیار اصلی ارزیابی و سنجش مطرح می‌شوند و تجربه‌های داخلی، آن‌گونه که شایسته است، مورد توجه قرار نمی‌گیرند. در چنین شرایطی، بهره‌گیری از تاریخ شفاهی می‌تواند تا اندازه‌ای این وضعیت را دگرگون سازد و زمینه شناخت و بازشناسی ظرفیت‌ها و توانمندی‌هایی را فراهم آورد که چه‌بسا در روایت‌های رسمی یا چارچوب‌های نظری، کمتر مجال ظهور و طرح یافته‌اند.

موفقیت یک تجربه باید از نظر میزان اثرگذاری، پایداری، قابلیت تکرار و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی بررسی شود. همچنین لازم است محدودیت‌ها و ناکامی‌های احتمالی نیز در کنار دستاوردها دیده شوند، زیرا چنین رویکردی مانع از آن می‌شود که تاریخ شفاهی صرفاً به مجموعه‌ای از روایت‌های ستایش‌آمیز تبدیل شود.

از سوی دیگر، نقد توسعه غربی نیازمند شناخت دقیق نظریه‌های مختلف این حوزه است، زیرا توسعه غربی یک جریان کاملاً یکدست نیست و در درون آن دیدگاه‌های متفاوتی درباره عدالت، رفاه، محیط زیست، نقش دولت و مناسبات اقتصادی وجود دارد. بنابراین، نقد دقیق این الگوها باید تفاوت میان جریان‌ها و نظریه‌های مختلف را در نظر بگیرد. از همین­رو، این نکته از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا الگوی پیشرفت اسلامی  ایرانی برای اثبات ظرفیت‌های خود، به صرف نقد الگوهای رقیب نیاز ندارد، بلکه این الگو باید بتواند اهداف، مبانی، روش‌ها و نتایج مورد انتظار خود را به‌روشنی توضیح دهد.

کتاب بارقه‌هایی از پیشرفت اسلامی ایرانی در مواجهه با توسعه غربی نوشته محمدرضا قائمی‌نیک را می‌توان تلاشی برای بازخوانی یکی از مسائل مهم جامعه ایران دانست، مسئله‌ای که به نسبت میان هویت، استقلال، تجربه‌های داخلی و الگوهای توسعه مربوط می‌شود. همچنین، توجه نویسنده به ده کتاب تاریخ شفاهی حوزه پیشرفت و استفاده از بیانات رهبر انقلاب درباره خودباوری و استقلال، به اثر این امکان را داده است که موضوع را از دو زاویه تجربه تاریخی و مبانی فکری دنبال کند، که این ترکیب، بحث پیشرفت را به مسئله‌ای فراتر از انتخاب چند سیاست اقتصادی تبدیل می‌کند. با این حال، مهم‌ترین آزمون هر الگوی پیشرفت، توانایی آن در تبدیل مبانی نظری به نتایج عملی است، چرا که جامعه ایران برای حرکت در مسیر پیشرفت به اقتصاد مولد، نظام آموزشی کارآمد، مدیریت شایسته، عدالت اجتماعی، تولید علم و اعتماد عمومی نیاز دارد.

نکته مهم دیگر آن است که ایران برای پیشرفت ناگزیر به انتخاب میان انزوای علمی و تقلید فرهنگی نیست، بلکه می‌توان از دانش و فناوری جهان استفاده کرد، با اقتصاد بین‌المللی ارتباط داشت و در عین حال، استقلال فکری و هویت فرهنگی را حفظ کرد. چنین مسیری به شناخت دقیق ظرفیت‌های داخلی و برخورداری از قدرت انتخاب نیاز دارد. از همین­رو، کتاب بارقه‌هایی از پیشرفت اسلامی ایرانی در مواجهه با توسعه غربی مخاطب را به تأمل در همین مسئله دعوت می‌کند که پیشرفت ایران باید بر اساس نیازها و توانایی‌های خود جامعه تعریف شود، نه صرفاً با تقلید از مسیری که جوامع دیگر طی کرده‌اند. بنابراین، خودباوری، خودکفایی و اراده ملی زمانی به سرمایه واقعی کشور تبدیل می‌شوند که در کنار دانش، برنامه‌ریزی و مدیریت کارآمد قرار بگیرند، چرا که آینده پیشرفت ایران نیز به همین پیوند میان هویت، اندیشه و عمل وابسته است.

انتهای پیام/