بیهقی؛ مورخی که تاریخ را به قصه نزدیک کرد!

به گزارش خبرگزاری تسنیم؛ محمدرضا حاجی آقا بابایی عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در  نشست علمی با موضوع ابوالفضل بیهقی؛ از تاریخ‌نویسی تا قصه‌پردازی که در شهرکتاب مرکزی برگزار شد، به جایگاه ابوالفضل بیهقی در سنت تاریخ‌نگاری و ادبیات فارسی پرداخت.

محمد رضا حاجی آقابابایی در ابتدای این نشست اظهار داشت: نام ابوالفضل بیهقی در حافظه ادبی و تاریخی ایرانیان با کتابی گره خورده است که از مرز یک اثر تاریخی فراتر رفته و به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های نثر فارسی تبدیل شده است. تاریخ بیهقی در نگاه نخست کتابی درباره حکومت غزنویان و رویدادهای سیاسی و نظامی آن دوره است، اما ماندگاری آن تنها به اطلاعات تاریخی محدود نمی‌شود، بلکه آن­چه این اثر را در گذر قرن‌ها زنده نگه داشته، توانایی نویسنده در روایت زندگی، شخصیت‌ها، مناسبات قدرت و پیچیدگی‌های رفتار انسان است.

وی افزود: عنوان نشست شهرکتاب مرکزی نیز بر همین پیوند تأکید دارد، چرا که پیوندی میان تاریخ‌نویسی و قصه‌پردازی است که در آثار بیهقی به شکلی کم‌نظیر دیده می‌شود. از همین­رو، بازخوانی این موضوع فرصتی­ ویژه برای توجه به یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های ادبیات کلاسیک فارسی است، ظرفیتی که در آن روایت گذشته تنها به ثبت اتفاقات محدود نمی‌ماند و با هنر نویسندگی، به تجربه‌ای ادبی و انسانی تبدیل می‌شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی خاطر نشان کرد: تاریخ‌نگاری در شکل متعارف خود با ثبت حوادث، معرفی شخصیت‌ها، توضیح مناسبات سیاسی و ارائه اطلاعات درباره دوره‌های گذشته شناخته می‌شود. در چنین رویکردی، مورخ وظیفه دارد آن­چه را اتفاق افتاده است، با تکیه بر اسناد، مشاهدات و روایت‌های معتبر ثبت کند. با این حال، تاریخ‌نگاری در آثار برجسته تنها به گردآوری اطلاعات محدود نمی‌شود، بلکه شیوه انتخاب رویدادها، ترتیب روایت، توصیف شخصیت‌ها و نحوه مواجهه نویسنده با حوادث، در شکل‌گیری ارزش نهایی اثر نقش تعیین‌کننده دارد.

این پژوهشگر و  استاد دانشگاه افزود: بیهقی از جمله نویسندگانی است که توانسته میان این دو وظیفه پیوند برقرار کند، به این صورت که از یک سو به عنوان دبیر و کارگزار دیوان غزنوی با ساختار قدرت و تحولات سیاسی زمان خود آشنایی داشت و از سوی دیگر، با بهره‌گیری از توانایی ادبی و زبانی، رویدادها را به شکلی روایت می‌کرد که خواننده تنها با مجموعه‌ای از اطلاعات تاریخی روبه‌رو نباشد.

حاجی آقا بابایی در ادامه بیان کرد: در تاریخ بیهقی حوادث در کنار شخصیت‌ها معنا پیدا می‌کنند، و نویسنده به جای آن­که صرفا نتیجه یک تصمیم سیاسی یا پایان یک واقعه را گزارش کند، زمینه‌های شکل‌گیری آن را نیز پیش چشم خواننده قرار می‌دهد. همچنین رفتار افراد، گفت‌وگوها، نگرانی‌ها، رقابت‌ها و مناسبات میان صاحبان قدرت، بخشی از روایت را تشکیل می‌دهند، و همین ویژگی سبب شده است که اثر ایشان در کنار ارزش تاریخی، از ظرفیت بالایی برای مطالعه ادبی و اجتماعی برخوردار باشد. بر این اساس، این شیوه روایت تاریخ را از یک گزارش خشک و صرفاً اطلاعاتی دور می‌کند و به آن بُعدی انسانی می‌بخشد، زیرا خواننده در مواجهه با تاریخ بیهقی تنها با نام پادشاهان و وزیران آشنا نمی‌شود، بلکه با انسان‌هایی روبه‌روست که در موقعیت‌های دشوار تصمیم می‌گیرند، دچار اشتباه می‌شوند، از قدرت استفاده می‌کنند یا در برابر تحولات سیاسی آسیب می‌بینند.

وی افزود: از موضوعات مهم در بررسی تاریخ بیهقی، نسبت میان واقعیت و روایت است. تاریخ‌نگار با رویدادهایی سر و کار دارد که در گذشته اتفاق افتاده‌اند، اما برای انتقال آن­ها به مخاطب ناگزیر از انتخاب و سازمان‌دهی اطلاعات است، چرا که هیچ روایتی نمی‌تواند همه جزئیات یک واقعه را به صورت همزمان و بدون واسطه بازتاب دهد، و نویسنده باید تصمیم بگیرد کدام بخش از حادثه اهمیت بیشتری دارد، کدام شخصیت در مرکز روایت قرار بگیرد و اطلاعات با چه ترتیبی در اختیار خواننده قرار گیرد. البته، این انتخاب‌ها به معنای داستان‌سازی یا کنار گذاشتن حقیقت تاریخی نیست، بلکه نشان‌دهنده نقش روایت در انتقال واقعیت است.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه با اشاره به این­که نباید میان قصه‌پردازی و جعل واقعیت ارتباط یکسانی برقرار کرد، اظهار داشت: داستان‌پردازی در این بحث به معنای استفاده از ابزارهای روایت مثل شخصیت پردازی، توصیف، گفت­و گو، تعلیق و تنظیم روایت برای روشن‌تر کردن یک واقعه است. همچنین مورخ همچنان با مسئولیت بیان حقیقت تاریخی روبه‌روست، اما برای انتقال آن از ظرفیت‌های زبان و ادبیات استفاده می‌کند.

این استاد دانشگاه افزود: اهمیت این موضوع در تاریخ بیهقی زمانی روشن‌تر می‌شود که به روایت حوادث درباری توجه کنیم، زیرا فضای دربار غزنوی، رقابت میان صاحبان منصب، تصمیم‌های سیاسی و سرنوشت افرادی که در مناسبات قدرت گرفتار می‌شوند، در این اثر تنها به شکل گزارشی از وقایع ظاهر نمی‌شود، بلکه نویسنده با جزئی‌نگری فضای هر حادثه را بازسازی می‌کند و به مخاطب امکان می‌دهد مناسبات پشت پرده رویدادها را دنبال کند. بنابراین، تاریخ بیهقی را می‌توان اثری دانست که در آن تاریخ و ادبیات در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند، بدون آن­که یکی ارزش دیگری را از میان ببرد.

محمد رضا حاجی آقابابایی در ادامه این نشست خاطر نشان کرد: یکی از مهم‌ترین دلایل جایگاه ویژه تاریخ بیهقی، زبان و نثر آن است، زیرا نثر بیهقی ‌تنها وسیله انتقال اطلاعات تاریخی نیست، بلکه یکی از عناصر اصلی شکل‌دهنده هویت ادبی کتاب است. از همین­رو، انتخاب واژگان، ترکیب جمله‌ها، استفاده از تصویرهای ادبی و توجه به جزئیات زبانی، به متن کیفیتی بخشیده که آن را از بسیاری از آثار تاریخی هم‌دوره متمایز می‌کند.

وی افزود: عواملی مانند هنجارگریزی‌های نحوی، ساخت ترکیب‌های تازه، کاربرد ساخت‌های کهن افعال، تصویرپردازی، استفاده از صور خیال و شواهد قرآنی و ادبی از جمله مؤلفه‌هایی معرفی شده‌اند که در برجسته شدن زبان تاریخ بیهقی نقش دارند. بنابراین، ارزش ادبی تاریخ بیهقی صرفاً نتیجه موضوعات تاریخی یا شهرت نویسنده نیست، بلکه ساختار زبان و شیوه استفاده از ظرفیت‌های آن نیز در ادبی شدن اثر نقش اساسی دارد، چرا که بیهقی با زبانی روایت می‌کند که هم توانایی انتقال جزئیات تاریخی را دارد و هم می‌تواند احساس، فضای اجتماعی و موقعیت شخصیت‌ها را به مخاطب منتقل کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در ادامه این نشست اظهار داشت: یکی از جنبه‌های مهم تاریخ بیهقی، توجه نویسنده به شخصیت‌های حاضر در رویدادهاست، زیرا  در بسیاری از متون تاریخی افراد بر اساس عنوان، جایگاه سیاسی یا نقشی که در یک واقعه داشته‌اند معرفی می‌شوند. اما در تاریخ بیهقی، شخصیت‌ها تنها به موقعیت رسمی خود محدود نمی‌مانند، بلکه رفتار، گفتار، تصمیم‌ها و واکنش‌های آنان در موقعیت‌های مختلف بخشی از هویت روایی آن­ها را شکل می‌دهد. از همین­ رو، این شیوه به خواننده اجازه می‌دهد با ابعاد گوناگون شخصیت‌ها آشنا شود و تنها به داوری‌های کلی درباره آن­ها اکتفا نکند.

حاجی آقا بابایی افزود: برای نمونه، روایت ماجرای حسنک وزیر از بخش‌های برجسته تاریخ بیهقی است، زیرا این روایت صرفاً گزارشی از محاکمه و سرنوشت یکی از رجال دوره غزنوی نیست، بلکه تصویری از مناسبات قدرت، فضای سیاسی دربار، رقابت‌های شخصی و پیامدهای تصمیم‌های صاحبان قدرت به دست می‌دهد. بیهقی در این بخش، با پرداختن به جزئیات و توصیف موقعیت شخصیت‌ها، رویدادی تاریخی را به روایتی تأثیرگذار تبدیل می‌کند، و مخاطب علاوه بر آگاهی از سرنوشت حسنک، با فضای سیاسی و اجتماعی آن دوره نیز آشنا می‌شود. چنین روایتی نشان می‌دهد که تاریخ برای بیهقی تنها مجموعه‌ای از اتفاقات پراکنده نیست، بلکه به ارتباط میان رویدادها و شخصیت‌ها توجه دارد و می‌کوشد زمینه‌های شکل‌گیری حوادث را نیز در روایت خود منعکس کند.

عضو هیئت علمی اظهار داشت: این ویژگی از نظر مطالعات ادبی اهمیت زیادی دارد، زیرا شخصیت‌پردازی یکی از عناصر اصلی داستان‌گویی است و حضور آن در یک اثر تاریخی، ظرفیت روایی متن را افزایش می‌دهد. البته شخصیت‌های تاریخ بیهقی در بستری از واقعیت تاریخی قرار دارند و همین تفاوت، اثر را در جایگاهی میان تاریخ‌نگاری و روایت ادبی قرار می‌دهد.

حاجی آقا بابایی در پایان این نشست خاطر نشان کرد: کتابی که امروز با نام تاریخ بیهقی در اختیار مخاطبان قرار دارد، بخش‌هایی از تاریخ حکومت غزنوی، به ‌ویژه دوره مسعود غزنوی، را روایت می‌کند. درباره گستره اولیه اثر و این­که آیا بخش‌های بیشتری از آن نوشته شده یا نه، دیدگاه‌های پژوهشی مختلفی مطرح شده است. بنابراین، این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که شناخت یک متن کلاسیک تنها با خواندن محتوای موجود آن کامل نمی‌شود، بلکه بررسی شرایط نگارش، ساختار اثر، هدف نویسنده و محدوده موضوعی آن نیز در فهم دقیق‌تر متن نقش دارد.

انتهای پیام/