پس از این بزرگان، چگونه باید چراغ دانش دینی را روشن نگه داریم؟
- اخبار فرهنگی
- اخبار اندیشه
- 28 آبان 1405 - 11:30
به گزارش خبرگزاری تسنیم، تصور کنید در خانهای ستونها ترک برداشتهاند و کف اتاق نشانههای نشست زمین را آشکار کرده است؛ اما اهل خانه بهجای بررسی پی و ستونها، نگران رنگ پردهها و تعویض پنجرهها هستند. خانه هنوز سرپاست؛ اما آیا میتوان به ظاهر آراستهاش دل خوش کرد؟ خبر درگذشت آیتاللهالعظمی وحید خراسانی برایم اندوهبار بود. سالها سخنان و دیدگاههای ایشان را دنبال کردهام و نامشان را با فقاهت، تدریس و تربیت شاگردان میشناسم. ارادت ویژه ایشان به حضرت فاطمه زهرا(س) نیز از وجوه شناختهشده شخصیت دینیشان بود. فقدان چنین عالمی، فقط یادآور رفتن یک فقیه برجسته نیست؛ ما را با پرسشی روبهرو میکند: پس از این بزرگان، چگونه باید چراغ دانش دینی را روشن نگه داریم؟
میراث یک عالم را نمیتوان فقط با یادآوری نام و آثارش زنده نگه داشت. میراث علمی زمانی استمرار مییابد که شاگردانی تربیت شوند که هم به عمق دانش گذشتگان راه یافته باشند و هم توان مواجهه با پرسشهای زمانه خود را داشته باشند. سنت استاد و شاگردی، اگر به انتقال محفوظات محدود شود، از پویایی بازمیماند.
ما به فقاهت نیاز داریم؛ به فقیهانی که سالها از عمر خود را صرف فهم دقیق قرآن، سنت و استنباط احکام میکنند. اما همه پرسشهای انسان در قلمرو فقه قرار نمیگیرد. جوانی که درباره اصل وجود خدا، امکان وحی، نسبت علم و ایمان، تکامل، اختیار، عدالت یا معنای زندگی سؤال دارد، پیش از آنکه درباره جزئیات یک حکم بپرسد، میخواهد بداند چرا باید به آن جهانبینی اعتماد کند.
این پرسشها را نباید نشانه دشمنی با دین بدانیم. گاهی پشت یک سؤال ساده، ساعتها جستوجو و مطالعه پنهان است. نوجوانی را تصور کنیم که در صفحه تلفن همراهش با استدلالی درباره آفرینش روبهرو میشود و آن را برای گفتوگو به خانه میآورد. اگر پاسخ ما فقط این باشد که «این حرفها را نخوان» یا «ایمانت را ضعیف نکن»، سؤال از میان نمیرود؛ فقط راه گفتوگو بسته میشود.
پیش از آنکه از جوان بخواهیم به پاسخ ما اعتماد کند، باید از خود بپرسیم: آیا برای شنیدن پرسش او وقت گذاشتهایم؟ آیا میتوانیم بدون رنجیدن با تردیدش روبهرو شویم؟ آیا میان پرسش صادقانه و انکار آگاهانه تفاوت میگذاریم؟
امروز جوان در چند دقیقه به دیدگاههایی دسترسی پیدا میکند که پیشتر شاید سالها طول میکشید تا با آنها روبهرو شود. هوش مصنوعی نیز پاسخهایی سریع و منظم پیش روی او میگذارد؛ پاسخهایی که همیشه درست نیستند، اما گاهی از پاسخهای شتابزده ما قانعکنندهتر به نظر میرسند. در چنین فضایی، تکرار محفوظات و سرزنش پرسشگر راهگشا نیست. پاسخ دینی باید از استدلال برخوردار باشد و با زبان و نیاز مخاطب ارتباط برقرار کند. اگر پاسخ قطعی در دست نیست، پذیرفتن ندانستن، از ارائه پاسخی سست و شتابزده بهتر است.
اینجا مسئولیت ما فقط دفاع از باورهایمان نیست؛ باید آنها را چنان بشناسیم که بتوانیم دربارهشان گفتوگو کنیم. فقیه قرار نیست پزشک، جامعهشناس یا فیلسوف باشد؛ همانطور که فیلسوف جای فقیه را نمیگیرد. اما حوزه علمیه، اگر میخواهد به نیازهای فکری جامعه پاسخ دهد، به پرورش تخصصهای مکمل نیاز دارد: فقیه، متکلم، فیلسوف، مفسر و پژوهشگری که مسائل امروز انسان را بشناسد.
سنت علمی ما از این گستردگی بیبهره نبوده است. امام خمینی در کنار جایگاه برجسته فقهی و اصولی، با فلسفه و حکمت نیز آشنا بود. آیتالله جوادی آملی نمونهای از پیوند فقه، تفسیر، فلسفه و عرفان است. این تجربهها نشان میدهد که رشد دانش دینی با گشودگی به شاخههای دیگر معرفت امکانپذیر است. هر دانشمندی باید در قلمرو تخصص خود عمیق شود؛ اما دانشها نباید از گفتوگو با یکدیگر محروم بمانند.
از سوی دیگر، شیوه انتقال دینداری نیز تغییر کرده است. در بسیاری از خانوادههای گذشته، نماز و روزه، رعایت حلال و حرام، خمس و زکات، حجاب و مناسبتهای مذهبی در زندگی روزمره حضور پررنگتری داشت. خانواده، مسجد، مدرسه و محله در کنار هم، ارزشها را به نسل بعد منتقل میکردند. امروز آن شبکه اجتماعی به همان شکل سابق عمل نمیکند. جوان فقط شنونده روایت خانواده نیست؛ روایتهای گوناگون را میبیند، مقایسه میکند و دلیل میخواهد.
نمیتوان از او انتظار داشت باورهای نسل پیش از خود را صرفاً به دلیل قدمتشان بپذیرد. ایمان اگر قرار است در وجود او ریشه بدواند، باید فرصت فهمیدن و انتخاب آگاهانه پیدا کند. باورِ بیپشتوانه ممکن است با یک پرسش فروبریزد؛ اما باوری که از مسیر شناخت و اندیشه گذشته باشد، توان بیشتری برای ایستادگی دارد.
در کنار این تغییر، مسئله دیگری هم وجود دارد که گاهی از گفتنش پرهیز میکنیم: در ذهن بخشی از مردم، مرز میان دین، حوزه، روحانیت و رفتار اشخاص کمرنگ شده است. خطای یک روحانی ممکن است به حساب همه عالمان نوشته شود و نارضایتی از رفتار یک فرد، به اصل دین سرایت کند.
اما آیا همه اینها بیانصافی مردم است؟ وقتی کسی به نام دین سخن میگوید، رفتار او بر تصور دیگران از دین اثر میگذارد. نمیتوان از مردم خواست میان گفتار و کردار صاحبان جایگاه دینی تفکیک کنند، اما خودمان نسبت به این فاصله بیاعتنا بمانیم. عنوان روحانیت نباید سپر مصونیت از نقد باشد. عالم دینی نیز مسئول رفتار خویش است.
در عین حال، خطای یک فرد را نمیتوان به همه عالمان و میراث علمی حوزه تعمیم داد. ما به هر دو انصاف نیاز داریم: نه تقدیس بیچونوچرای افراد و نه تخریب فراگیر. نقد رفتار نادرست، دشمنی با دین نیست؛ گاهی از دغدغه حفظ حرمت دین سرچشمه میگیرد. بازسازی اعتماد نیز با درخواست احترام اتفاق نمیافتد؛ اعتماد از علم، صداقت، تواضع، پاسخگویی و رفتار قابل اعتماد به دست میآید.
دینداری تنها در ظاهر پوشش و انجام مناسک خلاصه نمیشود. نماز و روزه و حجاب و دیگر شعائر جایگاه خود را دارند؛ اما حقالناس، امانتداری، عدالت، صداقت و پرهیز از ظلم نیز در متن تعالیم دینیاند. اگر این ارزشها در رفتار ما کمرنگ شوند، تأکید بر ظواهر بهتنهایی نمیتواند فاصلهای را که در دلها شکل گرفته است، از میان بردارد.
در اینجا مسئله اصلی روشنتر میشود: وقتی بخشی از نسل جوان درباره مبانی اعتقادی پرسش دارد، پاسخ ما نمیتواند فقط افزایش تذکر درباره مناسک باشد. عمل دینی هنگامی عمق پیدا میکند که بر فهم و باور استوار باشد. نمیتوان از کسی انتظار داشت به چرایی ایمان نیندیشد و در عین حال، در همه جلوههای آن پایدار بماند.
شاید لازم باشد در خانه، مدرسه، مسجد و حوزه، شیوه مواجههمان با نسل تازه را بازنگری کنیم؛ سؤال را بشنویم، دانش بیاموزیم، از پاسخگویی نگریزیم و اعتماد را به جای مطالبه کردن، به دست آوریم. این مسئولیت تنها بر دوش یک نهاد نیست؛ هرکدام از ما، به اندازه جایگاهی که در خانواده و جامعه داریم، در شکلگیری این اعتماد سهم داریم.
خانه دینداری را نمیتوان تنها با آراستن نمای آن استوار نگه داشت. باید به بنیانهای اعتقادی بازگشت، پرسشها را جدی گرفت و میان دانش، اخلاق و عمل پیوندی دوباره برقرار کرد. پرده زیباست؛ اما اگر ستونها ترک برداشته باشند، زیبایی خانه چیزی را تضمین نمیکند. پیش از آنکه از نسل جوان بخواهیم در این خانه بماند، باید ببینیم برای پرسشهایش جایی در آن ساختهایم یا نه.
یادداشت از: معصومه جمشیدی
انتهای پیام/