عدالت؛ ستون اصلی بقا در فلسفه اجتماعی علامه طباطبایی
- اخبار فرهنگی
- اخبار اندیشه
- 28 آبان 1405 - 15:06
به گزارش خبرگزاری تسنیم، نشست تخصصی امتداد نظریه اعتباریات علامهطباطبایی(ره) به همت برخی از نهادهای حوزوی و دانشگاهی به مناسبت ایام ارتحال صاحب"المیزان"در مدرسه علمیه حضرت ولیعصر(عج) قم برگزار شد.
در این نشست حجتالاسلام احسان کرمانشاهانی به تبیین موضوع"جامعه؛ از اعتبار تا حقیقت"(تأملی در حقیقت جامعه از دیدگاه علامه طباطبایی) پرداخت و در ادامه دکتر محسن جوادی، عضو هیئت علمی دانشگاه قم، موضوع "اعتباریات و استدلال اخلاقی" را مورد توجه و تحلیل قرار داد و در خاتمه نیز دکتر منصوره اولیایی به تبیین موضوع "ذهن، زبان و کنش"(مقایسهای میان نظریات علامه طباطبایی و دانشمندان علوم شناختی)پرداخت.
حجتالاسلام احسان کرمانشاهانی، استاد حوزه علمیه قم و پژوهشگر فلسفه و کلام اسلامی، در این نشست، فرآیند شکلگیری هویت جمعی و نهادهای اجتماعی را از منظر فلسفه اسلامی مورد تحلیل قرار داد و گفت: مبنای نظریه اعتباریات علامه طباطبایی در «ذاتگرایی» فلسفه اسلامی و میراث فکری ارسطو ریشه دارد.
وی افزود: بر اساس اصول فلسفه اسلامی، هر موجودی در عالم به سوی کمال خود در حرکت است و هنگامی که کمال را ادراک میکند، دو ویژگی “حب” (ادراک کمال) و “لذت” (نیل به کمال) در او پدید میآید. از سویی هنگامی که انسان برای رسیدن به یک کمال همچون رفع گرسنگی، نیازمند انجام یک عمل باشد، آن کمال در قالب “منفعت” ظاهر میشود و نخستین مفهوم اعتباری یعنی “باید” (اعتبار وجوب) متولد میگردد؛ به این معنا که انسان برای نیل به منفعت خود، حکم میکند که باید فلان عمل را انجام دهد.
مدرس و پژوهشگر فلسفه و کلام اسلامی همچنین ضمن تبیین گام بعدی در نظام اعتباریات ابراز داشت: در مواردی که منفعت انسان نه از عمل مستقیم او، بلکه از طریق یک شیء خارجی حاصل میشود، ذهن دست به "اعتبار استخدام" میزند؛ یعنی شیء خارجی را در حکم اعضا و جوارحِ خود اعتبار میکند تا به خدمت او درآید.
وی با اشاره به تعبیر دقیق علامه طباطبایی(ره) درباره «دام طبیعت» خاطرنشان کرد: اصل استخدام و منفعتطلبی، ویژگیِ ذاتی و اختصاصیِ انسان نیست، بلکه در تمام موجوداتِ دارای شعور و ادراک از جمله حیوانات جریان دارد. با این حال، نتیجه استخدام این است که "منِ" انسان به صورت پنداری و اعتباری گسترش مییابد؛ ابتدا انسان خود را مساوی با "بدن" خویش میپندارد و سپس با تعمیم استخدام، خانه، ثروت، مقام و حتی انسانهای دیگر را جزئی از هویت پنداری خود تلقی میکند. "استخدام متقابل"؛ نقطه تولد "ما" و جامعه بشر
استاد حوزه علمیه قم، نقطه عطف شکلگیریِ اجتماع را مواجهه انسان با همنوع خود دانست و افزود: زمانی که انسان با انسان دیگری روبرو میشود، درمییابد که طرف مقابل نیز همچون او موجودی استخدامگر و منفعتطلب است. از این رو، برای آنکه بهرهبرداری او پایدار بماند، ناگزیر تن به "استخدام متقابل" میدهد؛ یعنی در ازای به خدمت گرفتن دیگری، اجازه میدهد که طرف مقابل نیز از او بهرهمند شود.
کرمانشاهانی در تبیین دو رکن این تعامل بیان داشت: مرحوم علامه طباطبایی این استخدام متقابل را هم از مجرای "حفظ بقای منفعت" و هم از مجرای "نوعدوستی و محبت فطری به همنوع" تبیین میکند. حاصل این مشارکت و اعتبارِ مشترک، پیدایش یک وحدت اعتباری به نام "ما" است.
وی اضافه کرد: نکته شگفتانگیز اینجاست که "ما"در عین اینکه گسترشِ"من" است، همزمان نفیکننده خودخواهی و انحصارطلبیِ "منِ" فردی نیز هست. با تکرار و تعمیم این استخدام متقابل میان افراد بیشتر که البته نخستین نمود آن در نهاد خانواده میان زن و شوهر یا مادر و فرزند شکل میگیرد، هویت جمعی تعمیق یافته و جامعه انسانی بهوجود میآید.
پژوهشگر فلسفه و کلام اسلامی، در ادامه تبیین فرآیند شکلگیری اجتماع در اندیشه علامه طباطبایی، چگونگی گسترش "ما"ی اجتماعی و نیز نقش «عدالت» در بقای جامعه و نحوه تبدیل شدن یک جمعِ اعتباری به یک «واحدِ حقیقی» دارای فرهنگ و تمدن را تشریح کرد.
وی همچنین با اشاره به اینکه نخستین اعتبار اجتماعی در نهادهایی چون خانواده و میان همسران یا مادر و فرزند شکل میگیرد، اظهار داشت: گسترش "ما" به دو صورت رخ میدهد؛ نخست از طریق افزایش اعضای همان واحد اولیه مانند اضافه شدن فرزندان و خویشاوندان و دوم از طریق برقراری استخدام متقابل میان دو یا چند "ما"ی مستقل مانند پیوند دو خانواده یا دو اجتماع کوچک با یکدیگر که به تشکیل اجتماعات بزرگتر میانجامد.
کرمانشاهانی در ادامه به یک آفت مهم در روابط میان جوامع اشاره کرد و افزود: همانند رابطه فرد با همنوع خود، اگر رابطه میان دو اجتماع، یکطرفه و فاقد استخدام متقابل باشد، "ما"ی بزرگتری شکل نمیگیرد؛ بلکه پدیدهای به نام استثمار و امپریالیسم متولد میشود. در این حالت، یک جامعه تنها در پی گسترش انحصاریِ "منِ" جمعی خود بر دیگری است.
وی همچنین با بیان اینکه ریشه تمامی اعتبارات اجتماعی در منفعتطلبی افراد نهفته است، گفت: از منظر علامه طباطبایی(ره)، "منفعت" اصل اولی است که به "استخدام" میانجامد و "استخدام متقابل" نیز به "اجتماع" منتهی میشود. بنابراین، انسان به صورت مستقیم و بیواسطه اجتماعطلب (مدنیبالطبع) نیست، بلکه طبع او از رهگذر منفعتطلبی و استخدام متقابل به اجتماع راه میبرد.
استاد حوزه علمیه قم، جایگاه «عدالت اجتماعی» را در همین نقطه تبیین کرد و افزود: عدالت اجتماعی به معنای هموزن بودن و توازن در استخدام متقابل است؛ یعنی هر فرد به اندازه زحمت و خدمتی که ارائه میدهد، از خدمات طرف مقابل بهرهمند شود. اگر این توازن برهم بخورد، افراد قرارداد اعتباری استخدام را به هم میزنند. بنابراین، عدالت اجتماعی ضامن بقای اجتماع است و برخلاف تصور رایج که گزاره "العدلُ حَسَن" را یک بدیهیِ اولیه و پیشینی میدانند، در نظام اعتباریات علامه، عدالت اجتماعی امری متأخر از تشکیل اجتماع است.
وی همچنین یادآور شد: هنگامی که افراد در بستر اعتباریِ استخدام متقابل کنار هم قرار میگیرند و تعامل آنها تکرار میشود، به تدریج "عواطف مشترک"، "باورهای مشترک" و "پسندهای مشترک"در میان آنها میروید که مجموع اینها را میتوان فرهنگ نامید. در این میان نکته جالب توجه اینجاست که این باورها و عواطف مشترک که از خاکِ "اعتباریات" روییدهاند، در عرصه نفس و ذهنیت افراد، یک "وحدت و اتصال حقیقی" ایجاد میکنند. در این مرحله، جامعه دیگر یک امر اعتباریِ محض نیست، بلکه به یک "واحدِ حقیقی" با ذهنیت، حافظه و فعل اجتماعی واحد تبدیل میشود.
کرمانشاهانی گفت: این وحدتِ حقیقی و فرهنگی است که در سبک زندگی، معماری، شهرسازی، هنر و ادبیات یک "تمدن" تجسم مییابد، "امت" را میسازد و با ظهور مظهر آن فرهنگ به عنوان "امام"، رابطه حقیقیِ "امام و امت" را پدید میآورد. بر این اساس، میتوان فرهنگ را فصل ممیز جوامع انسانی و عامل تنوع هویتی تمدنها دانست.
تفاوت استدلال عملی و استدلال اخلاقی
دکتر محسن جوادی، پژوهشگر فلسفه اخلاق و عضو هیئت علمی دانشگاه قم نیز ضمن گرامیداشت چهل و پنجمین سالگرد ارتحال علامه طباطبایی به واکاوی نسبت میان استدلال اخلاقی و دو رویکرد متفاوت علامه طباطبایی در نظریه اعتباریات پرداخت. وی در تبیین مبانی نظری بحث، «استدلال اخلاقی» را یکی از زیرمجموعههای «استدلال عملی» معرفی کرد و گفت: در رویکرد سنتی، تفاوت استدلال عملی با استدلال نظری در این است که نتیجه استدلال عملی، برخلاف گزارههای نظری که صرفاً بیانگر یک واقعیت هستند، دارای صبغه هنجاری و ناظر به عمل است.
عضو هیئت علمی دانشگاه قم همچنین با تأکید بر اینکه هر استدلال عملی لزوماً اخلاقی نیست، افزود: دشوارترین مسئله در فرااخلاق، تشخیص حیث اخلاقی و تفکیک دلایل اخلاقی از دلایل مصلحتی و ابزاری است؛ موضوعی که محل نزاع اصلی مکاتبی همچون فلسفه اخلاق کانت با سودگرایان بوده است. وی همچنین به رویکردهای نوین در فلسفه اخلاق نظیر دیدگاه جاناتان دنسی اشاره کرد که بر اساس آن، استدلال اخلاقی صرفاً در سطح گزارههای نظری متوقف نمیماند، بلکه مستقیماً ناظر به توجیه و پشتیبانی از «عمل» و «تصمیم» است و با نظریه اعتباریات علامه طباطبایی قرابت دارد.
دکتر جوادی، نظریه اعتباریات را در منظومه فکری علامه طباطبایی به دو دوره و رویکرد مجزا تقسیم کرد و گفت: در بحث از رویکرد علمالنفسی و فلسفه عمل باید گفت که این دیدگاه متعلق به آثار دوران جوانی علامه در «رسائل سبعه» است. ایشان در این مرحله برای تبیین صدور فعل اختیاری از انسان و حفظ اصل علیت (الشیء ما لم یجب لم یوجد) بدون آنکه به جبر بینجامد، معتقد است انسان پیش از انجام هر فعل اختیاری، یک «وجوب اعتباری» برای آن جعل میکند تا فعل محقق شود.
وی در بحث از رویکرد معرفتشناختی نیز افزود: این رویکرد در کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» و در مقام پاسخ به ادعاهای معرفتشناختی مارکسیسم شکل گرفته است. جوادی همچنین بیان داشت: مرحوم علامه طباطبایی در برابر مارکسیستها که تمامی معارف بشری را محصول ساختارهای زیستی و فاقد حقیقت عینی میدانستند، میان ادراکات حقیقی (کاشف از واقع) و ادراکات اعتباری تمایز قائل شدند و تبیین کردند که باورهای اعتباری بر اساس دواعی احساسی و مقاصد عملی انسان شکل میگیرند.
جوادی در تشریح مفهوم «اعتبار» گفت: اعتبار از دیدگاه علامه طباطبایی عبارت است از اعطای حد یا حکمِ چیزی به چیز دیگر که بر اساس دواعی احساسی یا مقاصد عملی صورت میگیرد. وی با اشاره به تفاوت رویکرد علامه طباطبایی با استادش، مرحوم محقق اصفهانی، افزود: در حالی که محقق اصفهانی بحث اعتباریات را به مفاهیمی چون ملکیت محدود میکرد، علامه طباطبایی دایره این نظریه را گسترش داد و مفاهیم بنیادین اخلاقی نظیر حُسن و قُبح و باید و نباید را نیز ذیل اعتباریات قرار داد.
عضو هیئت علمی دانشگاه قم همچنین در ادامه به دو چالش بزرگ ناشی از ورود نظریه اعتباریات به عرصه اخلاق اشاره کرد و ابراز داشت: نخستین چالش این است که اگر مفاهیم اخلاقی بر پایه نیازها و احساسات متغیر انسان ساخته شوند، اخلاق دچار نسبیت خواهد شد؛ چالشی که به تعبیر استاد شهید مطهری، نظریه اعتباریات را به دیدگاه فیلسوفانی چون دیوید هیوم نزدیک میکند.
وی افزود: شهید مطهری با پذیرش اصل نظریه اعتباریات، در کتاب "ثبات و جاودانگی اخلاق" این اشکال را اینگونه پاسخ میدهد که ثبات اخلاق نه به دلیل عینیت مستقل آن، بلکه ناشی از ثبات احساسات و عواطف مشترک انسانی همچون حقجویی و نوعدوستی است که تا زمانی که انسانیتِ انسان پابرجاست، تغییر نمیکنند.
جوادی همچنین گفت: دومین چالش آن است که هم علامه طباطبایی و هم شهید مطهری تصریح کردهاند در اعتباریات جایی برای استدلال منطقی وجود ندارد؛ زیرا استدلال بر پایه حقایق عینی شکل میگیرد، در حالی که اعتبارات نه از روی حقیقت، بلکه بر اساس نیاز ساخته میشوند. در مقابل، استاد لاریجانی ضمن نقد اصل مبنای اعتباری بودن حسن و قبح، بر این باور است که حتی با پذیرش اعتباریات نیز میتوان در آن استدلال منطقی اقامه کرد.
وی در تبیین این مناقشه افزود: اگرچه صورتِ منطقی استدلال در گزارههای اعتباری صحیح است، اما از آنجا که اعتبارات فاقد الزامِ واقعی و حقیقتنمایی هستند و تابع مقاصد عملی متغیرند، نمیتوان از آنها استدلالی مُنتِج و الزامآور به دست آورد؛ مگر آنکه به منطق «لغویت» و عدم تناقض در مقام عمل استناد شود.»
استاد دانشگاه قم بیان داشت: به نظر میرسد بحث علامه طباطبایی در نظریه اعتباریات ناظر به بُعد "ساختاری" قضایای اخلاقی است، نه محتوای اخلاق. باید توجه داشت که غایت اخلاق، حرکت و رسیدن به عمل است و تا زمانی که اراده انسان مداخله نکند و تصمیمی اتخاذ نشود، اخلاق محقق نخواهد شد.
وی افزود: مرحوم علامه، این مداخله و تصمیمگیری محرکِ اراده را "اعتبار" مینامد که شباهت بسیاری به رویکردهای "برساختگرایی" در اخلاق جدید غرب دارد. اما در مقام تعیین محتوای اخلاق و اینکه چه چیزی خیر و سعادت واقعی انسان است، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان کاملاً همسو با فلاسفه کلاسیک و نظریه "سعادتباوری" عمل کرده و معیار اخلاق را شکوفایی انسانیت معرفی میکند.
مدرس و پژوهشگر فلسفه اخلاق همچنین گفت: با این تفکیک، نظریه اعتباریات به عنوان تبیینکننده ساختار تصمیمگیری اخلاقی، نه تنها به نسبیتگرایی اخلاقی منجر نمیشود، بلکه در عین حال که در چارچوب رئالیسم سنتی به معنای وجود عینیِ محمولات اخلاقی نمیگنجد، جایگاه اراده و عاملیت انسان را در تحقق فعل اخلاقی به خوبی تبیین میکند.
مظلومیت نظریه اعتباریات و ضرورت نقد علمی
دکتر منصوره اولیایی، نویسنده، پژوهشگر و مدرس حوزه و دانشگاه نیز در این نشست علمی با موضوع«مقایسه آرای علامه طباطبایی و دانشمندان علوم شناختی بر پایه زبان، ذهن و کنش» پرداخت و گفت: نظریه اعتباریات یک نظریه جامعِ شناختی و ادراکی است که میتواند چالشهای لاینحل اندیشمندان غربی در تبیین اراده و کنش انسانی را پاسخ دهد.
وی با اشاره به مهجور ماندن نظریه اعتباریات علامه طباطبایی در طول دهههای گذشته اظهار داشت: متأسفانه در برخی محیطهای علمی-مذهبی، نوعی قداستمآبیِ افراطی مانع از ورود نقدهای علمی به آرای بزرگان میشود و همین امر باعث شده تا گستره عمیق نظریه اعتباریات آنگونه که شایسته است، در علوم انسانی و شناختی به کار گرفته نشود.
اولیایی با استناد به سیره امام خمینی(ره) در استقبال از طرح مباحث چالشی در حوزههای علمیه، بر لزوم شجاعت علمی برای بهرهگیری از ظرفیتهای این نظریه تأکید کرد. این پژوهشگر فلسفه ذهن با تبیین رویکردهای علوم شناختی در غرب (از رفتارگرایی اسکینر تا انقلاب شناختی چامسکی، لیکاف و جان سرل) بیان داشت: نظریههای شناختی غرب عمدتاً در یکی از سه سطح "فردگرایی شناختی"، "موجود اجتماعی" یا "نوع بشر" متوقف شدهاند. به عنوان نمونه، فلاسفه معاصری چون "جان سرل" در کتاب ساخت واقعیت اجتماعی، انسان را صرفاً به مثابه یک موجود اجتماعی تحلیل میکنند و از ساحت ماقبل اجتماع غافل میمانند.
وی افزود: در مقابل، علامه طباطبایی در کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم، نظامی جامع ارائه میدهد که هر چهار سطح را به طور همزمان پوشش میدهد؛ سطح فردی: از طریق "اعتباریات متغیر فردی". سطح موجود اجتماعی: از طریق "اعتباریات متغیر اجتماعی". سطح نوع بشر: از طریق "اعتباریات عمومی و ثابت" همچون اصل استخدام که در هر انسانی حتی دور از اجتماع، جاری است.سطح انسان به مثابه موجود اجتماعیِ عام: اعتباریات ثابتی نظیر مالکیت، ریاست و زبان که به محض شکلگیری هر جامعهای، به طور ضروری پدید میآیند.
اولیایی همچنین با مقایسه «قاعده اعتبار» علامه طباطبایی و «قانون تأسیسی» جان سرل گفت: جان سرل معتقد است در بستر جامعه، شیء مثل کاغذ به عنوان پول اعتبار میشود و از این طریق نهادهای اجتماعی شکل میگیرند. اما علامه طباطبایی این قاعده را بسیار عمیقتر و در بستر اتصال ذهن به جهان خارج تبیین میکند و نشان میدهد که ذهن انسان ذاتاً نمیتواند جز بر اساس جابهجایی و اعتبار عمل کند.
مدرس حوزه و دانشگاه، مهمترین دستاورد نظریه اعتباریات در مقایسه با علوم شناختی معاصر را حل مسئله «اراده آزاد» دانست و گفت: فلاسفه ذهن همچون جان سرل در کتاب عقلانیت در کنش با این معما روبهرو هستند که چگونه با وجود قانون علیت در جهان، انسان دچار جبرگرایی نمیشود. سرل به درستی متوجه میشود که میان "انگیزه و میل" تا "عمل" یک شکاف وجود دارد، اما برای تبیین آن به ناچار ادعا میکند که در این شکاف، "ناکارآمدی علیت" رخ میدهد.
وی یادآور شد: علامه طباطبایی قرنها پیش این شکاف را با دقت فلسفی تبیین کرده است. از دیدگاه علامه، نه علم به یک شیء و نه حتی میل به آن، به تنهایی موجب صدور عمل نمیشوند؛ بلکه در این شکاف، قانون علیت از مجرای "علیت اعتباری" و "اعتبار وجوب" عمل میکند. انسان با ایجاد یک بایدِ اعتباری در ذهن، اراده خود را به حرکت درمیآورد و میان خود و جهان خارج پیوند برقرار میکند. این نگاه دقیق، حتی میتواند مبنای طراحی آزمایشهای نوین تجربی در حوزه عصبشناسی شناختی قرار گیرد.
اولیایی همچنین در ادامه به بررسی نقاط اشتراک و افتراق «نظریه اعتباریات علامه طباطبایی» با نظریههای زبانشناسی شناختی «جورج لیکاف» و «مارک جانسون» (نظریه استعاره مفهومی و شناخت بدنمند) پرداخت و ظرفیتهای کاربردی این نظریه را در حوزههای سیاست، رسانه و علوم اعصاب تشریح کرد.
وی با اشاره به کتاب مشهور استعارههایی که با آنها زندگی میکنیم و ذهن سیاسی اثر لیکاف و جانسون اظهار داشت: این دو اندیشمند معتقدند انسان مفاهیم انتزاعی را تنها از مجرای تجربههای حسی، بدنمند و استعاری درک میکند. برای مثال، به دلیل وضعیت فیزیکی بدن انسان که سر در بالا قرار دارد، جهت "بالا" همواره استعارهای از برتری، رشد و ارزش تلقی میشود و به همین دلیل میگوییم تورم بالا رفت.
این پژوهشگر عرصه فلسفه افزود: علامه طباطبایی نیز دقیقاً به همین ریشهیابی شناختی پرداخته و نشان میدهد که چگونه مفاهیم انتزاعی و اجتماعی از تجربههای ملموس و فیزیکی شکل میگیرند؛ به عنوان نمونه، واژه "رئیس" از "رأس" اخذ شده که نشاندهنده مبدأ بدنی و مکانیِ مفاهیم اعتباری در ذهن است.»
اولیایی همچنین با بیان اینکه در دیدگاه لیکاف و علامه طباطبایی، کنش انسان نه بر اساس محاسبه سود و زیانِ صرف، بلکه بر پایه «نظام ارزشی» او شکل میگیرد، تصریح کرد: علامه طباطبایی یک چرخه شناختی را ترسیم میکند که در آن تا “حسن و قبح” (نظام ارزشی) و “اصل متابعت از علم” (دستهبندیهای ذهنی فرد) شکل نگیرد، کنشی صادر نمیشود.
وی در تبیین کاربرد این نظریه در عرصه سیاست و رسانه گفت: بر این اساس، ارائه صرفِ آمار و اسناد برای تغییر رأی یا رفتار یک جامعه کافی نیست؛ بلکه برای تغییر کنش اجتماعی، باید وارد چارچوب شناختی و سلسلهمراتب ارزشی افراد شد و از طریق تکرار و تلقین مانند آنچه در رسانهها رخ میدهد، دستهبندیهای ذهنی و اعتباری آنها را بازسازی کرد.
وی همچنین بیان داشت: اشکال اساسی نظریههای غربی این است که انسان را در ساحت "موجود اجتماعی" محصور میکنند و از ساحت “ماقبل اجتماع” غافل هستند و حال آن که اگر عقلانیت و کنش انسان صرفاً تابع نهادهای اجتماعی باشد، بشر در برابر یک نهاد منحرفِ اجتماعی کاملاً خلع سلاح شده و قادر به اصلاح آن نخواهد بود. اما در اندیشه علامه طباطبایی، انسان دارای "اعتباریات ثابتِ ماقبل اجتماعی" و نظام ادراکی مستقلی است که به او قدرت نقد، عاملیت و هدایت جامعه را میبخشد.
انتهای پیام/