اول باید ایران امروز را بشناسیم تا به شناخت غرب برسیم
- اخبار فرهنگی
- اخبار اندیشه
- 28 آبان 1405 - 16:48
به گزارش خبرگزاری تسنیم؛ نشست علمی غربشناسی از نزدیک: تاریخ حضور غرب در ایران معاصر با حضور روحالله اسلامی، استاد دانشگاه و پژوهشگر فلسفه و علوم اجتماعی به همت گروه غربشناسی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد. در این نشست، ضرورت بازتعریف غربشناسی از موضع ایران تمدنی، عبور از آشنایی با غرب به شناخت انتقادی آن و توجه به نسبت اندیشهها و محصولات تمدن غرب با مسائل ایران امروز مورد بحث قرار گرفت.
اسلامی در ابتدای این نشست با تأکید بر ضرورت آغاز غربشناسی از پرسشهای برخاسته از وضعیت خاص ایران اظهار داشت: غربشناسی در ایران امروز، چه به عنوان رشته دانشگاهی و چه بهعنوان حوزه تحقیقاتی و پژوهشی، باید از پرسشهایی آغاز شود که اینجا و اکنون و وضعیت خاص ما را مبنا قرار دهند. اما آنچه در تاریخ غربشناسی دستکم در سه دهه گذشته مشاهده میکنیم، ممتنع شدن طرح چنین پرسشهایی است.
وی افزود: پرسش از وضعیت خاص ایران و مسائل برخاسته از شرایط تاریخی و تمدنی ما، بهتدریج جای خود را به روایتهایی داده است که غرب را جهانشمول معرفی میکنند و محصولات تمدن غرب را بهعنوان راهحلهایی عمومی و قابل استفاده در همه جوامع عرضه میکنند. از همینرو، این وضعیت باعث شده است که ما نتوانیم از موضع ایران تمدنی و با توجه به میراث تاریخی و فرهنگی خود، غربشناسی کنیم.
این استاد دانشگاه با اشاره به دو ویژگی اساسی تمدن جدید غرب خاطرنشان کرد: جهانگستری تمدن غرب در عمل و جهانشمولی آن در نظر، دو عامل مهمی هستند که امکان طرح پرسش از وضعیت خاص ما را محدود کردهاند. از یکسو، محصولات تمدن غرب در همهجای جهان حضور دارند و از سوی دیگر، این محصولات و اندیشهها بهگونهای عرضه میشوند که گویی برای همه جوامع و در همه شرایط، پاسخگو هستند. برای مثال؛ اگر در حدود 150 یا 200 سال پیش، کسی در ایران میخواست غرب را بشناسد، ناگزیر بود سفر کند، به لندن یا پاریس برود، با مظاهر تمدن غرب مواجه شود یا محصولات و تجربههایی را از آنجا به ایران بیاورد، اما امروز برای آشنایی با غرب، چنین ضرورتی وجود ندارد، زیرا محصولات تمدن غرب در زندگی روزمره ما حضور دارند و بدون آنکه کسی به غرب سفر کند یا در آنجا زندگی کرده باشد، میتواند با این محصولات مواجه شود.
وی با تأکید بر اینکه تجربه زیسته همچنان در برخی موضوعات اهمیت دارد، بیان کرد: اگر برای شناخت بعضی مسائل به تجربه زیسته نیاز داشته باشیم، امکان استفاده از تجارب ایرانیانی که سالها در کشورهای غربی زندگی کردهاند، وجود دارد. این افراد تجربیات خود را نوشته و ارائه کردهاند و میتوان با گفتوگو و مطالعه آثار آنان از این تجارب بهره گرفت. بنابراین غربشناسی امروز ضرورتاً متوقف بر استقرار گروهی از پژوهشگران در کشورهای غربی نیست.
این پژوهشگر فلسفه با طرح این ایده که تاریخ معاصر ایران را میتوان از منظر انتقال محصولات تمدن غرب و رقابت آنها در جامعه ایرانی مطالعه کرد، اظهار داشت: اگر تاریخ معاصر ایران را از این زاویه بررسی کنیم، با روندی مواجه میشویم که در آن محصولات تمدن غرب به ایران منتقل شدهاند و در عرصههای مختلف با یکدیگر رقابت کردهاند تا یکی در جامعه ایرانی تسلط پیدا کند.
اسلامی با اشاره به انتقال نظریههای علمی از دانشگاههای غربی به ایران افزود: افرادی که در دانشگاههای انگلستان، کانادا، آمریکا، فرانسه یا ایتالیا تحصیل میکنند پس از بازگشت به ایران، نظریههایی را که در آن دانشگاهها آموختهاند، منتقل میکنند و به مروج و مبلغ آن نظریهها تبدیل میشوند. البته مسئله این است که فارغ از منشأ و زمینه شکلگیری این نظریهها، کمتر پرسیده میشود که اساساً این نظریهها چه ارتباطی با پرسشها و مسائل ما دارند و شرایط امکان آنها در جامعه ایرانی چیست. این وضعیت را میتوان به معماری شهر کاشان تشبیه کرد، به این صورت که کاشان با خانههای تاریخی مانند خانه طباطباییها، خانه بروجردیها و خانه عامریها شناخته میشود، بناهایی که متناسب با اقلیم و سازوکار زندگی در این شهر شکل گرفتهاند. امروز بسیاری از این خانهها بازسازی شده و به اقامتگاه، کافه یا رستوران تبدیل شدهاند و همچنان در زندگی مردم حضور دارند، اما در بخشهایی از شهر که ساختوسازهای جدید و حتی مناطق اعیاننشین شکل گرفتهاند، شاهد گسست از میراث معماری خود هستیم.
وی افزود: در شهری با اقلیم کویری، ساختمانهایی با نمای رومی و سنگکاریهایی ساخته میشوند که ارتباطی با اقلیم و میراث معماری آن ندارند. حتی انتظار میرود کسانی که امکانات مالی بیشتری دارند، به میراث معماری خود توجه کنند، اما گاهی همین افراد نیز مروج الگوهایی میشوند که نسبتی با شرایط تاریخی و جغرافیایی شهر ندارند. این نمونه نشان میدهد که رقابتی برای انتقال و استقرار محصولات تمدن غرب در جامعه ما جریان دارد، رقابتی که لزوماً به سیاستهای دولتی محدود نیست و افراد، معماران، مهندسان، سازندگان و فعالان اقتصادی نیز در آن نقش دارند.
این پژوهشگر علوم اجتماعی با اشاره به نمونه دیگری از این وضعیت در حوزه میراث ادبی و عرفانی ایران اظهار داشت: ما مولانا را یکی از برجستهترین شاعران جهان میدانیم و شارحان و پژوهشگران بسیاری در ایران به شرح آثار او پرداختهاند، با این حال، کتابهایی مانند ملت عشق با استقبال گسترده مواجه میشوند. مسئله این نیست که تنها نویسنده یا خواننده چنین کتابهایی را نقد کنیم، بلکه باید بپرسیم نسبت ما با میراث خودمان چیست و چه اتفاقی افتاده است که آثار و روایتهایی از بیرون، بیش از میراث فکری خودمان مورد توجه قرار میگیرند. از همینرو، این مسئله را میتوان در حوزههای مختلف، از صنعت و کشاورزی تا فرهنگ و دانش، بررسی کرد.
اسلامی با تأکید بر ضرورت تفکیک آشنایی از شناخت تصریح کرد: هنگامی که غربشناسی فقط در سطح آشنایی باقی بماند، همه از آن استقبال میکنند، اینکه متفکری در آمریکا یا فرانسه چه گفته است، چه نظریهای مطرح کرده یا چه کتابی نوشته، میتواند موضوعی جذاب برای گفتوگو باشد. اما بهمحض اینکه بخواهیم از آشنایی عبور کنیم و به شناخت برسیم، مبانی آن اندیشه را بررسی کنیم و نسبت آن را با تاریخ، فرهنگ و مسائل خودمان بسنجیم با مقاومت مواجه میشویم.
وی خاطرنشان کرد: شناخت مستلزم بررسی مبانی، تمایزها و نسبتهاست، زیرا نمیتوان صرفاً یک نظریه را معرفی کرد و بدون بررسی زمینههای شکلگیری آن، پذیرفت که برای جامعه ما نیز پاسخگوست. از اینرو، در این مرحله پرسش از وضعیت خاص ایران اهمیت پیدا میکند و مشخص میشود که چه بخشهایی از یک اندیشه با مسائل ما ارتباط دارند و چه بخشهایی با شرایط تاریخی و فرهنگی ما ناسازگارند.
این پژوهشگر فلسفه با اشاره به مبنای فکری جهانشمولی تمدن جدید غرب بیان کرد: در این سنت، امر انتزاعی بهعنوان امری عقلانی و قابل فهم برای همگان معرفی میشود و از همین طریق، این ادعا شکل میگیرد که اندیشههای انتزاعی میتوانند در همه جهان کاربرد داشته باشند. بهتدریج این تصور پذیرفته میشود که دیگر نیازی نیست از میراث تاریخی، فرهنگی و انضمامی خودمان پرسش کنیم، زیرا راهحلهایی عمومی عرضه شدهاند که میتوان آنها را در هر جامعهای به کار گرفت. از همینرو، این تلقی موجب دگرگونی سازوکار طبیعی تعامل میان فرهنگها و تمدنها شده است، زیرا در گذشته، تمدنها و گروههای انسانی در تعامل با یکدیگر، محصولات، تجربهها و اندیشههایی را مبادله میکردند، اما این تعامل، سازوکار بازتولید زندگی و میراث خودشان را مختل نمیکرد.
وی افزود: در تمدن جدید غرب، این سازوکار بهگونهای تغییر کرده است که محصولات و اندیشههای جدید، گاه جایگزین میراث و سازوکارهای پیشین جوامع میشوند. در مواجهه با جوامعی مانند ایران، مصر یا چین که دارای تمدن و مدنیت تاریخی هستند، این تصور شکل میگیرد که این جوامع عقبماندهاند و باید الگوهای جدید را جایگزین آنچه از گذشته دارند، کنند.
این استاد دانشگاه با اشاره به تأثیر چنین رویکردی بر فضای فکری ایران اظهار داشت: امروز گاهی هنگامی که یک نظریه یا اندیشه جدید به جامعه ما عرضه میشود، بهجای آنکه ابتدا نسبت آن را با مسائل خودمان بررسی کنیم، انتظار داریم که آن نظریه بهخودیخود پاسخگوی نیازهای ما باشد.بنابراین، در چنین وضعیتی پرسش از اینکه چرا باید به یک اندیشه توجه کنیم و چه ارتباطی با زندگی و مسائل ما دارد، به پرسشی نامأنوس تبدیل میشود.
اسلامی با اشاره به ضرورت بررسی مفاهیم رایج در حوزههای اجتماعی و اقتصادی از موضع ایران تمدنی، توسعه پایدار را یکی از نمونههای مهم این مسئله دانست و اظهار داشت: امروز توسعه پایدار مفهومی رایج در سیاستگذاری، دانشگاه و فضای عمومی است و بسیاری از افراد بر ضرورت تحقق آن تأکید میکنند، اما کمتر پرسیده میشود که توسعه پایدار در واکنش به چه وضعیتی مطرح شده است.
وی افزود: در متون توسعه پایدار توضیح داده میشود که الگوهای پیشین توسعه، محیط زیست و سازوکارهای زندگی اجتماعی را تخریب کردهاند و اکنون ضرورت توجه به توسعه پایدار مطرح شده است. پرسش این است که این تخریبها در کجا و تحت چه شرایطی رخ دادهاند و ما در ایران چه نسبتی با آنها داریم؟ آیا الگوهایی که امروز با عنوان توسعه پایدار دنبال میکنیم، واقعاً متناسب با شرایط جامعه ما هستند و آیا خودمان درباره آثار و پیامدهای آنها پژوهش کردهایم؟ البته، منظور این نیست که توسعه پایدار مفهومی نادرست یا نامطلوب است، بلکه مسئله این است که باید از وضعیت مشخص خودمان آغاز کنیم، ببینیم چه مشکلاتی داریم و برای حل آنها چه راهحلهایی مناسب است. در این صورت، میتوانیم از خاص به عام حرکت کنیم، یعنی ابتدا مسائل انضمامی خود را بررسی کنیم و سپس به وجوه مشترک آنها با مسائل دیگر جوامع برسیم و از این طریق در گفتوگوی جهانی مشارکت کنیم.
این استاد دانشگاه با اشاره به مفهوم آمایش سرزمین بیان کرد: در مباحث مربوط به آمایش سرزمین نیز باید به زمینههای تاریخی و جغرافیایی خود توجه کنیم. مثلا در ایران با تنوع اقلیمی گسترده، از مناطق کویری تا سواحل جنوبی، مناطق شمالی و نواحی کوهستانی، در طول تاریخ سازوکارهای متفاوتی برای زندگی، مدیریت آب، معماری و سازماندهی اجتماعی داشته است. اینکه در ایران شیوههای زندگی شهری، روستایی، عشایری، ساحلنشینی و دریانوردی وجود داشته نشاندهنده تنوع و ظرفیتهای تمدنی ماست. از همینرو، نمیتوان بدون توجه به این تفاوتها، الگوهای واحدی را برای همه مناطق در نظر گرفت و انتظار داشت که یک شیوه ساختوساز یا سازماندهی اجتماعی در تهران، تبریز و سواحل خلیج فارس به یک اندازه مناسب باشد.
اسلامی با اشاره به گسترش مباحث فلسفه مضاف در دانشگاههای غرب و انتقال آن به ایران اظهار داشت: فلسفه مضاف در سنت جدید غربی، در پی تحولاتی در نسبت فلسفه و علوم شکل گرفته است. در سنت انگلیسی، پس از هیوم، این تصور مطرح شد که فلسفه باید کنار گذاشته شود و علوم تجربی و آزمایشپذیر مبنای شناخت قرار گیرند. در حلقه وین نیز برخی گزارههای فلسفی به دلیل آزمونپذیر نبودن، بیمعنا یا مهمل تلقی شدند. با این حال، در ادامه و بهویژه از اوایل قرن بیستم، با طرح مباحثی مانند اخلاق و بنیادهای آن، فلسفه دوباره در نسبت با علوم مختلف مورد توجه قرار گرفت. آثار جورج ادوارد مور، از جمله کتاب اصول اخلاق در سال 1903، و سپس مباحث فلسفه ریاضیات و تحولات بعدی فلسفه علم، زمینهساز گسترش این رویکرد شدند. پس از طرح مباحث توماس کوهن و توجه به تاریخ علم، نگاه پیشین به علوم طبیعی نیز دگرگون شد و حوزههای مختلف فلسفه مضاف گسترش یافتند.
این استاد دانشگاه با طرح پرسش از نسبت این تحولات با میراث فلسفی ایران خاطرنشان کرد: ما سنت فلسفی زندهای داریم که ملاصدرا یکی از مهمترین چهرههای آن است و در حوزههای علمیه قم و تهران نیز شرح و تفسیر آثار او ادامه دارد. پرسش این است که آیا میتوان از این میراث برای طرح مسائل فلسفه مضاف استفاده کرد و ظرفیتهای آن را در نسبت با علوم و مسائل امروز به کار گرفت یا اینکه صرفاً به تکرار و شرح آثار گذشته بسنده میکنیم. همچنین گاهی با جریانهای جدید فلسفی همراه میشویم، تا جایی که آن جریان به مسئلهای برخورد میکند که پیشتر مورد توجه قرار نگرفته است، سپس با تغییر آن جریان، ما نیز مسیر خود را تغییر میدهیم و به دنبال نظریه یا متفکر جدیدی میرویم. در این وضعیت، بهجای آنکه بر مبنای مسائل خودمان پژوهش کنیم، با مدهای فکری مواجه میشویم و نیازمند افرادی هستیم که نظریههای جدید را به فضای فکری و دانشگاهی ما منتقل کنند.
اسلامی با تأکید بر ضرورت ارزیابی روایتهای ایرانی از غرب اظهار داشت: اکنون در موقعیتی قرار داریم که باید روایتهایی را که ایرانیان در 100 یا 150 سال گذشته از غرب ارائه کردهاند، بررسی و ارزیابی کنیم. در سه دهه گذشته، روایت جهانیشدن و جهانشمولی تمدن غرب در فضای فکری ما نیز گسترش یافت و پس از فروپاشی شوروی و طرح مباحثی مانند پایان تاریخ، لیبرال دموکراسی بهعنوان الگویی مسلط معرفی شد.
وی افزود: در تاریخ اندیشه معاصر ایران، جریانهای مختلفی از سیدجمالالدین اسدآبادی تا امام خمینی(ره)، علی شریعتی، جلال آلاحمد و دیگر متفکران و مصلحان اجتماعی، روایتهای متفاوتی از غرب ارائه کردهاند. در برخی دورهها، رویکردهای انتقادی نسبت به غرب برجسته شدند و در دورههایی دیگر، این نقدها به حاشیه رفتند و دوباره این تصور شکل گرفت که هر آنچه از غرب عرضه میشود، درست و قابل اجراست.
این پژوهشگر فلسفه خاطرنشان کرد: اکنون باید روایتهای متفکرانی مانند شهید مطهری، آیتالله مصباح یزدی و جواد طباطبایی را از غرب ارزیابی کنیم، زیرا این روایتها در اقتصاد، صنعت، سیاست و فضای فکری امروز ایران تأثیرگذار هستند. همچنین باید بررسی کنیم که کتابهای ترجمهشده، فیلمها، محصولات فرهنگی و دیگر فعالیتهایی که در ایران انجام میشوند بر مبنای چه درکی از غرب شکل گرفتهاند و چه روایتهایی از آن را بازتولید میکنن. از همینرو، اینکه کدام روایتها و موضوعات اهمیت بیشتری دارند و باید مورد بررسی قرار گیرند، میتواند بر اساس انگیزهها، علاقهها و دسترسی پژوهشگران به منابع تعیین شود.
اسلامی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نسبت فلسفه و کمال انسانی در میراث فلسفی ایران اظهار داشت: ملاصدرا در تعریف فلسفه و حکمت، از استکمال نفس انسانی به قدر وسع انسانی سخن میگوید. در سنت فلسفی پیش از دوره جدید، تمرکز عمده بر نفس و استکمال آن بود، اما در دوره جدید، فناوری، تکنولوژی و تسلط بر طبیعت به یکی از محورهای اصلی تمدن غرب تبدیل شد. البته، اگر بخواهیم این تحولات را از زاویه میراث خودمان بررسی کنیم، باید بپرسیم که امکانات و رفاهی که در جامعه فراهم میکنیم، تا چه اندازه در جهت کمال انسانی قرار دارند. در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز از فراهم کردن رفاه و امکانات برای حرکت انسان در مسیر کمال سخن گفته شده است، اما کمتر درباره این پرسش بحث شده که کدامیک از امکانات و مظاهر رفاه، در جهت کمال انسان قرار دارند و کدامیک ممکن است با آن در تعارض باشند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر ضرورت آغاز پژوهش از مسائل واقعی جامعه بیان کرد: تا زمانی که پرسشهای خودمان را طرح نکنیم، نمیتوانیم بهدرستی از اندیشهها و محصولات تمدن غرب استفاده کنیم. اگر یک شرکت خارجی از ما بپرسد چه محصولی برای جامعه شما بسازیم، باید بدانیم چه نیازهایی داریم و چه چیزی متناسب با شرایط زندگی ماست، نه اینکه صرفاً محصولی را انتخاب کنیم که در جامعه دیگری عرضه شده است. برای مثال، در یک شهر کوچک ممکن است دوچرخه وسیلهای مناسبتر برای زندگی و رفتوآمد باشد، اما گاهی ترجیح داده میشود خودروهای گرانقیمت و شاسیبلند استفاده شوند، حتی اگر با شرایط محیطی و نیازهای آن شهر تناسبی نداشته باشند. این مسئله نشان میدهد که ما باید از وضعیت خاص خودمان آغاز کنیم و سپس به سراغ محصولات و راهحلهای دیگر جوامع برویم.
روحالله اسلامی در پایان با تأکید بر اینکه غربشناسی از نزدیک، به معنای شناخت غرب در نسبت با مسائل و شرایط واقعی ایران است، اظهار داشت: غربشناسی باید از آشنایی عبور کند و به شناخت برسد، شناختی که مبانی، نسبتها و تمایزها را بررسی میکند و امکان نقد را فراهم میآورد. از همینرو، اگر شناختی حاصل شود، تمایزها آشکار میشوند و نقد نیز به طور طبیعی در ذات آن قرار میگیرد. بنابراین غربشناسی بدون وجه انتقادی، نمیتواند به شناخت واقعی و عمیق منجر شود.
انتهای پیام/