وقتی دستورالعمل قطب‌ها جای تعالیم اهل‌بیت را می‌گیرد

خبرگزاری تسنیم، گروه فرهنگی _ سعید شیری: یکی از انحرافات مهم در تاریخ جریان‌های فرقه‌ای، فاصله گرفتن از شریعت و جایگزین کردن آن با آداب و دستورالعمل‌هایی است که به نام طریقت و سلوک معنوی عرضه می‌شوند. این انحراف گاهی آشکارا اتفاق می‌افتد؛ به‌گونه‌ای که برخی فرقه‌های صوفیه انجام مناسک خاص خود را راه رسیدن به حقیقت معرفی می‌کنند و گاهی با ظاهری نرم و جذاب، در قالب عرفان و معنویت اهل‌بیتی پیش می‌رود. در شکل دوم، فرد همچنان از نام اهل‌بیت علیهم‌السلام سخن می‌گوید، اما در عمل، روش و برنامه‌ای متفاوت از آنچه ایشان تعلیم داده‌اند، ارائه می‌کند. نتیجه هر دو روش، فاصله گرفتن از تعالیم اهل‌بیت و کم‌رنگ شدن جایگاه شریعت در زندگی دینی است.

پس یکی از راه‌های شناسایی جریان‌های انحرافی، توجه به نوع مواجهه آنها با شریعت است. در مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام، راه رسیدن به معنویت از مسیر عمل به دستورات الهی می‌گذرد؛ یعنی انجام واجبات، ترک محرمات، مراقبت از رفتار و پایبندی به عبادات. اما در برخی جریان‌های عرفانی، به‌جای تأکید بر همین مسیر روشن، دستورالعمل‌هایی اختصاصی مطرح می‌شود که گاهی چنان اهمیت پیدا می‌کنند که اصل دستورات دینی را به حاشیه می‌رانند. در این نگاه، گویا برای رسیدن به حقیقت باید از مرحله شریعت عبور کرد و به مرتبه‌ای رسید که دیگر نیازی به ظواهر دین نباشد؛ در حالی که چنین تفکیکی با تعالیم اهل‌بیت سازگار نیست.

برای نمونه، اهل‌بیت علیهم‌السلام به ذکر خداوند دعوت کرده‌اند و ذکر زبانی را از راه‌های مهم یاد خدا دانسته‌اند. اما در برخی جریان‌های عرفانی، ذکر به معنای حضور دائمی در محضر خدا تفسیر می‌شود و ذکر کثیر را به شدت و استمرار این حالت ذهنی و قلبی معنا می‌کنند. این تفسیر ممکن است در ظاهر زیبا و دلنشین باشد، اما مسئله آنجاست که جایگاه ذکر زبانی و دستورهای مشخص اهل‌بیت کم‌رنگ می‌شود. برای مثال، در روایاتی، ذکر کثیر با تسبیحات حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها تفسیر شده و از صد مرتبه ذکر در این مجموعه روایات سخن به میان آمده است. بنابراین نمی‌توان بدون توجه به این تفسیر روایی، معنایی دیگر را به‌عنوان حقیقت اصلی ذکر معرفی کرد و دستور اهل‌بیت را در حاشیه قرار داد.

چله‌نشینی‌ها و مناسک معارض دین

نمونه دیگر، مسئله چله‌نشینی و برخی دستورالعمل‌های خاص برای رسیدن به حالات معنوی است. در بعضی طریقت‌ها، چهل روز خلوت کردن، پرهیزهای غذایی ویژه و انجام ذکرهای عددگذاری‌شده، به‌عنوان برنامه‌ای برای پیمودن مراحل سلوک معرفی می‌شود. در حالی که صرف خلوت کردن یا کم‌خوری، اگر با هدفی درست و بدون مخالفت با احکام شرعی باشد، لزوماً اشکالی ندارد؛ مسئله از جایی آغاز می‌شود که این رفتارها به دستورالعملی ثابت و ضروری برای رسیدن به خدا تبدیل شوند و برای آنها جایگاهی ویژه در دین قائل شوند. حتی فیض کاشانی در یکی از رساله‌های خود، درباره برخی از این آداب تصریح می‌کند که از اهل‌بیت علیهم‌السلام نقل نشده و از صوفیه به این جریان راه یافته است.

آیین‌های ساختگی مثل رقص و سماع

نمونه دیگر را می‌توان در برخی آداب سماع و مجالس ذکر مشاهده کرد. در بعضی طریقت‌های صوفیه، موسیقی، دف‌نوازی، حرکات موزون و حالات خاص جسمی به‌عنوان راهی برای رسیدن به شور معنوی و کشف حقیقت معرفی می‌شود. به این ترتیب، عملی که باید بر اساس معیارهای شرعی سنجیده شود، با عنوان تجربه معنوی و حال عرفانی توجیه می‌شود. در چنین شرایطی، به‌جای آنکه رفتار و عبادت انسان با تعالیم اهل‌بیت سنجیده شود، حالات درونی و تجربه‌های شخصی به معیار تشخیص درستی مسیر تبدیل می‌شوند. حال آنکه احساس معنوی، هر اندازه برای فرد خوشایند باشد، به‌تنهایی نمی‌تواند دلیل درستی یک رفتار یا مشروعیت یک مناسک باشد.

قطب‌گرایی و رجال‌پرستی

موضوع دیگر، جایگاهی است که برخی جریان‌های عرفانی برای قطب یا مرشد قائل می‌شوند. در این روش، چنین القاء می‌شود که انسان برای رسیدن به خدا باید حتماً تحت تربیت اختصاصی یک استاد قرار بگیرد و دستورهای ویژه او را اجرا کند. گاهی این رابطه چنان گسترش پیدا می‌کند که سخن مرشد بر تشخیص و فهم دینی فرد سایه می‌اندازد و پیروی از او به‌عنوان شرط پیمودن مسیر معنویت معرفی می‌شود.

در حالی که در مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام، معیار هدایت، قرآن و سنت پیامبر و تعالیم امامان است. هیچ شخصی صرفاً به دلیل ادعای مقام معنوی، حق ندارد برای دیگران مسیر عبادی و اعتقادی مستقلی تعریف کند یا اطاعت از خود را جایگزین تبعیت از حجت‌های الهی قرار دهد.

نکته مهم این است که همه این انحرافات لزوماً با انکار آشکار شریعت آغاز نمی‌شوند. گاهی فرد همچنان نماز می‌خواند، روزه می‌گیرد و از اهل‌بیت علیهم‌السلام سخن می‌گوید، اما در کنار این تعالیم، دستورالعمل‌هایی را وارد زندگی معنوی خود می‌کند که مستند روشنی در قرآن و حدیث ندارند. به‌تدریج همین دستورالعمل‌ها به معیار سنجش معنویت تبدیل می‌شوند؛ کسی که آنها را انجام می‌دهد سالک و اهل معرفت شناخته می‌شود و کسی که به آنها پایبند نیست، در مرتبه‌ای پایین‌تر قرار می‌گیرد. این همان نقطه‌ای است که یک روش سلوکی ساخته‌شده می‌تواند جایگاه دستورات دینی را تضعیف کند.

بنابراین، برای شناخت عرفان حقیقی اهل‌بیتی، باید به یک معیار روشن توجه کرد: هر مسیری که انسان را به عمل دقیق‌تر به واجبات، دوری از محرمات، ذکر خدا و پیروی از اهل‌بیت علیهم‌السلام دعوت کند، در مسیر بندگی قرار دارد؛ اما هر جا دستورالعملی مستقل در کنار تعالیم ایشان ساخته شود و به‌عنوان راه ضروری رسیدن به حقیقت معرفی شود، باید درباره آن تأمل کرد. البته هر رفتار مستحبی یا برنامه شخصی که عیناً در روایت نیامده، بدعت نیست؛ بدعت آنجاست که چیزی بدون حجت شرعی به دین نسبت داده شود و به‌عنوان بخشی از مسیر دینی به دیگران عرضه شود. راه معنویت از اهل‌بیت جدا نیست و هیچ طریقتی نمی‌تواند با نام رسیدن به حقیقت، انسان را از شریعت بی‌نیاز کند.

انتهای پیام/