ادیسه غرب و رامایانای شرق بر پرده/سهم سینمای ایران از اسطوره چیست؟

خبرگزاری تسنیم، گروه فرهنگی _ محمدباقر صنیعی‌منش: موفقیت تجاری اقتباس‌های سینمایی از اسطوره‌ها و حماسه‌های کهن، از «رامایانا» در سینمای هند تا «ادیسه» در هالیوود، بار دیگر نشان می‌دهد که روایت‌های ریشه‌دار در فرهنگ و تاریخ ملت‌ها، اگر با زبان سینمای امروز بازآفرینی شوند، می‌توانند فراتر از مرزهای جغرافیایی و فرهنگی مخاطب پیدا کنند.

فروش قابل توجه این آثار در کنار تجربه فیلم‌هایی چون «باهوبالی» و «آرآرآر»، این پرسش را پیش روی سینمای ایران قرار می‌دهد که چرا با وجود برخورداری از گنجینه‌ای به وسعت شاهنامه و اسطوره‌های ایرانی، هنوز نتوانسته‌ایم از این ظرفیت برای ساخت آثار جریان‌ساز و ورود مؤثر به بازار جهانی استفاده کنیم؟

نمایی از رامایانا

سینمای جهان در سال‌های اخیر بار دیگر به سراغ روایت‌هایی رفته است که قرن‌ها در حافظه تاریخی و فرهنگی ملت‌ها حضور داشته‌اند. اسطوره‌ها و حماسه‌ها، شخصیت‌های شناخته‌شده، جهان‌های داستانی گسترده و تعارض‌های انسانی فراوانی در اختیار سینماگران قرار می‌دهند. از سوی دیگر، این آثار می‌توانند بخشی از جهان‌بینی و میراث فرهنگی یک ملت را به مخاطبانی معرفی کنند که پیش از آن شناخت چندانی از آن تمدن نداشته‌اند.

دو نمونه مهم این رویکرد را می‌توان در سینمای هند و هالیوود مشاهده کرد؛ دو صنعت سینمایی که با وجود تفاوت‌های ساختاری، از ظرفیت روایت‌های کهن برای ساخت محصولات بزرگ سینمایی بهره برده‌اند.

«اودیسه»؛ بازگشت حماسه یونان به پرده سینما

یکی از مهم‌ترین نمونه‌های این رویکرد در سینمای غرب، فیلم «ادیسه» به قلم و کارگردانی کریستوفر نولان است؛ اثری بر اساس حماسه مشهور هومر که داستان بازگشت اودیسئوس، پادشاه ایتاکا، از جنگ تروا به خانه را روایت می‌کند. این سفر طولانی، مجموعه‌ای از آزمون‌های جسمی و روحی است و قهرمان داستان در مسیر بازگشت با موجودات افسانه‌ای، نیروهای فراطبیعی و وسوسه‌هایی روبه‌رو می‌شود که هر یک بخشی از جهان اسطوره‌ای یونان باستان را به نمایش می‌گذارند.

اهمیت انتخاب نولان در این است که سراغ حماسه‌ای رفته که بیش از سه هزار سال در فرهنگ غرب حضور داشته و بر ادبیات، هنر و فلسفه اروپا اثر گذاشته است. سینما در اینجا امکان تازه‌ای برای بازخوانی و عرضه دوباره یک میراث فرهنگی فراهم می‌کند؛ میراثی که پیش از این از طریق شعر، کتاب و هنرهای تجسمی منتقل می‌شد و حالا در قالب یک محصول بزرگ سینمایی در اختیار مخاطب جهانی قرار گرفته است.

نتیجه اقتصادی این انتخاب نیز قابل توجه بوده است. بر اساس آمار پایگاه «The Numbers»، فروش جهانی «ادیسه» به حدود یک میلیارد و 805 میلیون دلار رسیده است. این فیلم با بودجه تولید اعلام‌شده حدود 250 میلیون دلار ساخته شده و در بازارهای داخلی و بین‌المللی عملکردی فراتر از یک اثر معمول سینمایی داشته است. انتخاب یک حماسه کهن به‌عنوان محور یک پروژه عظیم سینمایی، تصمیمی معنادار در سطح فرهنگی و اقتصادی است.

«رامایانا»؛ حماسه هند در مسیر بازار جهانی

در سوی دیگر، سینمای هند نیز با پروژه عظیم «رامایانا» تلاش کرده یکی از مهم‌ترین متون حماسی این کشور را با استانداردهای تولید جهانی بازآفرینی کند. این اثر به کارگردانی نیتش تیواری ساخته شده است.

«رامایانا» داستان شاهزاده‌ای به نام راما را روایت می‌کند که در پی تبعید، همراه همسرش سیتا و برادرش راهی جنگل می‌شود. ربوده شدن سیتا به دست راوانا، پادشاه لانکا، زمینه‌ساز رویارویی بزرگ این حماسه است. این روایت در فرهنگ هند جایگاهی فراتر از یک داستان ادبی دارد و در طول قرن‌ها از طریق متون مکتوب، نمایش‌های آیینی و روایت‌های شفاهی به نسل‌های مختلف منتقل شده است.

براساس گزارش رسانه‌های هندی در 18 نوامبر 2026 با استناد به آمار پایگاه رصد گیشه «Sacnilk»، این فیلم در سیزده روز نخست اکران خود به فروش جهانی حدود هزار و 483 کرور روپیه رسید. از این رقم، حدود 981 کرور روپیه مربوط به فروش ناخالص بازار هند و حدود 502 کرور روپیه مربوط به بازارهای خارج از هند است. سهم بازارهای خارجی از فروش جهانی فیلم حدود 34 درصد برآورد می‌شود.

سهم بازارهای خارج از هند نشان می‌دهد یک روایت ریشه‌دار در فرهنگ این کشور توانسته در مدت کوتاهی مخاطبانی فراتر از مرزهای داخلی پیدا کند.

باهوبالی

اهمیت پروژه «رامایانا» فقط به میزان فروش آن محدود نیست. طبق گزارش خبرگزاری رویترز، بودجه مجموع دو قسمت این پروژه تا حدود 500 میلیون دلار برآورد شده است. سازندگان از ابتدا برای عرضه جهانی آن برنامه‌ریزی کرده‌اند و در معرفی پروژه، آن را در کنار آثار بزرگ فانتزی و حماسی سینمای غرب مانند «ارباب حلقه‌ها» و «گلادیاتور» قرار داده‌اند.این رویکرد نشان می‌دهد که سازندگان در عین حفظ ریشه‌های فرهنگی داستان، به ارتباط‌پذیری روایت برای مخاطب جهانی توجه داشته‌اند.

جهانی شدن یک روایت بومی لزوماً به معنای کنار گذاشتن هویت فرهنگی آن نیست. مسئله این است که فیلمساز بتواند عناصر فرهنگی و اسطوره‌ای اثر را در قالب درامی قابل فهم برای مخاطب امروز ارائه کند؛ به گونه‌ای که تماشاگر برای همراهی با شخصیت‌ها، الزاماً به پیش‌زمینه دینی یا تاریخی آن جامعه نیاز نداشته باشد.

تجربه هند؛ از «باهوبالی» تا «آرآرآر»

نکته جالب توجه این است که هند در تجربه آثار حماسی و اسطوره‌ای در مقیاس جهانی تجربه‌های قبلی بسیار خوبی دارد. پیش از «رامایانا»، مجموعه فیلم‌های «باهوبالی» به کارگردانی اس. اس. راجامولی نشان داده بود که جهان داستانی متأثر از سنت‌های حماسی هند می‌تواند مخاطبان گسترده‌ای در داخل و خارج از این کشور جذب کند. قسمت دوم «باهوبالی» بر اساس آمار تجمیعی پایگاه Sacnilk حدود هزار و 788 کرور روپیه فروش جهانی داشته است. 

فیلم «آرآرآر» نیز نمونه دیگری از این مسیر است. این اثر با وجود آنکه داستانی تخیلی درباره دو مبارز هندی در دوران استعمار بریتانیا روایت می‌کند، از ارجاعات اسطوره‌ای و الگوهای حماسی در شخصیت‌پردازی و طراحی صحنه‌های خود بهره برده است. فروش جهانی آن نیز طبق آمار Sacnilk حدود هزار و 230 کرور روپیه گزارش شده است. حضور جهانی این فیلم و دریافت جایزه اسکار بهترین ترانه اصلی برای قطعه «ناتو ناتو» در سال 2023، نشان داد که یک محصول سینمایی با ریشه‌های فرهنگی و زبانی مشخص می‌تواند به مخاطب جهانی راه پیدا کند.

گنجینه‌ای که هنوز به یک جریان سینمایی تبدیل نشده است

ایران نیز از پشتوانه‌ای غنی در حوزه اسطوره و حماسه برخوردار است. شاهنامه فردوسی مجموعه‌ای گسترده از شخصیت‌ها، جهان‌های داستانی، نبردهای بزرگ و تعارض‌های اخلاقی را در خود جای داده است. رستم، سهراب، سیاوش، اسفندیار، آرش، ضحاک، فریدون و جمشید تنها بخشی از این گنجینه‌اند؛ شخصیت‌هایی که ظرفیت تبدیل شدن به قهرمانان آثار سینمایی و مجموعه‌های نمایشی را دارند.

در کنار شاهنامه، روایت‌های اسطوره‌ای ایران باستان، داستان‌های تاریخی، ادبیات حماسی و متون عرفانی نیز امکان شکل‌گیری جهان‌های متنوعی را فراهم می‌کنند. اما متأسفانه این منابع کمتر به پروژه‌های سینمایی مستمر و دارای برنامه اقتصادی و توزیع بین‌المللی تبدیل شده‌اند.

البته سینمای ایران برای ورود به رقابت جهانی، علاوه بر انتخاب سوژه‌های بزرگ، به تقویت زیرساخت تولید و نمایش و طراحی مدل اقتصادی پایدار نیاز دارد اما نمونه آثاری در حوزه تصویر مانند رستاخیز، ملک سلیمان، مریم مقدس، موسی کلیم الله و حالا رئیس‌علی و همینطور سریال‌هایی مانند مختارنامه، سلمان فارسی نشان می‌دهد که امکان ساخت فیلم‌های بزرگ اتفاقاً بخاطر زیرساخت‌های خوبی که در صنعت سینما و سریال ایران وجود دارد، هست. اما متأسفانه جدای از تعداد کم آنها اساطیر و میراث ملّی حماسی ایران خصوصاً شاهنامه کمتر تولید شده است. 

سلمان فارسی

چرا اسطوره‌های ایرانی به محصولات بزرگ سینمایی تبدیل نمی‌شوند؟

یکی از موانع مهم، نگاه محدود به اقتباس از متون کهن است. گاهی تصور می‌شود بازآفرینی اسطوره الزاماً به معنای بازسازی وفادارانه و کتابی یک متن ادبی است؛ در حالی که تجربه «اودیسه» و «رامایانا» نشان می‌دهد اقتباس سینمایی می‌تواند ضمن حفظ هسته اصلی روایت، در شخصیت‌پردازی و ساختار دراماتیک از امکانات زبان سینما بهره ببرد.

سینما قرار نیست شاهنامه را به تصویر متحرک صفحات کتاب تبدیل کند. فیلمساز باید از دل روایت حماسی، داستانی با شخصیت‌های باورپذیر، تعارض‌های روشن و موقعیت‌های دراماتیک استخراج کند. داستان رستم و سهراب فقط روایت یک نبرد حماسی نیست؛ تراژدی پدری است که ناآگاهانه با فرزند خود روبه‌رو می‌شود. داستان سیاوش نیز ظرفیت تبدیل شدن به درامی درباره قدرت، بی‌عدالتی و قربانی شدن حقیقت را دارد. این مفاهیم برای مخاطب جهانی نیز قابل فهم‌اند، حتی اگر او با پیشینه اسطوره‌ای ایران آشنا نباشد.

همچنین نباید تصور کرد که هر اثر اسطوره‌ای باید با بودجه‌ای چندصد میلیون دلاری ساخته شود. می‌توان از داستان‌هایی آغاز کرد که به جلوه‌های ویژه بسیار پرهزینه وابسته نیستند و بیشتر بر قدرت درام، شخصیت‌پردازی و فضاسازی تکیه دارند. ساخت یک فیلم موفق با بودجه متناسب و امکان فروش در بازارهای منطقه‌ای، می‌تواند مقدمه‌ای برای ورود به پروژه‌های بزرگ‌تر باشد.

تجربه هند و هالیوود نشان می‌دهد که اسطوره‌ها و حماسه‌های ملی همچنان ظرفیت تبدیل شدن به محصولات بزرگ سینمایی را دارند؛ اما این ظرفیت تنها زمانی به نتیجه می‌رسد که از مرحله شعار و تأکید بر غنای فرهنگی عبور کند و به برنامه‌ای مشخص در حوزه تولید و اقتصاد سینما تبدیل شود.

برای سینمای ایران، نخستین گام می‌تواند شناسایی داستان‌هایی باشد که هم ظرفیت دراماتیک بالایی دارند و هم برای مخاطب غیرایرانی قابل فهم‌اند. در مرحله بعد، باید گروه‌های پژوهشی و فیلمنامه‌نویسی با شناخت ادبیات حماسی، اسطوره‌شناسی و زبان سینما شکل بگیرند تا روایت‌ها از سطح بازگویی داستان‌های کهن فراتر بروند.

همچنین لازم است پروژه‌ها در مقیاس‌های متفاوت طراحی شوند؛ از فیلم‌های کم‌هزینه‌تر و شخصیت‌محور تا آثار بزرگ و چندقسمتی. چنین رویکردی مانع از آن می‌شود که تمام ظرفیت اقتصادی یک مجموعه سینمایی به یک پروژه پرریسک و بسیار گران‌قیمت وابسته شود. در این مسیر، نقش نهادهای فرهنگی و سینمایی نیز فراهم کردن زمینه پژوهش، توسعه فیلمنامه، حمایت از فناوری‌های تولید، تسهیل مشارکت بخش خصوصی و ایجاد مسیرهای توزیع بین‌المللی است. 

یکی از بهترین اقداماتی که سازمان سینمایی می‌تواند در این زمینه انجام دهد، تشکیل کمیته‌ها یا شوراهای موضوعی با حضور چهره‌های مطرح و اساتید هر حوزه است که هرکدام وظیفه بررسی زمینه‌های ساخت و تولید را از صفر تا صد در نظر داشته باشند. اینگونه می‌توان حداقل از نظر سیاست‌گذاری و فرهنگی شاهد تحولی در این حوزه باشیم.

در نهایت، تفاوت اصلی میان تجربه هند و هالیوود و ایران را نباید فقط در تعداد فیلم‌های اسطوره‌ای یا میزان بودجه تولید جست‌وجو کرد. مسئله مهم‌تر این است که آنها توانسته‌اند بخشی از میراث فرهنگی خود را به یک جریان مستمر در سینما پیوند بزند؛ جریانی که هم در بازار داخلی مخاطب دارد و هم برای حضور در بازارهای جهانی برنامه‌ریزی می‌کند. هالیوود نیز با تکیه بر میراث روایی غرب و امکانات صنعتی خود، روایت‌هایی مانند «ادیسه» را به محصولات جهانی تبدیل کرده است. باید با آغاز از نقاطی که با برنامه‌ریزی و طرح و نقشه‌ای بلند مدت باشد، این مسیر را هرچه زودتر آغاز کرد. مسیری که جزو مطالبات رهبر شهیدمان نیز بوده است.

گزارش را در نهایت با این پرسش به پایان می‌رسانیم که سینمای ایران چه زمانی تصمیم می‌گیرد از گنجینه اسطوره‌ای خود برای ساخت آینده‌ای تازه استفاده کند؟

انتهای پیام/