"اقتصاد آبی"21 – گونهشناسی 6 فناوری انرژی دریایی
- اخبار اقتصادی
- اخبار اقتصاد جهان
- 27 آبان 1405 - 08:29
گروه اقتصادی خبرگزاری تسنیم؛ رضا احسانی ــ در گفتار روزمره، «انرژی دریایی» را یک فناوری واحد میشناسند؛ اما در واقع دستکم شش فناوری متفاوت زیر این نام قرار دارد. این فناوریها از نظر منبع انرژی، شکل دستگاه، میزان بلوغ، هزینه و راه رسیدن به بازار با هم تفاوتهای اساسی دارند. تفکیک دقیق این خانوادهها پیششرط هرگونه سیاستگذاری، سرمایهگذاری و ارزیابی فنی است؛ برای مثال اشتباه گرفتن «جزر و مد جریانی» با «جزر و مد دامنهای» یا «OTEC» با «گرادیان شوری»، منجر به انتظارات نادرست از هزینه، زمانبندی و ظرفیت تولید میشود.
آژانس بینالمللی انرژی از طریق برنامه همکاری فناوری انرژیهای اقیانوسی (IEA-OES) مرجع رسمی این طبقهبندی است و دامنه صلاحیت خود را بهروشنی تعریف کرده است؛ به این ترتیب که: "IEA-OES طیف کامل فناوریهای انرژی اقیانوسی را در بر میگیرد: امواج، جزر و مد دامنهای، جریانهای جزر و مدی، جریانهای اقیانوسی، تبدیل انرژی حرارتی اقیانوس (OTEC) و گرادیان شوری." (IEA-OES 2025, p. 37)
از "اقتصاد آبی" بیشتر بخوانید
+ گشایش پرونده "اقتصاد آبی" در خبرگزاری تسنیم
چارچوب رسمی: شش خانواده، شش مبنا
تعریف مرجع IEA-OES برای هر خانواده، بر اساس منشأ فیزیکی انرژی است، نه شکل دستگاه. این تعریف در گزارش سالانه 2025 چنین آمده است:
"امواج، ناشی از عمل باد بر سطح اقیانوس؛ جزر و مد دامنهای (بالا آمدن و پایین رفتن جزر و مد)، ناشی از نیروهای گرانشی منظومه زمین-ماه-خورشید؛ جریانهای جزر و مدی، جریان آبی که از پر و خالی شدن مناطق ساحلی در نتیجه بالا و پایین رفتن جزر و مد حاصل میشود؛ جریانهای اقیانوسی، ناشی از گردش اقیانوسیِ بادمحور و ترموهالاین؛ تبدیل انرژی حرارتی اقیانوس (OTEC)، ناشی از اختلاف دما میان انرژی خورشیدی ذخیرهشده بصورت گرما در لایههای بالایی اقیانوس و آب سردتر دریا، عموماً در عمق بیش از 1000 متر؛ و گرادیان شوری، ناشی از اختلاف شوری میان آب شیرین و آب اقیانوس در دهانه رودخانهها." (IEA-OES 2025, p. 37).
نکته کلیدی این است که: "باد فراساحلی، زیستتوده دریایی یا زمینگرمایی زیردریایی که فضای دریا را اشغال میکنند اما مستقیماً از خواص آب دریا بهره نمیگیرند، در حیطه صلاحیت IEA-OES قرار نمیگیرند." (IEA-OES 2025, p. 37). به عبارت دیگر، "ملاک این است که فناوری برای تولید برق مستقیماً از خود آب دریا استفاده کند، نه اینکه فقط در دریا نصب شده باشد." این معیار، هم مرز مفهومی روشنی میسازد و هم توضیح میدهد که چرا شش خانواده مذکور، هر یک مسیر فنی و اقتصادی متفاوتی را طی میکنند.
یکم: انرژی امواج؛ متنوعترین خانواده
انرژی امواج از حرکت باد بر سطح دریا زاده میشود. تعریف مرجع میگوید: "حرکت امواج در اثر وزش باد بر سطح دریا ایجاد میشود. در نتیجه، دستگاههای انرژی امواج میتوانند زمانی که باد میوزد و مدتها پس از فروکش کردن باد، برق تولید کنند. انرژی ایجادشده به سرعت، ارتفاع و فرکانس موج بستگی دارد. چند نوع دستگاه مختلف وجود دارد که هر کدام برای شرایط متفاوت موج ساخته شدهاند." (OEE 2026, p. 51).
این «همزیستی چندین مفهوم» ویژگی متمایزکننده امواج است: برخلاف جزر و مد که هندسه مکانی نسبتاً مشخصی دارد (تنگهها و کانالها)، امواج تقریباً در تمام سواحل جهان با شدتهای متفاوت حضور دارند و همین امر، تنوع معماری دستگاهها را توضیح میدهد. چهار خانواده اصلی دستگاههای موجمحور را میتوان تشخیص داد:
جاذب نقطهای (Point Absorber). دستگاههای شناور که با حرکت عمودی نسبت به یک مرجع ثابت، انرژی برداشت میکنند. نمونه شاخص آن CorPower C4 است که در سایت Aguçadoura پرتغال آزمایش شده و نسل بعدی آن با هدف دریافت گواهی از DNV در حال طراحی است. (IEA-OES 2025, p. 165).
ستون آب نوسانی (OWC). محفظهای که موج در آن بالا و پایین میرود و هوای محبوس را به حرکت درمیآورد؛ این جریان هوا یک توربین را میچرخاند. قدیمیترین نمونه تجاری جهان، نیروگاه موج موسوم به Mutriku در اسپانیاست که از ژوئیه 2011 تاکنون 3٫43 گیگاواتساعت برق به شبکه تزریق کرده است (IEA-OES 2025, p. 187). نسخههای ادغامشده در موجشکنهای بندری نیز در ایتالیا توسعه یافتهاند: REWEC در بندرهای Civitavecchia و Salerno و OBREC در بندر ناپل که "نخستین دستگاه مبدل انرژی موج از نوع سرریز (overtopping) در جهان بود که در یک سازه دفاع ساحلی موجود ساخته شد." (IEA-OES 2025, p. 149).
تضعیفکننده (Attenuator). سازههای بلند و بندبند که با موج همراستا میشوند و در مفاصل خود انرژی برداشت میکنند؛ نمونه آن دستگاه M4 در استرالیا با 131 روز حضور در دریا و بیش از 300 ساعت تولید برق است (IEA-OES 2025, p. 76).
سرریز (Overtopping). موج از یک سطح شیبدار بالا میرود، در مخزنی جمع میشود و بازگشت آن از توربین میگذرد؛ نمونه تجاری آن Wave Dragon است که در پلوکن (PLOCAN) در حال توسعه است (IEA-OES 2025, p. 105).
در کنار این چهار خانواده، دستگاههای نوظهوری نیز پدید آمدهاند، از جمله دستگاههایی که با استفاده از حرکت آب و پدیدههای الکتریکی برق تولید میکنند (DEG).»و دانشگاه KTH سوئد روی آن کار میکند و در سال 2025 "چگالی توان خروجی دستگاههای DEG موجود را تقریباً دو برابر کرد." (IEA-OES 2025, p. 197).
دوم: جزر و مد جریانی؛ بالغترین عضو خانواده
جریان جزر و مدی، جریان آبی است که در اثر پر و خالی شدن مناطق ساحلی در چرخه جزر و مد ایجاد میشود. این جریان در تنگهها و کانالهای باریک قویتر میشود: "جریانهای جزر و مدی در اثر نیروهای گرانشی خورشید و ماه ایجاد میشوند و بهویژه در پهنههای آبی باریک، مانند اطراف جزایر یا خلیجهای کوچک، تمرکز مییابند. توربینهای جزر و مدی میتوانند به بستر دریا ثابت شوند یا شناور و با کابل به بستر مهار شوند." (OEE 2026, p. 51).
مزیت راهبردی این فناوری، پیشبینیپذیری عالی آن است: "جزر و مد تحت حاکمیت ماه و خورشید است، بنابراین خروجی جزر و مدی بهشدت قابل پیشبینی است؛ توربینهای جزر و مدی میتوانند حداقل 20 ساعت در روز تولید کنند و در ترکیب با ذخیرهسازی باتری کوتاهمدت، برق تجدیدپذیر شبانهروزی فراهم کنند." (IRENA 2025, p. 153). همین ویژگی است که جزر و مد را از امواج متمایز میکند: امواج «نیمهپیشبینیپذیر» هستند، اما جزر و مد «کاملاً پیشبینیپذیر» است.
دو معماری اصلی توربین وجود دارد: محور افقی (شبیه توربین بادی زیرآبی) و محور عمودی. نمونههای شاخص محور افقی، توربینهای AR-Series شرکت Proteus Marine Renewables هستند که در MeyGen اسکاتلند کار میکنند؛ طولانیترین توربین در حال کار این سایت "بیش از شش سال کارکرد بدون وقفه" را ثبت کرده است (IEA-OES 2025, p. 224). در سوی دیگر، توربینهای محور عمودی مانند HydroQuest و NH1 در فرانسه برای سایت پرقدرت Raz Blanchard توسعه مییابند (IEA-OES 2025, p. 126).
دسته سوم که در سالهای اخیر اهمیت یافته فناوریهای «جریان کمسرعت» هستند: "اکثر فناوریهای موجود جزر و مد جریانی برای بهرهگیری از جریانهای پرسرعت طراحی شدهاند. با این حال، فناوریهایی که قادر به برداشت انرژی از جریانهای کمسرعت هستند، مانند Minesto و SeaQurrent، هماکنون در اروپا مستقر شدهاند." (OEE 2026, p. 51). این تحول اهمیت راهبردی دارد، زیرا تعداد سایتهای قابل بهرهبرداری را چند برابر میکند و ــ همانگونه که در ارزیابی جهانی منابع تأکید شده ــ "میتواند نقشه منابع را بهطور قابل توجهی گسترش دهد و سهم بسیار بزرگتری از منبع جزر و مدی را قابل بهرهبرداری کند." (OEE 2026, p. 14).
سوم: جزر و مد دامنهای
یکی از رایجترین خطاهای مفهومی، یکی گرفتن «جزر و مد جریانی» و «جزر و مد دامنهای» است. مرجع رسمی این تفکیک را صریح بیان میکند: "فناوری جزر و مد دامنهای، با وجود اینکه آن نیز از جزر و مد برای تولید برق استفاده میکند، فناوری کاملاً متمایزی از دستگاههای جزر و مد جریانی است. تأسیسات جزر و مد دامنهای به جای بهرهگیری از جریان جزر و مدی، از اختلاف سطح آب بین جزر و مد بالا و پایین انرژی تولید میکنند. جزر و مد دامنهای مثل نیروگاههای آبی کار میکند: آب را پشت یک سد نگه میدارد و سپس آن را از توربین عبور میدهد." (OEE 2026, p. 51). به بیان ساده، در جزر و مد جریانی، توربین در مسیر جریان آب قرار میگیرد؛ در جزر و مد دامنهای، آب در پشت یک سد حبس و سپس از توربین رها میشود. از این رو، جزر و مد دامنهای از نظر فنی به برقآبی نزدیکتر است تا به سایر فناوریهای دریایی؛ و از نظر زیستمحیطی نیز چالشهای مشابهی (اثر بر پهنههای جزر و مدی، رسوبات و اکوسیستم ساحلی) دارد.
تجربه جهانی در این حوزه دو نمونه شاخص دارد: نیروگاه La Rance فرانسه با ظرفیت 240 مگاوات که "در سال 1966 به بهرهبرداری رسید، نخستین نیروگاه بزرگ جزر و مد دامنهای جهان بود و همچنان تنها تأسیسات تجاری جزر و مد دامنهای در اروپاست" (OEE 2026, p. 47)، و نیروگاه Sihwa کره جنوبی که "بزرگترین نیروگاه جهان با ظرفیت 254 مگاوات" است (OEE 2026, p. 43).
با این حال، این فناوری در دو دهه اخیر متوقف شده است: "این گزارش جزر و مد دامنهای را در ارزیابی منابع خود نمیگنجاند. در حالی که این فناوری از نظر تجاری قابل دوام است، تا تاریخ انتشار، هیچ پروژه جزر و مد دامنهای در اروپا در مرحله توسعه پیشرفته وجود ندارد." (OEE 2026, p. 47). دلیل اصلی، محدودیت مکانهای مناسب و نبود سازوکار حمایت درآمدی است. از این رو، در بررسیهای مجموعه اقتصاد آبی نیز، جزر و مد دامنهای تنها به عنوان یک «مرجع تاریخی و فنی» مطرح میشود و تمرکز اصلی بر جزر و مد جریانی خواهد بود.
چهارم: OTEC ــ برق استحصال شده از اختلاف دما
تبدیل انرژی حرارتی اقیانوس، فیزیک متفاوتی دارد: " OTEC از اختلاف دمای میان آب سرد اعماق و آب گرم سطحی برای تولید یک منبع توان پایدار از طریق فناوریهای تبادل حرارت بهره میگیرد. OTEC عموماً اختلاف دمای 20 درجه سانتیگراد یا بیشتر را هدف قرار میدهد، هرچند اختلافهای کمتر نیز ممکن است." (OEE 2026, p. 52).
مزیت منحصربهفرد OTEC در آن است که برخلاف امواج و جزر و مد، وابسته به نوسان نیست؛ بلکه از اختلاف دمای تقریباً ثابت بین آب گرم سطح و آب سرد عمق استفاده میکند و بنابراین میتواند به عنوان «بار پایه» عمل کند ــ ویژگیای که در میان تجدیدپذیرها نادر است. اما همین مزیت با چالش بزرگی همراه است: نیاز به لوله آب سرد که باید از عمق حدود 1000 متری آب را بالا بکشد. همانگونه که در ارزیابی منابع آمده، این چالش فنی دلیل اصلی آن است که "هیچ پروژه کامل OTEC فراساحلی تا زمان نگارش با موفقیت مستقر نشده است." (OEE 2026, p. 48). به همین دلیل، نسخه ساحلی (land-based) OTEC واقعبینانهتر است، زیرا "میتواند از لولههایی که روی بستر دریا تا عمق مورد نظر امتداد مییابند بهره ببرد و بدین ترتیب از چالشهای لوله آب سرد اجتناب کند." (OEE 2026, p. 48).
نسخه سادهتر و تجاریتر همین خانواده، SWAC (تهویه مطبوع با آب دریا) است. "SWAC در حال حاضر موفقترین روش استفاده از اختلاف دمای اقیانوس است. یک پایلوت موفق 20 مگاواتی توسط ENGIE در مارسی فرانسه مستقر شده است که یک بلوک ساختمانی کامل را خنک میکند." (OEE 2026, p. 48).
گروه ویژه OTEC در IEA-OES نیز تلاش کرده است پایه دانشی این فناوری را تقویت کند: "دو نشریه به رهبری گروه OTEC سازمان OES یعنی کتاب سفید (OTEC2021) و اقتصاد (OTEC (2024)، نقاط عطف مهمی در بهبود درک از دوام اقتصادی و پتانسیل استقرار این فناوری به شمار میروند." (IEA-OES 2025, p. 12). در سال 2025 نیز "تفاهمنامهای با انجمن انرژی حرارتی اقیانوس (OTEA)" در دست تدوین قرار گرفت که قرار است در سال 2026 امضا شود (IEA-OES 2025, p. 66).
پنجم: گرادیان شوری؛ کوچکترین عضو خانواده
انرژی گرادیان شوری از اختلاف غلظت نمک میان آب شیرین و آب شور ــ معمولاً در دهانه رودخانهها ــ به دست میآید. فناوری اصلی این حوزه «الکترودیالیز معکوس» (RED) است؛ روشی که با عبور آب شیرین و شور از کنار غشاهای ویژه، برق تولید میکند. بر اساس مطالعه بنیاد فرانهوفر برای کمیسیون اروپا، "کل پتانسیل فنی کشورهای عضو اتحادیه اروپا 6٫6 گیگاوات برآورد شده است که معادل 50٫8 تراواتساعت در سال است. این مطالعه برآورد میکند که انرژی اسمزی (گرادیان شوری) میتواند 1٫7 درصد از تولید برق اتحادیه اروپا در سال 2021 را تأمین کند." (OEE 2026, p. 48). توزیع آن در سطح جهان نیز نامتوازن است. "فرانسه بزرگترین پتانسیل فنی را با 19٫2 تراواتساعت دارد، پس از آن ایتالیا با 6٫6 تراواتساعت، رومانی و هلند با 5٫7 و 5٫4 تراواتساعت در جایگاههای بعدی قرار دارند." (OEE 2026, p. 48).
واقعیت آن است که گرادیان شوری، در مقایسه با امواج و جزر و مد، هم پتانسیل کمتر و هم بلوغ فنی پایینتری دارد. "پتانسیل گرادیان شوری در اروپا کمتر از امواج و جزر و مد است. با این حال، این فناوری میتواند مکمل مفیدی برای تولید برق تجدیدپذیر بار پایه و تکمیل تجدیدپذیرهای متغیر در شبکه باشد." (OEE 2026, p. 48). به همین دلیل، در ادامه بررسیهای مجموعه اقتصاد آبی، گرادیان شوری جایگاه یک «گزینه حاشیهای اما راهبردی برای مناطق خاص» را خواهد داشت، نه یک ستون اصلی.
ششم: جریانهای اقیانوسی ــ ناشناختهترین عضو
جریانهای اقیانوسی ــ ناشی از گردش بادمحور و ترموهالاین ــ از نظر فیزیکی به جریان جزر و مدی نزدیکاند، اما منشأ و ویژگیهای زمانی متفاوتی دارند: برخلاف جزر و مد که چرخهای منظم دارد، جریانهای اقیانوسی جهت و شدت نسبتاً پایدارتری دارند اما سرعتهای آنها معمولاً کمتر است. از این رو، توسعه این شاخه به فناوریهای «جریان کمسرعت» وابسته است.
نمونه شاخص، شرکت هلندی Equinox Ocean Turbines است که "در حال آمادهسازی برای استقرار توربین جریان اقیانوسی TT5 (مقیاس 1:10) خود در Marsdiep در تابستان 2026 است. این نخستین نمایش از این نوع در آبهای هلند خواهد بود." (IEA-OES 2025, p. 206). Minesto نیز با فناوری «کایت جزر و مدی» خود ــ که در واقع در دسته جریانهای کمسرعت قرار میگیرد ــ در جزایر فارو و ولز فعال است (IEA-OES 2025, p. 196).
بلوغ فناوری
پس از شناخت اولیه این شش خانواده، پرسش کلیدی این است که چگونه میتوان بلوغ هر فناوری را سنجید؟ پاسخ متعارف، «سطح آمادگی فناوری» (TRL) است؛ اما IEA-OES استدلال میکند که TRL بهتنهایی کافی نیست. چارچوب «معیارهای مرحلهای (Stage-Gate)یعنی برای هر مرحله از توسعه، معیارهای مشخصی تعیین میشود تا مشخص شود فناوری آماده رفتن به مرحله بعد هست یا نه. این رویکرد را که این سازمان از سال 2017 ترویج میکند، بر این اصل استوار است: "نیاز به تمایز میان نیازهای مختلف مراحل توسعه، از تحقیق و توسعه و نمونه اولیه و نمایش و پیشتجاری تا استقرار صنعتی." (IEA-OES 2025, p. 59).
نوآوری مفهومی این چارچوب آن است که از همان مراحل اولیه، هزینه و صرفه اقتصادی پروژه هم سنجیده میشود.: "پس از دوره اولیه تمرکز بر امکانسنجی فناورانه، که تنها معیار مورد استفاده، تکامل موفق فناوری به سطوح بالاتر TRL بود، اقتصاد و سایر معیارهای پذیرش اجتماعی به عنوان معیارهایی شناسایی شدهاند که باید در مرحله توسعه اولیه فناوری انرژی دریایی مورد توجه قرار گیرند." (IEA-OES 2025, p. 59). در سال 2025، این چارچوب گام دیگری برداشت و "بحث در مورد گنجاندن پذیرش اجتماعی به عنوان یک مؤلفه مرتبط" آغاز شد (IEA-OES 2025, p. 12).
از "اقتصاد آبی" بیشتر بخوانید
بیشتر بخوانید
اهمیت عملی این چارچوب در آن است که "توسط چندین نهاد برجسته به کار گرفته میشود، از جمله: Wave Energy Scotland در برنامههای تدارکات رقابتی خود، کمیسیون اروپا در فراخوانهای مرتبط با انرژی دریایی در برنامه Horizon Europe، وزارت انرژی ایالات متحده از طریق فرایند تأمین مالی دفتر فناوریهای نیروی آب، و برنامه تدارکات پیشتجاری." EuropeWave (IEA-OES 2025, p. 61). به عبارت دیگر، این چارچوب از یک توصیه نظری به یک «زبان مشترک» برای تأمینکنندگان مالی تبدیل شده است.
شناسنامه فشرده شش خانواده
|
خانواده |
مبنای فیزیکی |
بلوغ نسبی |
وضعیت 2025 |
|
امواج |
باد بر سطح دریا |
پایلوت تا پیشتجاری |
5 مزرعه عمومی تا 2030 (24 مگاوات، 66 دستگاه) (OEE 2026, p. 11) |
|
جزر و مد جریانی |
گرانش ماه و خورشید در تنگهها |
پیشتجاری |
11 مزرعه تا 2030 (172 مگاوات، 140 دستگاه) (OEE 2026, p. 8) |
|
جزر و مد دامنهای |
اختلاف سطح آب پشت سد |
تجاری اما متوقف |
La Rance (240 مگاوات)، Sihwa (254 مگاوات) (OEE 2026, p. 47) |
|
OTEC |
گرادیان حرارتی عمقی |
تحقیق تا پایلوت |
SWAC در مرحله تجاری (OEE 2026, p. 48) |
|
گرادیان شوری |
اختلاف غلظت نمک |
پایلوت |
پتانسیل فنی اتحادیه اروپا: 6٫6 گیگاوات (OEE 2026, p. 48) |
|
جریانهای اقیانوسی |
گردش بادمحور و ترموهالاین |
تحقیق |
نخستین نمایش مقیاس 1:10 در 2026 (IEA-OES 2025, p. 206) |
نتیجهگیری: شش مسیر، یک هدف
انرژیهای دریایی یک خانواده متشکل از شش فناوری با مبانی فیزیکی متفاوتاند که جریانهای اقیانوسی ناشناختهترین شاخه است، اما شاید بزرگترین ظرفیت بالقوه را در میان این شش فناوری داشته باشد. جزر و مد جریانی، بالغترین عضو خانواده، و در آستانه تجاریسازی است؛ امواج، متنوعترین و پرجنبوجوشترین حوزه تحقیق و توسعه است؛ جزر و مد دامنهای، از نظر فنی اثباتشده اما از نظر اقتصادی و زیستمحیطی متوقف شده است؛ OTEC، دورنمایی برای بار پایه در جزایر و مناطق حارهای دارد؛ گرادیان شوری، گزینهای حاشیهای اما ارزشمند به شمار میآید؛ و جریانهای اقیانوسی، ناشناختهترین و در عین حال گستردهترین حوزه بالقوه بین این 6 حوزه است .
آنچه این شش حوزه را به هم پیوند میدهد، یک چارچوب ارزشیابی مشترک است: «دروازه مرحله» که در آن TRL، هزینه، پذیرش اجتماعی و چارچوب مقرراتی، همگی از همان ابتدا سنجیده میشوند. در قسمتهای بعدی این مجموعه، هر یک از این شش خانواده را به تفصیل ــ با تمرکز بر فناوری، هزینه، پروژههای واقعی و مسیر تجاریسازی ــ بررسی خواهیم کرد. اما پیش از آن، در قسمت سوم، به وضعیت استقرار جهانی و خط لوله پروژهها خواهیم پرداخت تا تصویری کمّی از آنچه امروز در آبها و در آزمایشگاهها میگذرد، به دست بیاوریم.
---
منابع:
- IEA-OES. (2025). Annual Report: An Overview of Ocean Energy Activities in 2025. IEA Ocean Energy Systems.
- OEE. (2026). Ocean Energy: The largest untapped renewable resource – Global Resource Assessment. Ocean Energy Europe.
- OEE. (2025). Stats & Trends: Ocean Energy Market Outlook 2025. Ocean Energy Europe.
- IRENA. (2025). Renewable Power Generation Costs in 2025. International Renewable Energy Agency.
- IRENA. (2026). Renewable Energy Statistics 2026. International Renewable Energy Agency.
انتهای پیام/