هفته کتاب؛ 7 روز شعار برای 358 روز فراموشی?

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، مرتضی اسماعیل‌زاده نویسنده و پژوهشگر، در یادداشتی به‌مناسبت برگزاری هفته کتاب به این دغدغه پرداخته که برپایی چنین رویدادی در 34 سال گذشته چه تاثیری بر میزان کتابخوانی مردم گذاشته است؟

یادداشت این‌نویسنده که برای انتشار در اختیار خبرگزاری تسنیم قرار گرفته به این شرح است:

هر سال با فرارسیدن هفته کتاب، همان نمایش آشنای فرهنگی از نو روی صحنه می‌رود؛ سخنرانی‌ها، نشست‌ها، پیام‌های تبریک، توصیه‌های کلیشه‌ای به کتاب‌خوانی و تأکیدهای تکراری بر اینکه کتاب چراغ دانایی و مطالعه زیربنای توسعه فرهنگی است. چند روزی فضای رسانه‌ای از کتاب پر می‌شود، مسئولان از ضرورت گسترش فرهنگ مطالعه می‌گویند و نهادهای فرهنگی، هر یک به فراخور موقعیت، گزارشی از فعالیت‌های خود ارائه می‌کنند. اما با پایان این هفته، کتاب دوباره به حاشیه می‌رود؛ گویی وظیفه فرهنگی کشور در همین چند روز خلاصه شده و برای باقی سال، نیازی به پیگیری و پاسخ‌گویی وجود ندارد.

پرسش اساسی این است: اگر کتاب تا این اندازه مهم است، چرا اهمیت آن فقط در مناسبت‌ها به یاد آورده می‌شود؟ چرا پس از سال‌ها برگزاری هفته کتاب، هنوز باید از کاهش قدرت خرید مردم، دشواری دسترسی به کتاب، بحران نشر و فاصله نسل‌های جدید با مطالعه سخن بگوییم؟ آیا تکرار یک شعار، بدون تغییر در واقعیت‌های موجود، چیزی جز عادت دادن جامعه به شنیدن حرف‌های بی‌نتیجه است؟

واقعیت را باید بی‌پرده گفت؛ کتاب در بخش قابل توجهی از خانواده‌های ایرانی، از سبد هزینه‌های روزمره حذف شده یا به خریدی تجملی و گاه دست‌نیافتنی تبدیل شده است. خانواده‌ای که برای تأمین مسکن، خوراک، درمان و آموزش فرزندان خود با دشواری دست‌وپنجه نرم می‌کند، طبیعی است که در برابر قیمت کتاب عقب‌نشینی کند. در چنین شرایطی، دعوت مردم به مطالعه بیشتر، بدون توجه به توان اقتصادی آنان، بیشتر به توصیه‌ای از سر بی‌خبری شباهت دارد تا یک سیاست فرهنگی مسئولانه. نمی‌توان از جامعه انتظار داشت کتاب بخواند، اما برای خرید آن هیچ تناسبی میان درآمد خانوار و هزینه نشر در نظر نگرفت.

البته بحران کتاب را نمی‌توان تنها به گرانی محدود کرد. بخش دیگری از مسئله به وضعیت تولید و عرضه آثار بازمی‌گردد. وقتی مناسبات نشر در مواردی به جای ضابطه‌های حرفه‌ای، تحت تأثیر رابطه‌ها و حلقه‌های محدود قرار می‌گیرد؛ وقتی نویسنده خلاق و صاحب ایده برای یافتن ناشر با موانع متعدد روبه‌روست؛ وقتی بخشی از بازار به تکرار الگوهای فرسوده و آثار کم‌مایه بسنده می‌کند، نباید از مخاطب انتظار داشت با اشتیاق و اعتماد به سوی کتاب بازگردد. کتاب‌خوانی تنها با توصیه و تبلیغ رونق نمی‌گیرد؛ مخاطب باید در قفسه‌های کتاب‌فروشی با آثاری مواجه شود که ارزش خواندن داشته باشند.

در این میان، مسئولیت ناشران نیز قابل چشم‌پوشی نیست. ناشرانی که برای عبور از تنگناهای اقتصادی، تنها به چاپ آثار امتحان‌شده و نویسندگان شناخته‌شده پناه می‌برند، شاید در کوتاه‌مدت از بخشی از خطرهای مالی دور بمانند، اما در بلندمدت به فرسودگی بازار کمک می‌کنند. نشر زنده و پویا، نشرِ متکی بر کشف استعدادهای تازه، حمایت از نویسندگان نوآور و پذیرش ریسک‌های حساب‌شده است. اگر قرار باشد درهای نشر همواره به روی نام‌های تکراری گشوده و به روی صداهای تازه بسته بماند، چگونه می‌توان از شکوفایی ادبیات و گسترش مخاطبان سخن گفت؟

از سوی دیگر، نهادهای متولی فرهنگ کتاب‌خوانی باید به این پرسش پاسخ دهند که حاصل سال‌ها برنامه‌ریزی، بودجه‌گذاری و برگزاری مناسبت‌های متعدد چه بوده است؟ آیا معیار موفقیت، تعداد نشست‌ها و برنامه‌های برگزارشده است یا افزایش واقعی دسترسی مردم به کتاب، تقویت کتابخانه‌های عمومی، حمایت مؤثر از نویسندگان و شکل‌گیری عادت مطالعه در خانواده‌ها؟ فرهنگی که با گزارش عملکرد و آمار مراسم سنجیده شود، ممکن است در ظاهر پررونق باشد، اما در واقعیت از مخاطب تهی بماند.

هفته کتاب باید به جای آنکه فرصتی برای تکرار ستایش‌های بی‌پایان از کتاب باشد، به مجالی برای نقد صریح وضعیت موجود تبدیل شود. باید از مسئولان پرسید چرا کتابخانه‌ها در بسیاری از مناطق آن‌گونه که شایسته است به پایگاه زنده فرهنگی تبدیل نشده‌اند؛ چرا حمایت از نویسنده اغلب در حد سخن باقی می‌ماند؛ چرا کتاب برای بسیاری از خانواده‌ها کالایی قابل حذف است و چرا سیاست‌های فرهنگی ما بیشتر به مناسبت‌ها وابسته‌اند تا به برنامه‌های پایدار و سنجش‌پذیر.

کتاب را نمی‌توان با بخشنامه به زندگی مردم بازگرداند؛ همان‌گونه که نمی‌توان با چند روز تبلیغات، جای خالی آن را در خانه‌ها پر کرد. کتاب‌خوانی نیازمند اقتصادی است که امکان خرید کتاب را فراهم کند، نشری است که کیفیت را بر رابطه مقدم بداند، سیاست‌گذاری است که از شعار عبور کند و فرهنگی است که نویسنده و اثر ارزشمند را جدی بگیرد.

هفته کتاب، اگر قرار است معنایی واقعی داشته باشد، باید نقطه آغاز یک مطالبه عمومی باشد، نه پایان یک وظیفه تشریفاتی. در غیر این صورت، هر سال هفت روز درباره کتاب سخن خواهیم گفت و 358 روز دیگر، شاهد دورتر شدن آن از زندگی مردم خواهیم بود؛ تناقضی تلخ که دیگر نمی‌توان آن را پشت پیام‌های تبریک و شعارهای فرهنگی پنهان کرد.

انتهای پیام/