ارگ تاریخی بهارستان بیرجند در مسیر حفاظت و بازشناسی هویت تاریخی شهر

به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، عملیات حفاظت اضطراری از بقایای معماری مکشوفه در ارگ تاریخی بهارستان با همکاری گروه باستان‌شناسی دانشگاه بیرجند و اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی انجام شده است. این عملیات به سرپرستی مسعود باتر، عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند و با همراهی و نظارت محمد فرجامی، سرپرست هیئت کاوش ارگ تاریخی بهارستان، در دستور کار قرار گرفت.

با توجه به آسیب‌پذیری ساختارهای معماری نمایان‌شده در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی و احتمال تخریب آن‌ها بر اثر بارندگی، نفوذ رطوبت، یخبندان و روان‌آب‌های سطحی در فصل پاییز و زمستان، اقدامات حفاظتی با هدف تثبیت وضعیت موجود و کاهش آسیب‌پذیری آثار اجرا شد. در نخستین مرحله این طرح، سطوح بقایای معماری خشتی و گلی نمایان‌شده در کف ترانشه کاوش، با استفاده از محلول استحکام‌بخش اکریلیک پارالوئید B-72 با غلظت سه درصد مورد تیمار قرار گرفت.

این عملیات از طریق پاشش یکنواخت محلول با استفاده از کمپرسور و پیستوله انجام شد و هدف از آن افزایش انسجام نسبی سطوح خشتی و کاهش تأثیر عوامل فرساینده محیطی عنوان شده است. اجرای این مرحله همچنین زمینه را برای ادامه اقدامات حفاظتی و بازپوشانی موقت ترانشه کاوش فراهم می‌کند. بر اساس اعلام دانشگاه بیرجند، این طرح مطابق اصول علمی حفاظت و مرمت آثار تاریخی و با تأکید بر حداقل مداخله در ساختارهای اصیل اجرا شده و سازمان آب منطقه‌ای خراسان جنوبی نیز در پیشبرد آن مشارکت داشته است.

کشف شواهدی از دوره تیموری در نخستین کاوش باستان‌شناسی شهری بیرجند

در همین زمینه، نخستین فصل کاوش باستان‌شناسی در بافت تاریخی شهر بیرجند با تمرکز بر ارگ بهارستان و با هدف بررسی لایه‌های فرهنگی، شناخت توالی استقرار و بازشناسی روند شکل‌گیری و تحول بافت کهن شهر انجام شده است.

محمد فرجامی، سرپرست هیئت باستان‌شناسی بافت کهن بیرجند، در گفت وگو با خبرنگار تسنیم از بیرجند با اشاره به پیشینه این برنامه اظهار داشت: کاوش‌های آموزشی گروه باستان‌شناسی دانشگاه بیرجند در سال‌های گذشته عمدتاً در محوطه‌هایی همچون قلعه کهنک و تپه گبری مود در شهرستان سربیشه انجام می‌شد، اما از سال جاری محدوده تاریخی شهر بیرجند نیز با هدف بررسی لایه‌نگاری باستان‌شناختی در برنامه کاوش‌های آموزشی قرار گرفته است.

وی افزود: ارگ بهارستان به‌عنوان نخستین محدوده مورد بررسی انتخاب شد. این بنا در بخش شرقی بافت کهن بیرجند و در مجاورت مدرسه تاریخی شوکتیه، در محله سرده قرار دارد و به همین دلیل با نام قلعه سرده نیز شناخته می‌شود.

فرجامی با بیان اینکه ارگ بهارستان مجموعه‌ای معماری با بخش‌هایی متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی از صفوی تا قاجار است، گفت: این مجموعه در محله سرده واقع شده که یکی از سه محله قدیمی و از گسترده‌ترین محله‌های تاریخی بیرجند به شمار می‌رود. این بنا همچنین به دلیل قرارگیری در مجاورت باغ زرشکی، با عنوان ارگ باغ زرشکی نیز شناخته شده است.

وی تصریح کرد: در نخستین فصل کاوش، به‌منظور شناسایی شواهد معماری مدفون و بررسی لایه‌های فرهنگی، ترانشه‌ای به ابعاد پنج در پنج متر در حیاط مجموعه ایجاد شد که به شناسایی بقایای دیوارهایی با مصالح خشت و ملات گل انجامید.

سرپرست هیئت باستان‌شناسی بافت کهن بیرجند ادامه داد: مهم‌ترین یافته معماری این فصل، بقایای دیواری خشتی با پهنای تقریبی یک متر و 30 سانتی‌متر و طول نمایان حدود شش متر و 40 سانتی‌متر است. ابعاد قابل‌توجه این دیوار می‌تواند نشان‌دهنده تعلق آن به سازه‌ای با مقیاس نسبتاً بزرگ باشد، اما تعیین کاربری دقیق و بازسازی نقشه معماری آن به گسترش محدوده کاوش و شناسایی ارتباط این دیوار با سایر عناصر معماری نیاز دارد.

فرجامی با اشاره به ویژگی‌های فنی این سازه اظهار داشت: بررسی بخش آشکارشده نشان می‌دهد دیوار ظاهراً فاقد پی‌سازی بوده و بر بستری متشکل از شن نرم و شن درشت به ضخامت تقریبی 20 سانتی‌متر قرار گرفته است. بررسی دقیق‌تر شیوه آماده‌سازی بستر و ویژگی‌های فنی ساخت دیوار مستلزم مطالعات بیشتر و بررسی مقاطع و لایه‌های زیرین آن است.

وی با تأکید بر اینکه در شرایط فعلی نمی‌توان درباره کاربری دقیق سازه اظهارنظر قطعی کرد، افزود: جهت‌گیری و ساختار کلی بقایای معماری شناسایی‌شده به سمت جنوب‌شرق و در راستای تقریبی قبله است. مجموعه شواهد معماری و یافته‌های باستان‌شناختی اولیه، احتمال تعلق این بقایا به اواخر دوره تیموری و اوایل دوره صفوی را مطرح می‌کند که تأیید نهایی آن به تحلیل دقیق‌تر یافته‌ها و بررسی روابط لایه‌نگاری نیاز دارد.

شناسایی سفالینه‌هایی از قرون اولیه اسلامی تا دوره قاجار

سرپرست هیئت باستان‌شناسی بافت کهن بیرجند با اشاره به دیگر یافته‌های این فصل کاوش گفت: بخش عمده یافته‌های فرهنگی را قطعات سفالین تشکیل می‌دهند که بر اساس ارزیابی اولیه، به بازه زمانی سده هشتم هجری قمری تا دوره قاجار تعلق دارند و در میان سفالینه‌های کشف‌شده، قطعاتی از ظروف کاسه‌ای با پوشش لعابی آبی و تزئینات نقاشی‌شده مشکی، سفالینه‌های آبی و سفید و نمونه‌هایی مرتبط با فرایند تولید سفال شناسایی شده است. بقایای جوش کوره و قطعات استخوان حیوانی نیز از دیگر یافته‌های این فصل به شمار می‌روند.

فرجامی با اشاره به اهمیت این یافته‌ها اظهار داشت: وجود قطعات مرتبط با فرایند تولید سفال، از جمله جوش کوره، از نظر بررسی فعالیت‌های احتمالی تولید یا پخت سفال در این محدوده اهمیت دارد، اما تعیین ماهیت و مقیاس این فعالیت‌ها به بررسی دقیق‌تر ویژگی‌های فنی و پراکندگی مکانی یافته‌ها نیازمند است و تحلیل گونه‌شناختی، فن‌شناختی و تزئینی سفالینه‌ها و مقایسه آن‌ها با نمونه‌های مشابه می‌تواند در تعیین دقیق‌تر گاه‌نگاری لایه‌های فرهنگی و شناخت ارتباطات فرهنگی و اقتصادی بیرجند در دوره‌های مختلف تاریخی مؤثر باشد.

کاوش باستان‌شناسی با هدف بازشناسی هویت تاریخی بیرجند ادامه می‌یابد

در همین رابطه، سیداحمد برآبادی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی، نیز با اشاره به اهمیت این کاوش اظهار داشت: این عملیات برای نخستین بار در محدوده شهری بیرجند انجام شده و یافته‌های آن نشان می‌دهد پیشینه تاریخی و شهرنشینی این منطقه فراتر از آثار مشهود مربوط به دوره‌های صفویه و قاجار است و پیش از انجام این کاوش، شناخت ما از گذشته بیرجند عمدتاً بر اساس سفرنامه‌ها، منابع مکتوب و بررسی بناهای تاریخی موجود بود، اما با همکاری دانشگاه بیرجند و انجام مطالعات میدانی، امکان شناسایی شواهد واقعی تاریخی در لایه‌های زیرین شهر فراهم شده است.

وی با اشاره به شناسایی آثار دوره تیموری و سفالینه‌های متعلق به قرون اولیه اسلامی گفت: نخستین فصل کاوش با مشارکت یک گروه 19 نفره به سرپرستی محمد فرجامی انجام شد و عملیات میدانی آن حدود یک ماه به طول انجامید. بررسی‌های مطالعاتی و تطبیق داده‌های به‌دست‌آمده نیز به زمان بیشتری نیاز دارد.

برآبادی هدف از این برنامه را شناسایی تاریخ، گذشته و هویت مدنی و شهرنشینی بیرجند در دوره‌های مختلف تاریخی دانست و بر تداوم کاوش‌ها در سال‌های آینده تأکید کرد.

کاوش آموزشی ارگ بهارستان با مجوز پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و با مشارکت دانشجویان گروه باستان‌شناسی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند انجام شده است. این برنامه علاوه بر اهداف پژوهشی، زمینه آموزش عملی دانشجویان در زمینه روش‌های کاوش لایه‌نگارانه، ثبت و مستندسازی داده‌های باستان‌شناختی و تحلیل یافته‌های معماری و فرهنگی را فراهم می‌کند.

ارگ تاریخی بهارستان بیرجند در تاریخ 15 اسفند 1379 با شماره 3683 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. با توجه به نتایج نخستین فصل کاوش و شواهد به‌دست‌آمده، ادامه مطالعات باستان‌شناختی و اجرای برنامه‌های حفاظتی می‌تواند نقش مهمی در شناخت لایه‌های تاریخی شهر بیرجند، صیانت از بقایای معماری مکشوفه و فراهم‌سازی زمینه پژوهش‌های آینده داشته باشد.

انتهای پیام/