پرونده‌ای برای تمام فقه

به گزارش گروه حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، مصطفی دُرّی در یادداشتی نوشت: اگر سیاست، حکمرانی را به بحث می‌گذارد؛ و اگر هنر، با ذهن و خیال بشر سروکار دارد؛ اما سلول‌های بنیادی، «انسان» می‌سازد و درنتیجه، همه چالش‌های ابواب دیگر فقهی را یک جا دارد. وقتی سخن از ترمیم یا تولید یک انسان به میان می‌آید، هم ابعاد اقتصادی وی مورد گفتگو است، هم ابعاد حکومتی چنین تجویزی، هم ابعاد خانوادگی و محرمیت‌ها و ازدواج، هم فرهنگ انسانی به چالش کشیده می‌شود و هم اساساً تجویز یا عدم تجویز این امر به‌عنوان یک دانش و فناوری پیش‌رو، به چالش کشیده می‌شود.

اگر سیاست، حکمرانی را به بحث می‌گذارد؛ و اگر هنر، با ذهن و خیال بشر سروکار دارد؛ اما سلول‌های بنیادی، «انسان» می‌سازد و درنتیجه، همه چالش‌های ابواب دیگر فقهی را یک جا دارد. وقتی سخن از ترمیم یا تولید یک انسان به میان می‌آید، هم ابعاد اقتصادی وی مورد گفتگو است، هم ابعاد حکومتی چنین تجویزی، هم ابعاد خانوادگی و محرمیت‌ها و ازدواج، هم فرهنگ انسانی به چالش کشیده می‌شود و هم اساساً تجویز یا عدم تجویز این امر به‌عنوان یک دانش و فناوری پیش‌رو، به چالش کشیده می‌شود.

سلول‌های بنیادی، از بزرگ‌ترین چالش‌های دانش فقه است. اگر اقتصاد، به معاش مربوط است؛ اگر سیاست، حکمرانی را به بحث می‌گذارد؛ و اگر هنر، با ذهن و خیال بشر سروکار دارد؛ اما سلول‌های بنیادی، «انسان» می‌سازد و درنتیجه، همه چالش‌های ابواب دیگر فقهی را یک جا دارد. وقتی سخن از ترمیم یا تولید یک انسان به میان می‌آید، هم ابعاد اقتصادی وی مورد گفتگو است، هم ابعاد حکومتی چنین تجویزی، هم ابعاد خانوادگی و محرمیت‌ها و ازدواج، هم فرهنگ انسانی به چالش کشیده می‌شود و هم اساساً تجویز یا عدم تجویز این امر به‌عنوان یک دانش و فناوری پیش‌رو، به چالش کشیده می‌شود. شاید بتوان گفت سلول‌های بنیادی، از یک منظر، همه ابواب فقهی و همه مسائل دانش فقه را یکجا به چالش کشیده است.

اگر بشر می‌خواست ثروت فراوان داشته باشد، نسلش پر شمار باشد و قدرتمند و محبوب باشد، اما همیشه با این چالش مواجه بود که بالاخره روزی، عمر او به پایان می‌رسد و همه اینها از دست می‌رود؛ در این عمر محدود نیز، هم میزان این آرزوها محدود است و هم زمان بهره‌مندی از آنها کوتاه. سلول‌های بنیادی اما در پی طولانی کردنِ همه این آرزوها و شاید نامحدودکردنِ آنهاست. او می‌خواهد «طول» همه این «عرض»های فربه را افزایش دهد. سلول‌های بنیادی اگر به نهایت برسد، فقط یک آرزو و امل بشری به انجام نرسیده است، بلکه مادر تمام آرزوها و آمال بشر مادی، به نهایت رسیده است.

همین امر موجب می‌شود که فقه در مواجهه با سلول‌های بنیادی، با یک یا چند چالش صرف روبرو نباشد، بلکه یک ابرچالش را فراروی خود ببیند.

گستردگی، ابهام موضوعی و ابعاد ناگفته فراوان سلول‌های بنیادی در کنار کارکردهای متعدد آن، نیاز به پژوهش‌های فراوانی دارد که از حوصله یک کتاب و یک مجله و حتی یک مجموعه چندجلدی هم خارج است؛ لکن پرونده «فقه‌پژوهی در سلول‌های بنیادی»، صرفاً به دنبال آغاز مسیر فقه‌پژوهی و طرح بحث و چارچوب گفتگو پیرامون این چالش مهم انسان امروز است. ازاین‌رو، هیچ‌گاه نه مدعی پرداخت به همه ابعاد و کارکردهای سلول‌های بنیادی را دارد و نه سودای به نهایت رساندن پژوهش در این مسئله را.

از آنجا که بسیاری هنوز با کارکردهای سلول‌های بنیادی آشنا نیستند و تمام استفاده از آن را در اموری مانند درمان بیماری‌های خونی و مانند آن منحصر می‌دانند، فصل اول از این پرونده را به کاربست‌های سلول‌های بنیادی اختصاص دادیم.

فصل دوم، به یکی از مهم‌ترین ابعاد در کارکرد سلول‌های بنیادی می‌پردازد و آن، تفاوت درمان از طریق سلول‌های بنیادی با سایر روش‌های درمانی است. این فصل، در حقیقت پاسخ به این پرسش است که آیا درمان با سلول‌های بنیادی، ارزش افزوده و مزیت رقابتی خاصی دارد که چالش‌های فراوان آن را بپذیریم؟ برخی از فقه‌پژوهان متخصص در این بحث، به بیان این تفاوت‌ها به‌صورت دانشی و دقیق پرداخته‌اند.

فصل سوم، در حقیقت، فصل اصلی این پرونده است: چالش‌های فقهی استفاده از سلول‌های بنیادی. استفاده از سلول‌های بنیادی، هم در مرحله اخذ از بدن، هم در مرحله نگهداری، هم در مرحله به‌کارگیری و هم در مرحله پس از به‌کارگیری، چالش‌های فراوانی را از حیث مالکیت، محرمیت، ارث، دیه، ضمان و… ایجاد می‌کند که در این فصل، تلاش شده است که همه اینها مطرح شده و به‌صورت اختصار، به آنها پرداخته شود.

هنوز هستند بسیاری که سلول‌های بنیادی را مساوی را شبیه‌سازی می‌دانند و تصور این‌همانی میان این دو را دارند. فصل چهارم، بیانگر تفاوت‌ها و نقاط تمایز این دو واژه به لحاظ مفهومی و کارکردی با یکدیگر است.

افزایش استفاده از سلول‌های بنیادی در دهه‌های اخیر، موجب ایجاد بانک سلول‌های بنیادی شده است؛ بانکی که نه‌تنها برای خود فرد و بستگان درجه اول او، بلکه برای تمام انسان‌ها سودمند خواهد بود. همین امر حتی برخی را به این گمانه واداشته است که اساساً وظیفه حکومت است که از سلول‌های بنیادی به‌عنوان یکی از راه‌های نجات انسان‌ها محافظت کند و اینکه استفاده از آنها، تنها منحصر به خودِ فرد و بستگان درجه اول او نباشد، بلکه ازباب وجود حفظ نفس محترمه، برای همه انسان‌های نیازمند به آن، به کار گرفته شود. در فصل پنجم، به بحث بانک سلول‌های بنیادی و چالش‌های فقهی فراروی آن پرداخته‌ایم.

چالش‌های فقهی به‌کارگیری سلول‌های بنیادی اما نه منحصر به مذهب شیعه است و نه دین اسلام؛ بلکه همه ادیان به‌نحوی با آنها درگیر بوده‌اند. تجربیات ادیان و مذاهب دیگر در مواجهه با سلول‌های بنیادی می‌تواند به کارآمدی بیشتر فتاوای فقهای شیعه پیرامون این سلول‌ها کمک کند. در فصل ششم، به این مهم پرداخته‌ایم.

تحولات سریع استفاده از سلول‌های بنیادی به میزانی است که پیش‌بینی آینده فقه آن را بسیار دشوار می‌سازد. در فصل هفتم، از آینده‌پژوهی این فقه سخن گفته‌ایم و اینکه برای آینده احتمالی، چه تدابیری فقهی ای باید اندیشیده شود.

فصل پایانی این پرونده نیز به‌سان سایر پرونده‌های علمی فقه معاصر، به پیشینه موضوع اختصاص دارد. نمایه کتاب‌ها، نمایه مقالات، نمایه پایان‌نامه‌ها، گزارش فعالیت‌های مؤسسه رویان به‌عنوان مهم‌ترین مؤسسه ایرانی فعال در عرصه سلول‌های بنیادی، به همراه گزارش تفصیلی دو کتاب مهم در این باره، مطالب این فصل را تشکیل می‌دهند.

باری، این پرونده، گامی کوچک برای شناسایی آفاق پژوهش در سرفصلی مهم و تأثیرگذار در فقه شیعه است؛ گامی که با تلاش‌های علمی فقه‌پژوهان سراسر جهان، باید تکمیل شده و به نهایت برسد.

منبع: درگاه فقه معاصر
انتهای پیام/