فعالان حوزه کتاب: مردم با آمارسازی کتابخوان نمی‌شوند!

خبرگزاری تسنیم _ گروه فرهنگی: کتاب‌خوانی در زندگی امروز با رقیبان تازه‌ای روبه‌رو شده است؛ شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌های پرسرعت و ابزارهای هوش مصنوعی، شیوه دسترسی مردم به اطلاعات را تغییر داده‌اند و فرصت مطالعه پیوسته و عمیق را محدود کرده‌اند.

با این حال، مسئله کتاب را نمی‌توان تنها به ظهور فناوری‌های جدید نسبت داد. نظام آموزشی، وضعیت اقتصادی خانواده‌ها، جایگاه اجتماعی دانش، الگوهای موفقیت و حتی شکل زندگی روزمره نیز در نوع رابطه مردم با کتاب تأثیرگذارند. در نشستی علمی با موضوع کمرنگ‌شدن کتاب‌خوانی در زندگی معاصر که توسط رسانه فکرت و خبرگزاری تسنیم برگزار شد، محمد حسنی، مهدی فقیهی‌نژاد و سیدعلیرضا صالحی به بررسی وضعیت مطالعه در جامعه، موانع گسترش کتاب‌خوانی و آینده کتاب در عصر هوش مصنوعی پرداختند.

سخنان این سه فعال حوزه نشر و اندیشه، از سه زاویه متفاوت به مسئله کتاب نزدیک شد؛ فقیهی‌نژاد بر جایگاه فرهنگی کتاب و ضرورت تبدیل شعارها به برنامه‌های عملی تأکید کرد، حسنی موانع اقتصادی، ساختارهای اداری و انحصار آموزشی را مورد توجه قرار داد و صالحی نیز با نقد کتاب‌محوری، هدف اصلی مطالعه را پرورش عقل و قدرت فهم دانست. در این گفت‌وگوها، یک نکته مشترک بیش از دیگر موضوعات به چشم می‌آمد: کتاب‌خوانی با توصیه‌های مناسبتی و تکرار آمارها به عادت اجتماعی تبدیل نمی‌شود. مطالعه زمانی در زندگی مردم جای می‌گیرد که ضرورت آن احساس شود، دسترسی به کتاب امکان‌پذیر باشد و خانواده، مدرسه و محیط اجتماعی نیز از این عادت حمایت کنند.

کتاب‌خوانی را نمی‌توان به آمار محدود کرد

مهدی فقیهی‌نژاد، استاد دانشگاه و ناشر کتاب فردا، با تأکید بر ضرورت عبور از مناقشه‌های آماری گفت: پیش از آنکه درباره میزان مطالعه جامعه قضاوت کنیم، باید جایگاه کتاب را در فضای فکری، فرهنگی و سیاست‌گذاری کشور بشناسیم. مسئله اصلی این است که کتاب در زندگی اجتماعی ما چه جایگاهی دارد و برای تقویت این جایگاه چه اقدام عملی انجام داده‌ایم. وی با اشاره به اختلاف‌نظرها درباره آمار مطالعه افزود: آمارها و روش‌های سنجش مطالعه همواره محل بحث‌اند و می‌توان درباره تعریف کتاب‌خوانی، نوع منابع مورد مطالعه و شیوه اندازه‌گیری آن‌ها پرسش‌هایی مطرح کرد؛ اما گرفتار شدن در مناقشه‌های آماری، مسئله اصلی را به حاشیه می‌برد. آنچه اهمیت دارد، نسبت جامعه با کتاب و میزان حضور مطالعه در زندگی روزمره مردم است.

فقیهی‌نژاد با بیان اینکه کتاب در هویت فرهنگی ایران جایگاهی دیرینه دارد، تصریح کرد: تأکید بر اهمیت کتاب در سخنرانی‌ها و برنامه‌های رسمی، به‌تنهایی نمی‌تواند این جایگاه را حفظ کند. اگر کتاب در سیاست‌گذاری شهری، نظام آموزشی و برنامه‌های فرهنگی اولویت نداشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت مردم به‌صورت طبیعی به سمت مطالعه بروند. این استاد دانشگاه با انتقاد از جایگاه کتاب‌فروشی‌ها در برنامه‌ریزی شهری گفت: کتاب‌فروشی فقط یک واحد تجاری نیست و می‌تواند بخشی از حیات فرهنگی محله و شهر باشد. وقتی برای فضاهای عمومی و تجاری برنامه‌ریزی می‌شود، باید سهم کتاب و کتاب‌فروشی نیز دیده شود.

به اعتقاد وی، کتاب‌فروشی باید در زندگی شهری حضوری فراتر از یک محل خریدوفروش داشته باشد. چنین فضایی می‌تواند محل مواجهه مردم با کتاب، آشنایی با آثار تازه و شکل‌گیری ارتباط میان نویسنده، ناشر و مخاطب باشد. در مقابل، زمانی که کتاب‌فروشی در برنامه‌ریزی شهری و فرهنگی جایگاه مشخصی نداشته باشد، ارتباط مردم با کتاب نیز به خریدهای پراکنده و مناسبتی محدود می‌شود. فقیهی‌نژاد مدرسه را یکی از مهم‌ترین بسترهای شکل‌گیری عادت مطالعه دانست و افزود: دانش‌آموزان سال‌های زیادی را در کنار معلمان خود می‌گذرانند. اگر در این سال‌ها کتاب‌خوانی در رفتار معلم، برنامه مدرسه و فضای آموزشی دیده نشود، نمی‌توان انتظار داشت دانش‌آموز با کتاب رابطه‌ای پایدار برقرار کند. مطالعه باید در مدرسه به یک تجربه واقعی تبدیل شود، نه اینکه تنها در قالب توصیه یا تکلیف درسی باقی بماند.

وی با اشاره به اهمیت الگوهای رفتاری در محیط آموزشی ادامه داد: معلمی که خود با کتاب ارتباطی زنده و مستمر دارد، می‌تواند در دانش‌آموز نیز علاقه به مطالعه ایجاد کند. در مقابل، اگر کتاب در مدرسه صرفاً وسیله‌ای برای امتحان و حفظ کردن مطالب باشد، دانش‌آموز از همان سال‌های نخست، مطالعه را با اجبار و تکلیف پیوند می‌دهد. در چنین شرایطی، بعید است پس از پایان دوران تحصیل، کتاب به انتخابی داوطلبانه در زندگی او تبدیل شود. این استاد دانشگاه همچنین با اشاره به تجربه دوران کرونا، آن دوره را هشداری برای فعالان حوزه کتاب دانست و گفت: گسترش آموزش مجازی و تغییر شیوه ارتباطات، کتاب را از زندگی حذف نکرد، اما نشان داد ناشران، کتاب‌فروشان و فعالان فرهنگی برای حفظ مخاطب باید نقش فعال‌تری ایفا کنند. کتاب در فضای جدید همچنان ظرفیت حضور دارد، اما این حضور به شناخت نیازهای مخاطب و تغییر شیوه‌های عرضه و ارتباط با خواننده وابسته است.

جدال بر سر آمار، مسئله اصلی را پنهان می‌کند

محمد حسنی، فعال حوزه نشر با سابقه فعالیت در نشر جمکران، نشر عصر داستان و نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، نیز با انتقاد از تکرار بحث میزان مطالعه ایرانیان گفت: این پرسش که مردم ایران چقدر کتاب می‌خوانند، در بسیاری از موارد به بحثی فرسایشی تبدیل شده است. این مسئله در مقاطعی بیشتر از آنکه دغدغه‌ای فرهنگی باشد، در فضای سیاسی مطرح شده و گروه‌های مختلف تلاش کرده‌اند با ارائه آمار یا تعریف‌های متفاوت از مطالعه، تصویری از وضعیت جامعه ارائه دهند. وی با اشاره به اختلاف‌نظرها درباره تعریف مطالعه افزود: «در واکنش به آمارهای پایین مطالعه، برخی تلاش کردند دامنه تعریف را گسترش دهند و خواندن قرآن، مفاتیح، زیرنویس فیلم‌ها، مطالب اینترنتی و حتی کتاب‌های درسی را نیز در محاسبات وارد کنند. در نتیجه، بحثی که می‌توانست به شناخت وضعیت کتاب‌خوانی کمک کند، به مناقشه‌ای بر سر اعداد و تعریف‌ها تبدیل شد.

حسنی تأکید کرد: اختلاف بر سر آمارها ممکن است برای مدتی فضای رسانه‌ای را درگیر کند، اما در نهایت کمکی به حل مسئله نمی‌کند. واقعیت مشترک این است که جامعه ما به اندازه نیاز خود مطالعه نمی‌کند و باید به جای متوقف ماندن در جدال‌های آماری، درباره عوامل این وضعیت و راه‌های تغییر آن گفت‌وگو کرد. این فعال حوزه نشر با اشاره به تفاوت شرایط فرهنگی و اجتماعی کشورها خاطرنشان کرد: نمی‌توان بدون توجه به تفاوت نظام آموزشی، ساختار اجتماعی، تعریف مطالعه و روش‌های سنجش، آمار کشورهای مختلف را کنار هم قرار داد و از آن نتیجه قطعی گرفت. چنین مقایسه‌هایی زمانی اعتبار دارند که مبنای اندازه‌گیری و شرایط اجتماعی روشن باشد.

از نگاه حسنی، تمرکز بیش از اندازه بر اعداد ممکن است اصل مسئله را از مسیر خود خارج کند. هنگامی که بخش عمده بحث‌ها صرف اثبات یا رد یک آمار می‌شود، فرصت بررسی موانع واقعی مطالعه از دست می‌رود. در چنین فضایی، به جای آنکه درباره وضعیت کتاب‌فروشی‌ها، قدرت خرید مردم، کیفیت آموزش و جایگاه مطالعه در خانواده صحبت شود، اختلاف بر سر شیوه محاسبه میزان مطالعه به موضوع اصلی تبدیل می‌شود.

کتاب وسیله پرورش عقل است، نه هدف نهایی

سیدعلیرضا صالحی، مدیر نشر و کتاب‌فروشی طاها، با تأکید بر ضرورت بازنگری در نگاه رایج به کتاب‌خوانی گفت: گاهی در دفاع از کتاب، خود کتاب به هدف تبدیل می‌شود؛ در حالی که باید دید مطالعه قرار است چه نتیجه‌ای در زندگی انسان داشته باشد. هدف اصلی، پرورش عقل، افزایش قدرت فهم و دستیابی به معرفت سودمند است. کتاب یکی از ابزارهای مهم رسیدن به این هدف است، اما تنها ابزار موجود نیست و هر کتابی نیز الزاماً به تولید فهم و آگاهی عمیق منجر نمی‌شود. وی با اشاره به تجربه تاریخی انتشار برخی کتاب‌ها و استقبال گسترده از آن‌ها افزود: شمارگان بالا و فروش زیاد یک کتاب، به‌تنهایی نشانه کیفیت فکری یا اثرگذاری مثبت آن نیست. در دوره‌هایی کتاب‌هایی با موضوعات و گرایش‌های مختلف، از آثار سیاسی تا نوشته‌های مارکسیستی، با استقبال قابل توجهی روبه‌رو شدند؛ اما صرف استقبال از یک اثر نمی‌تواند درباره ارزش معرفتی آن داوری کند.

صالحی ادامه داد: ممکن است فردی کتاب‌های زیادی بخواند، اما قدرت تشخیص و داوری درستی نداشته باشد. در مقابل، ممکن است کسی به هر دلیل فرصت مطالعه گسترده نداشته باشد، اما از عقل و قدرت فهم مناسبی برخوردار باشد. بنابراین نباید میان تعداد کتاب‌های خوانده‌شده و میزان خردمندی افراد رابطه‌ای قطعی برقرار کرد. این ناشر با طرح این دیدگاه که کتاب باید در خدمت فهم و اندیشه باشد، تأکید کرد: دفاع از کتاب به معنای نادیده گرفتن دیگر ابزارهای انتقال دانش نیست. انسان می‌تواند از رسانه‌ها، ابزارهای دیجیتال و فناوری‌های جدید نیز برای افزایش آگاهی خود استفاده کند؛ اما باید میان دریافت اطلاعات و دستیابی به فهم تفاوت قائل شد. اطلاعات فراوان، بدون قدرت تحلیل و داوری، لزوماً به معرفت تبدیل نمی‌شود.

صالحی با تأکید بر اهمیت آزادی فکری و رقابت اندیشه‌ها تصریح کرد: اندیشه دینی در تاریخ معاصر ایران، در فضایی رشد کرد که با جریان‌های فکری رقیب مواجه بود. متفکرانی مانند شهید مطهری، علامه طباطبایی و شهید بهشتی در مواجهه با اندیشه‌های مارکسیستی و مادی‌گرایانه به طرح و تقویت مباحث فلسفی و اعتقادی پرداختند. این تجربه نشان می‌دهد که اندیشه دینی از گفت‌وگوی آزاد و مواجهه با دیدگاه‌های رقیب زیان نمی‌بیند؛ بلکه می‌تواند در چنین فضایی استحکام بیشتری پیدا کند. وی افزود: اگر به یک اندیشه اطمینان داریم، نباید از رقابت آزاد فکری هراس داشته باشیم. تحمیل یک موضوع یا محتوای آموزشی لزوماً به پذیرش آن منجر نمی‌شود. گاهی اجبار نتیجه معکوس دارد و مخاطب را از همان موضوعی که قرار بوده با آن آشنا شود، دور می‌کند.

صالحی با اشاره به تجربه آموزش اجباری برخی دروس در دانشگاه‌ها گفت: ممکن است دانشجویی به دلیل اجباری بودن یک درس، نسبت به آن احساس مقاومت پیدا کند؛ در حالی که همان دانشجو در صورت مواجهه با استادی جذاب و محتوایی اقناع‌کننده، با میل خود به مطالعه و یادگیری ادامه دهد. تفاوت میان آموزش تحمیلی و آموزش اقناع‌کننده، در همین تجربه شکل می‌گیرد. به اعتقاد این ناشر، نظام آموزشی باید به جای محدود کردن یادگیری به تکالیف و محتوای اجباری، زمینه علاقه‌مندی دانش‌آموز و دانشجو را فراهم کند. اگر مخاطب در جریان آموزش احساس کند با موضوعی زنده و مرتبط با زندگی خود مواجه است، احتمال ادامه مطالعه پس از پایان دوره آموزشی نیز بیشتر خواهد شد.

مدیر نشر و کتاب‌فروشی طاها در ادامه به تأثیر اینترنت و هوش مصنوعی بر آینده کتاب پرداخت و گفت: فناوری‌های جدید برخی کارکردهای سنتی کتاب را تغییر داده‌اند. زمانی برای دسترسی به اطلاعات پایه، فرهنگ لغت یا دانشنامه به کتاب‌های مرجع مراجعه می‌شد، اما امروز بسیاری از این اطلاعات با سرعت بیشتری در اینترنت و ابزارهای هوشمند در دسترس قرار می‌گیرند. وی افزود: اینترنت و هوش مصنوعی ممکن است برخی گونه‌های کتاب را کم‌رنگ یا حذف کنند، اما در عین حال می‌توانند به ارتقای کیفیت برخی دیگر از گونه‌های کتاب کمک کنند. برای دستیابی سریع به داده‌ها و اطلاعات پراکنده، ابزارهای دیجیتال مزیت دارند؛ اما مطالعه عمیق، تأمل، تمرکز و فهم تدریجی همچنان به تجربه‌ای متفاوت نیاز دارد.

صالحی با اشاره به تفاوت تجربه مطالعه یک رمان با تماشای اثر تصویری اقتباس‌شده از آن گفت: خواندن یک رمان و تماشای مجموعه‌ای تلویزیونی که بر اساس آن ساخته شده است، دو تجربه یکسان نیست. مطالعه رمان، ذهن مخاطب را درگیر تخیل، بازسازی موقعیت‌ها و همراهی با شخصیت‌ها می‌کند؛ در حالی که تصویر، بخش زیادی از این فرایند را از پیش در برابر چشم مخاطب قرار می‌دهد. وی کاهش حوصله و تمرکز در زندگی امروز را یکی از موانع مطالعه دانست و تصریح کرد: «رسانه‌های پرسرعت، انسان را به دریافت پی‌درپی اطلاعات عادت می‌دهند. در چنین فضایی، ماندن بر یک متن، دنبال کردن استدلال نویسنده و اختصاص دادن زمان به یک موضوع دشوارتر می‌شود. مطالعه به صبر و همراهی ذهن نیاز دارد و همین فرایند می‌تواند زمینه‌ساز تأمل و تعمیق اندیشه باشد.

این ناشر تأکید کرد: اهمیت کتاب به کاغذی یا دیجیتال بودن آن محدود نیست. آنچه اهمیت دارد، نوع مواجهه انسان با متن است. ممکن است فردی کتاب الکترونیکی بخواند و تجربه‌ای عمیق از مطالعه داشته باشد؛ همان‌طور که ممکن است کتاب چاپی در دست کسی باشد، اما خواندن آن به دریافت سطحی و گذرا محدود بماند. از نگاه صالحی، فناوری‌های جدید لزوماً دشمن کتاب نیستند. بخشی از کارکردهای کتاب‌های مرجع به ابزارهای دیجیتال منتقل شده، اما این جابه‌جایی به معنای بی‌نیازی انسان از مطالعه عمیق نیست. دسترسی سریع به پاسخ یک پرسش، با همراهی فکری با یک متن و دنبال کردن استدلال نویسنده تفاوت دارد. در نتیجه، آینده کتاب به توانایی آن در حفظ و تقویت همین ظرفیت‌ها وابسته است.

صالحی یکی از عوامل مهم کاهش مطالعه را تغییر تصور جامعه از موفقیت دانست و گفت: انسان زمانی برای کاری دشوار وقت می‌گذارد که ضرورت یا فایده آن را در زندگی خود احساس کند. مطالعه نیز فعالیتی زمان‌بر است و به تمرکز و تلاش نیاز دارد. اگر فرد تصور کند بدون مطالعه هم می‌تواند به موقعیت اجتماعی، اقتصادی و شغلی مطلوب برسد، انگیزه کمتری برای کتاب‌خواندن خواهد داشت. وی با اشاره به تغییر الگوهای موفقیت در جامعه افزود: در گذشته، دانش و مطالعه در تصویر اجتماعی افراد موفق جایگاه برجسته‌تری داشت، اما امروز چهره‌هایی مانند ستاره‌های ورزشی، هنرمندان و افراد برخوردار از ثروت و شهرت، بخش مهمی از الگوهای عمومی موفقیت را شکل می‌دهند. اگر در نگاه عمومی، موفقیت ارتباط روشنی با دانش و مطالعه نداشته باشد، کتاب نیز به فعالیتی فرعی و غیرضروری تبدیل می‌شود.

این ناشر با اشاره به تحول مفهوم علم در جهان جدید گفت: در بخشی از سنت فکری جدید، علم بیش از گذشته با قدرت و توانایی کنترل طبیعت پیوند خورد. در چنین نگاهی، دانش زمانی ارزشمند تلقی می‌شود که نتیجه‌ای عملی و قابل استفاده داشته باشد. اگر جامعه به این نتیجه برسد که می‌توان بدون دانش عمیق نیز به برخی موفقیت‌ها دست یافت، انگیزه برای یادگیری و مطالعه کاهش پیدا می‌کند. صالحی نظام آموزشی را یکی دیگر از عوامل شکل‌گیری این وضعیت دانست و افزود: تجربه بسیاری از دانش‌آموزان از کتاب، به حفظ کردن مطالب برای امتحان و عبور از یک مرحله آموزشی محدود شده است. گاهی دانش‌آموز پس از پایان امتحانات، کتاب را وسیله‌ای خسته‌کننده می‌داند و حتی از کنار گذاشتن آن ابراز خوشحالی می‌کند. چنین تجربه‌ای نشان می‌دهد که مدرسه نتوانسته است لذت مطالعه را در ذهن او شکل دهد.

وی با تأکید بر نقش خانواده و معلمان در ایجاد علاقه به مطالعه گفت: کودکانی که در بزرگسالی به کتاب‌خوان‌های جدی تبدیل می‌شوند، معمولاً در سال‌های نخست زندگی با یک الگوی مثبت مواجه بوده‌اند؛ پدر، مادر، معلم یا فردی اثرگذار که خود از مطالعه لذت می‌برده و این علاقه را به شکل طبیعی منتقل کرده است. کتاب‌خوانی بیش از آنکه با دستور و اجبار به وجود بیاید، از مسیر مشاهده، تجربه و علاقه شکل می‌گیرد. صالحی درباره نقش قیمت کتاب نیز اظهار داشت: گرانی کتاب مسئله‌ای واقعی است و نمی‌توان آن را نادیده گرفت، اما در کنار قیمت، باید به احساس نیاز و لذت مطالعه هم توجه کرد. فردی که به کتاب علاقه‌مند است، برای خرید آن هزینه می‌کند؛ زیرا کتاب را بخشی از نیازهای فکری و زندگی خود می‌داند. بنابراین، کاهش قیمت و بهبود قدرت خرید ضروری است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند جامعه‌ای کتاب‌خوان بسازد.

انحصار کتاب‌های درسی مانع رقابت ناشران است

محمد حسنی با تأکید بر نقش ساختار آموزشی در وضعیت کتاب‌خوانی، به مسئله تولید کتاب‌های درسی پرداخت و گفت: یکی از مشکلات موجود، انحصار در تولید و تعیین محتوای کتاب‌های درسی است. هنگامی که یک ساختار واحد مسئولیت اصلی تولید کتاب‌های آموزشی را بر عهده دارد، امکان رقابت میان ناشران و نویسندگان برای ارائه آثار بهتر محدود می‌شود. وی پیشنهاد کرد نظام آموزشی به جای تمرکز بر تولید متمرکز کتاب، اهداف و سطح یادگیری مورد انتظار از دانش‌آموزان را مشخص کند و زمینه رقابت ناشران و نویسندگان را برای تولید منابع آموزشی فراهم آورد.

حسنی افزود: در چنین الگویی، ناشران می‌توانند با ارائه کتاب‌های متنوع و باکیفیت، برای جلب نظر مدارس و مخاطبان رقابت کنند. تنوع منابع آموزشی می‌تواند امکان انتخاب و ارتقای کیفیت را فراهم کند. همان‌طور که در دانشگاه‌ها استادان مختلف می‌توانند منابع و شیوه‌های آموزشی متفاوتی داشته باشند، در نظام مدرسه نیز می‌توان با تعیین استانداردهای مشخص، امکان حضور آثار متنوع را فراهم کرد. این فعال حوزه نشر معتقد است انحصار در تولید منابع آموزشی، فرصت تجربه و انتخاب را محدود می‌کند. در شرایطی که منابع مختلف امکان حضور و رقابت داشته باشند، ناشران و نویسندگان برای تولید محتوای دقیق‌تر و جذاب‌تر انگیزه بیشتری خواهند داشت. در مقابل، محدود شدن منابع به یک مسیر واحد می‌تواند امکان نوآوری و تنوع را کاهش دهد.

حسنی با اشاره به تجربه خود از فعالیت در کتاب‌فروشی گفت: بارها با افرادی مواجه شده‌ایم که به کتاب علاقه دارند و برای خرید به کتاب‌فروشی مراجعه می‌کنند، اما توان مالی لازم برای تهیه کتاب را ندارند. این افراد ممکن است مدت زیادی میان قفسه‌ها بگردند و در نهایت به دلیل قیمت‌ها، بدون خرید از فروشگاه خارج شوند. وی تأکید کرد: نمی‌توان از مردم انتظار داشت که کتاب را در سبد خرید خود قرار دهند، اما نسبت به قدرت خرید آن‌ها بی‌تفاوت بود. وضعیت اقتصادی خانواده‌ها بر امکان خرید کتاب اثر مستقیم دارد و این مسئله باید در سیاست‌های فرهنگی و اقتصادی دیده شود.

این ناشر با اشاره به اینکه علاقه به کتاب لزوماً به معنای توانایی خرید آن نیست، افزود: بخشی از مخاطبان با میل و علاقه به کتاب‌فروشی مراجعه می‌کنند، اما شرایط اقتصادی اجازه نمی‌دهد کتاب مورد نظر خود را تهیه کنند. در چنین وضعیتی، نمی‌توان تمام مسئولیت کاهش خرید کتاب را متوجه سلیقه مردم دانست. قدرت خرید و هزینه‌های زندگی، در اولویت‌بندی خانواده‌ها برای تهیه کالاهای فرهنگی اثر دارد.

حسنی در تحلیل موانع فعالیت ناشران، به پیچیدگی‌های اداری و محدودیت‌های اقتصادی اشاره کرد و گفت: بخشی از مشکلات حوزه نشر به ساختارهای پیچیده و بروکراسی بازمی‌گردد. ناشر برای فعالیت اقتصادی، واردات و صادرات کتاب یا حتی استفاده از برخی معافیت‌ها، با فرایندهای اداری دشواری روبه‌رو می‌شود. وی با اشاره به مشکلات یک ناشر در قم برای ارتباط تجاری با بازار کتاب عراق و کشورهای عربی افزود: «گاهی ناشر برای انجام یک فعالیت فرهنگی و اقتصادی، باید زمان و هزینه زیادی صرف دریافت مجوزها و عبور از مراحل مختلف اداری کند. حتی برخی معافیت‌های مالیاتی نیز به دلیل الزام‌های اجرایی و هزینه‌های مربوط به آن، آن‌قدر پیچیده می‌شوند که استفاده از آن‌ها برای ناشر صرفه اقتصادی ندارد.

این فعال حوزه نشر معتقد است موانع اداری تنها زمان ناشر را نمی‌گیرند، بلکه بخشی از توان مالی و اجرایی او را نیز صرف فرایندهایی می‌کنند که ارتباط مستقیمی با تولید و عرضه کتاب ندارند. ناشری که باید برای گسترش فعالیت خود، ارتباط با بازارهای خارجی یا استفاده از ظرفیت‌های قانونی تلاش کند، در صورت مواجهه با مراحل طولانی و پیچیده، بخشی از انرژی خود را از فعالیت اصلی نشر دور می‌کند. حسنی با تأکید بر ضرورت اصلاح این وضعیت گفت: کاهش موانع اداری و فراهم کردن فضای آزادتر برای فعالیت اقتصادی می‌تواند به تقویت بنیه ناشران و افزایش قدرت خرید مردم کمک کند. از نگاه او، توسعه فعالیت‌های اقتصادی و کاهش محدودیت‌های غیرضروری، زمینه بیشتری برای رونق صنعت نشر فراهم می‌کند.

ناشران نیز باید سهم خود را در حل مسئله بپذیرند

مهدی فقیهی‌نژاد در واکنش به مباحث مطرح‌شده درباره اندازه دولت و موانع اقتصادی گفت: مسئله نقش و اندازه دولت، بحثی گسترده در اقتصاد سیاسی و علوم سیاسی است و نمی‌توان در یک نشست فرهنگی درباره همه ابعاد آن به جمع‌بندی رسید. با این حال، درباره ضرورت حذف مقررات زائد و اصلاح بروکراسی ناکارآمد می‌توان توافق داشت. وی با تأکید بر ضرورت تبدیل شعارهای فرهنگی به برنامه‌های عملی افزود: مسئله کتاب‌خوانی باید از سطح شعار به مسیرهای عملی و قابل دسترس تبدیل شود. اگر جامعه‌ای خود را فرهنگی می‌داند، باید شرایطی فراهم کند که دانش‌آموز، دانشجو و دیگر علاقه‌مندان بتوانند به کتاب دسترسی داشته باشند. نمی‌توان از اهمیت کتاب سخن گفت، اما در عمل موانع اقتصادی و اجتماعی را نادیده گرفت.

فقیهی‌نژاد با اشاره به افرادی که به دلیل ناتوانی مالی نمی‌توانند کتاب مورد علاقه خود را بخرند، تصریح کرد:  این وضعیت برای حوزه فرهنگ دردناک است. فردی که به کتاب علاقه دارد و برای خرید آن به فروشگاه مراجعه می‌کند، نباید صرفاً به دلیل ناتوانی مالی از دسترسی به کتاب محروم بماند. این استاد دانشگاه در عین حال ناشران و فعالان حوزه کتاب را نیز به خودانتقادی دعوت کرد و گفت: همه مشکلات را نمی‌توان به دولت، مالیات یا شرایط اقتصادی نسبت داد. ناشران نیز باید درباره شیوه فعالیت، کیفیت آثار، ارتباط با مخاطب و روش‌های عرضه کتاب بازنگری کنند. حل مسئله به همکاری میان سیاست‌گذاران، نویسندگان، ناشران، کتاب‌فروشان و خوانندگان نیاز دارد.

وی تغییر سبک زندگی را یکی دیگر از موانع مطالعه دانست و اظهار داشت: زندگی امروز مرزهای گذشته میان کار و استراحت، شب و روز و حضور در فضای عمومی و خصوصی را تا حد زیادی از بین برده است. ارتباط دائمی با تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی، ذهن انسان را در معرض پیام‌ها و محرک‌های پی‌درپی قرار می‌دهد. در چنین شرایطی، فرصت خلوت و آرامش برای مطالعه کمتر می‌شود. فقیهی‌نژاد خاطرنشان کرد:  کتاب‌خوانی به زمانی نیاز دارد که فرد بتواند از جریان مداوم ارتباطات فاصله بگیرد و با تمرکز به متن بپردازد. این زمان باید در زندگی روزمره حفظ شود. البته اراده فردی برای مطالعه اهمیت دارد، اما فراهم بودن شرایط اجتماعی و فرهنگی نیز در شکل‌گیری عادت مطالعه مؤثر است.

وی با تأکید بر اینکه کتاب باید در کنار دیگر رسانه‌ها جایگاه خود را پیدا کند، افزود: نمی‌توان بدون شناخت جایگاه امروز کتاب در زندگی مردم، برای تقویت مطالعه برنامه‌ریزی کرد. باید وضعیت مدرسه، دانشگاه، خانواده و فضای عمومی را در کنار یکدیگر دید و برای هر بخش راهکارهای متناسب در نظر گرفت. برنامه‌ریزی فرهنگی زمانی مؤثر خواهد بود که از شرایط واقعی زندگی مردم فاصله نگیرد.

فقیهی‌نژاد در بخش دیگری از سخنان خود به نسبت جامعه با هوش مصنوعی پرداخت و گفت: در مواجهه با این فناوری باید میان استفاده منفعلانه و فعالانه تفاوت قائل شد. استفاده منفعلانه به این معناست که فرد تنها پاسخ‌های آماده را دریافت کند، بدون آنکه درباره مبانی شکل‌گیری آن پاسخ‌ها، داده‌های مورد استفاده و جهت‌گیری‌های فکری نهفته در فناوری پرسشی داشته باشد.

وی افزود: در مواجهه فعالانه، کاربر تنها مصرف‌کننده خروجی نیست، بلکه می‌کوشد منطق تولید پاسخ را بشناسد و درباره داده‌ها و پیش‌فرض‌های فرهنگی و فکری آن پرسش کند. هوش مصنوعی بر پایه داده‌ها و فرایندهای تحلیل عمل می‌کند و همین مسئله اهمیت محتوایی را که در اختیار آن قرار می‌گیرد، دوچندان می‌کند.

این استاد دانشگاه با اشاره به اهمیت داده‌های متناسب با فرهنگ و زبان جامعه گفت: اگر داده‌های مناسب و متنوع در اختیار سامانه‌های هوشمند قرار بگیرد، امکان ارائه پاسخ‌هایی متناسب‌تر با زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی نیز افزایش می‌یابد. بنابراین، نباید تصور کرد که فناوری هوش مصنوعی پدیده‌ای کاملاً بیرون از اختیار جوامع است و آن‌ها تنها باید از خروجی‌های آماده استفاده کنند.

وی با انتقاد از نگاه‌های صفر و یکی به فناوری تصریح کرد: مواجهه با هوش مصنوعی نباید به رد کامل آن یا پذیرش بی‌چون‌وچرای آن محدود شود. کنار گذاشتن فناوری و محروم کردن جامعه از ظرفیت‌های آن، راه‌حل مناسبی نیست؛ همان‌طور که استفاده بدون شناخت و برنامه‌ریزی نیز می‌تواند آسیب‌زا باشد. باید متخصصان و نهادهای علمی و فرهنگی برای حضور مؤثر در این عرصه تلاش کنند.

فقیهی‌نژاد با اشاره به تفاوت میان کاربر، مدیر و حکمران فناوری گفت: یک جامعه می‌تواند صرفاً مصرف‌کننده فناوری باشد، یا برای مدیریت و جهت‌دهی به آن تلاش کند. حضور در سطح بالاتر به شناخت فنی، تولید داده، مشارکت علمی و برخورداری از برنامه فرهنگی نیاز دارد. اگر جامعه‌ای تنها از ابزارهای آماده استفاده کند، سهم محدودی در تعیین مسیر و منطق آن‌ها خواهد داشت. به اعتقاد وی، مواجهه با هوش مصنوعی باید از سطح استفاده روزمره فراتر برود. جامعه‌ای که تنها پاسخ‌های آماده را دریافت می‌کند، فرصت چندانی برای اثرگذاری بر مسیر توسعه فناوری نخواهد داشت. در مقابل، مشارکت متخصصان، تولید داده‌های متناسب و شناخت پیش‌فرض‌های فرهنگی و فکری سامانه‌ها می‌تواند امکان حضور مؤثرتر را فراهم کند.

فقیهی‌نژاد با تأکید بر ضرورت شناخت ظرفیت‌های متفاوت کتاب و فناوری‌های جدید خاطرنشان کرد: باید جایگاه کتاب را در میان رسانه‌های جدید به‌درستی شناخت و بر اساس این شناخت، برای مدرسه، دانشگاه و دیگر نهادهای فرهنگی برنامه‌ریزی کرد. کتاب قرار نیست همه کارکردهای رسانه‌های دیگر را بر عهده بگیرد، اما ظرفیت‌هایی دارد که هیچ سیاست فرهنگی موفقی نباید آن‌ها را نادیده بگیرد.

دیدگاه‌های مطرح‌شده از سوی محمد حسنی، مهدی فقیهی‌نژاد و سیدعلیرضا صالحی، هر یک بخشی از مسئله کتاب‌خوانی را برجسته می‌کند. صالحی بر ضرورت بازگشت به هدف اصلی مطالعه، یعنی پرورش عقل و قدرت فهم، تأکید دارد؛ حسنی موانع اقتصادی، انحصار آموزشی و بروکراسی را از عوامل محدودکننده فعالیت نشر می‌داند و فقیهی‌نژاد نیز بر جایگاه فرهنگی کتاب، نقش نظام آموزشی و ضرورت مواجهه فعالانه با فناوری‌های جدید تأکید می‌کند.

انتهای پیام/