معمای حکمرانی در «جهان بدون ناخدا»

به گزارش خبرگزاری تسنیم؛ نظام بین‌الملل در دوران گذار خود، شاهد یکی از پیچیده‌ترین و پرالتهاب‌ترین مقاطع تاریخی است. فروپاشی ساختارهای تک‌قطبی و زوال تدریجی نظمی که برای دهه‌ها تحت رهبری هژمونیک ایالات متحده آمریکا شکل گرفته بود، محافل آکادمیک و استراتژیک غرب را با بحران معنا و کارآمدی مواجه ساخته است. در همین راستا، بررسی تحلیلی کتاب تازه منتشرشده چارلز کاپچان، کارشناس خبره روابط بین‌الملل، با عنوان «نظم‌بخشی به آنارشی: حکمرانی بر جهان پیش رو»، پرده از واقعیت‌های ملموسی برای دستگاه دیپلماسی جهانی برمی‌دارد. این اثر که با طرح روی جلدی نمادین از یک شبکه درهم‌تنیده و متزلزل به چاپ رسیده است، تلاش می‌کند تا ضمن آسیب‌شناسی وضعیت موجود، نقشه راهی برای جلوگیری از غلتیدن جهان به ورطه تقابل‌های ویرانگر ارائه دهد.

پایان توهم صلح پایدار و بازگشت رقابت تیتان‌ها

کاپچان در این کتاب، نقطه عزیمت خود را بر یک اعتراف صریح و راهبردی استوار می‌کند: نظم بین‌المللی باثباتی که در دوران رهبری بلامنازع آمریکا شکل گرفت، اکنون دچار فروپاشی شده است. به باور این تحلیلگر برجسته، بلوک غرب در حال تجربه یک عقب‌نشینی استراتژیک است؛ از یک سو، نظام‌های دموکراتیک در برابر الگوهای اقتدارگرایی در حال عقب‌نشینی هستند و از سوی دیگر، بازارهای جهانی‌شده که زمانی موتور محرک همگرایی لیبرال محسوب می‌شدند، در مواجهه با تحولات جدید در مسیر نابودی قرار گرفته‌اند.

بر مبنای تحلیل نویسنده، رؤیای شکل‌گیری یک صلح پایدار پس از پایان جنگ سرد، اکنون با واقعیتی سخت به نام «رقابت قدرت‌های بزرگ» جایگزین شده است. این دگرگونی بنیادین نشان می‌دهد که ساختار نظام بین‌الملل دیگر تابع اراده یک قدرت برتر نیست و بازیگران نوظهور، معادلات سنتی قدرت را دگرگون کرده‌اند.

پارادوکس نیاز به اقدام جمعی در «جهانِ بدون ناخدا»

تراژدی عصر جدید از منظر کاپچان، تقاطع دو پدیده متضاد است. این گسست ژئوپلیتیک و بازگشت به فضایی شبه‌آشوبناک، دقیقاً در مقطعی رخ می‌دهد که چالش‌های فراملی بیش از هر زمان دیگری بقای جوامع را تهدید می‌کنند. بحران‌های ناشی از تغییرات اقلیمی، تهدید شیوع همه‌گیری‌های مرگبار، و ظهور فناوری‌های نوپدید و به‌سرعت در حال تحول، برای مهار و مدیریت، بیش از هر برهه دیگری نیازمند اقدام جمعی و هماهنگ جهانی هستند.

کاپچان برای توصیف این وضعیت بغرنج، از یک استعاره کلیدی استفاده کرده و آینده نظام بین‌الملل را «جهانی درهم‌تنیده، اما بدون وجود ناخدا بر سکان» توصیف می‌کند. در این جهان شبکه‌ای اما بی‌سر، هیچ کشور یا منطقه‌ای به‌تنهایی توانایی و ظرفیت تعیین مسیر تحولات را ندارد. علاوه بر این، برخلاف دوران هژمونی پساجنگ سرد، دیگر هیچ «تصور واحدی از نظم» در عرصه جهانی وجود ندارد که بتواند ثبات و امنیت را برای تمامی بازیگران تأمین کند. این فقدان ناخدا و نبود اجماع بر سر قواعد بازی، احتمال تصادم میان قدرت‌ها را افزایش می‌دهد.

بن‌بست سیاست خارجی آمریکا؛ نه بایدن، نه ترامپ

بخش مهمی از نظریه کاپچان به نقد رویکردهای کلان سیاست خارجی ایالات متحده اختصاص دارد. او با بررسی دو الگوی مدیریتی متفاوت در واشنگتن، هر دو را برای شرایط فعلی جهان ناکارآمد می‌داند. از نگاه وی، آمریکا نمی‌تواند به شیوه جو بایدن عمل کرده و با نگاهی نوستالژیک، بیهوده به جهان گذشته و نظمی که پایه‌های آن فروریخته است، چنگ بزند.

از سوی دیگر، رویکرد تخریبیِ دونالد ترامپ نیز که به دنبال برچیدن نظم پیشین و رها کردن همگان در میان آوارها و هرج‌و‌مرج بود، نسخه‌ای فاجعه‌بار ارزیابی می‌شود. کاپچان با نفی این دو رویکرد، بر ضرورت یافتن یک راه سوم پافشاری می‌کند؛ راه سومی که مأموریت اصلی آن، «ساختن نظمی نو و متناسب با واقعیت‌های جهان چندقطبیِ در حال ظهور» است.

بازخوانی تاریخ؛ احیای ایده «کنسرت اروپا» در قرن بیست‌ویکم

برای معماری این نظم نوین، کاپچان به تاریخ دیپلماسی رجوع کرده و پیشنهاد محوری خود را با الهام از مدل «کنسرت اروپا» مطرح می‌سازد. این الگو که پس از پایان جنگ‌های ویرانگر ناپلئونی شکل گرفت، موفق شد برای دهه‌ها صلح را میان قدرت‌های بزرگ اروپایی حفظ کند.

کنسرت اروپا، در واقع یک نظام غیررسمی و عمل‌گرایانه از همکاری میان قدرت‌های بزرگ بود که نطفه آن پس از شکست ناپلئون و در جریان کنگره وین (1814–1815) پایه‌گذاری شد. بازیگران اصلی این معماری امنیتی، امپراتوری‌های بریتانیا، اتریش، پروس، فرانسه و روسیه بودند. هدف و انگیزه اصلی بنیان‌گذاران این سیستم، جلوگیری از تکرار جنگ‌های فراگیری بود که در دوران انقلاب فرانسه و فتوحات ناپلئون، اروپا را گرفتار کرده بود. بر اساس این مدل تاریخی، قدرت‌های بزرگ توافق کردند تا به‌جای حل‌وفصل اختلافات از مسیر جنگ یا تشکیل ائتلاف‌های رقیب، در نشست‌های منظم یا اضطراری گرد هم آیند و بحران‌ها را منحصراً با رایزنی مدیریت کنند.

پراگماتیسم امنیتی و عبور از تفکیک ایدئولوژیک

آنچه مدل کنسرت اروپا را برای کاپچان قابل الگوبرداری در قرن حاضر می‌کند، ویژگی‌های ساختاری و منعطف آن است. این نظام کلاسیک، فاقد هرگونه سازمان دائمی، منشور الزام‌آور و نهاد اجرایی بود. پایداری این سیستم صرفاً بر پایه عرف مشترک، اعتماد متقابل، و درک این واقعیت استوار بود که حفظ توازن قدرت و ثبات، منفعت مشترک همه اعضاست.

ویژگی بسیار مهم این ایده که کاپچان آن را راه‌حل جهان قطبی‌شده امروز می‌داند، این است که اعضای کنسرت اروپا از نظر ایدئولوژیک همگون و یکدست نبودند، اما همگی بر سر یک هدف مشترک و بنیادین، یعنی پرهیز از وقوع جنگ، توافق داشتند. به همین دلیل، وی معتقد است که این الگو می‌تواند به‌راحتی از خطوط تفکیک ایدئولوژیک عبور کند.

او از این مدل تاریخی برای جهان امروز الهام می‌گیرد و پیشنهاد می‌دهد که به‌جای تکیه بر یک نهاد جهانیِ واحد، مجموعه‌ای از «کنسرت‌های منطقه‌ای و موضوعی» شکل بگیرد. در این کنسرت‌های نوین، قدرت‌های اصلی باید فارغ از نوع نظام سیاسی‌شان، برای مدیریت اختلافات و حل مسائل مشترک در کنار یکدیگر بنشینند. این رویکرد، عملاً مهر پایانی بر سیاست تحمیل یکپارچه ایدئولوژی غربی به سایر بازیگران بین‌المللی است.

احیای کارآمدی داخلی؛ پیش‌شرط نقش‌آفرینی جهانی

کاپچان در نهایت، راهکار تثبیت این نظم را به کارآمدی داخلی پیوند می‌زند. به نوشته او در این کتاب، مأموریت معماری نظم جدید، باید با احیای دموکراسی آمریکایی و بازگرداندن ثبات به رهبری این کشور در خارج آغاز شود.

از نگاه وی، دموکراسی‌ها برای پیروزی در این رقابت سیستماتیک، نخست باید در عرصه عمل نشان دهند که توانمندی لازم را برای نتیجه‌آوردن برای شهروندان خود دارند. آن‌ها باید اثبات کنند که به‌طور پایدار می‌توانند از جایگزین‌های اقتدارگرا بهتر عمل کنند. نویسنده نتیجه‌گیری می‌کند که تنها در صورت تحقق این کارآمدی ملموس است که شاید قوس تاریخ، بار دیگر به‌سوی دموکراسی و عدالت خم شود.

انتهای پیام/