کدام نهاد پاسخگوی تغییر کاربری زمینها و باغهای فیروزکوه است؟!
- اخبار استانها
- اخبار استان تهران
- 26 آبان 1405 - 15:23
به گزارش خبرگزاری تسنیم از فیروزکوه، این شهرستان برای بسیاری از تهرانیها مقصدی برای فرار از شلوغی شهر و ساخت خانهای در دل طبیعت است؛ اما همین جذابیت، در کنار ارزش اقتصادی زمین و تقاضای رو به رشد برای ویلا، زمینهای برای شکلگیری بازاری فراهم کرده که بخشی از اراضی کشاورزی را از چرخه تولید خارج میکند. مشاهدات میدانی در جادههای روستایی این شهرستان از حضور دهها عمارت و ویلای احداثشده در میان مزارع حکایت دارد؛ وضعیتی که این پرسش را مطرح میکند: زمینهای کشاورزی فیروزکوه چگونه به عرصهای برای سوداگری و ویلاسازی تبدیل شدهاند و چه کسانی باید درباره این تغییر چهره پاسخگو باشند؟
دهها ویلا در دل مزارع؛ پرسشهایی که بیپاسخ مانده است
مشاهدات میدانی خبرنگار تسنیم در جاده ارجمند، یکی از مسیرهای منتهی به تعدادی از روستاهای شهرستان فیروزکوه، از گسترش قابلتوجه ساختوساز در میان اراضی کشاورزی حکایت دارد. در امتداد این مسیر، دستکم دهها عمارت و ویلای احداثشده در دل مزارع و پهنههای طبیعی منطقه به چشم میخورد؛ سازههایی که حضورشان در میان زمینهای کشاورزی این پرسش را به وجود میآورد که این حجم از ساختوساز چگونه شکل گرفته و چه سازوکاری بر روند احداث و نظارت بر آنها حاکم بوده است؟
پرسش فقط درباره تعداد ویلاها نیست؛ مسئله این است که این بناها با چه مجوزهایی احداث شدهاند یا کدامیک بدون مجوز ساخته شدهاند، چه دستگاههایی مسئول نظارت بر این اراضی بودهاند و چرا پیش از آنکه ساختوساز به مرحله تبدیل زمین کشاورزی به یک عمارت یا ویلای کامل برسد، مانع آن نشدهاند؟
آنچه در جاده ارجمند مشاهده میشود، ظاهراً محدود به همین مسیر نیست. در سایر جادههای روستایی شهرستان نیز موارد مشابهی از ساختوساز در اراضی کشاورزی و پهنههای طبیعی به چشم میخورد؛ موضوعی که ضرورت بررسی دقیقتر ابعاد تغییر کاربری و پاسخگویی دستگاههای مسئول را دوچندان میکند.
وقتی در مسیرهای روستایی با دهها بنای احداثشده در میان مزارع روبهرو میشویم، دیگر نمیتوان مسئله را صرفاً به تخلف چند مالک یا ساخت یک بنای پراکنده تقلیل داد. این حجم از تغییر چهره اراضی، ضرورت پاسخ به یک پرسش جدی را مطرح میکند: چه کسانی و با چه سازوکاری اجازه دادهاند ویلاسازی تا این اندازه در دل زمینهای کشاورزی فیروزکوه پیش برود؟
زمین کشاورزی؛ سرمایه تولید یا کالای قابل معامله؟
در مسیرهای منتهی به روستاهای فیروزکوه، ارزش زمین دیگر فقط با میزان حاصلخیزی خاک، دسترسی به آب یا امکان کشت محصولات کشاورزی سنجیده نمیشود. نزدیکی به تهران، آبوهوای مطلوب، طبیعت کوهستانی و دسترسی به مناطق گردشگری، زمینهای این شهرستان را برای گروهی از خریداران به گزینهای برای ساخت ویلا و اقامتگاه تفریحی تبدیل کرده است.
این جذابیت، بهویژه زمانی که با اختلاف قیمت زمین کشاورزی و قطعات آماده ساختوساز همراه شود، میتواند زمینه فعالیت واسطهها و سوداگران را فراهم کند؛ افرادی که زمین را نه بهعنوان سرمایهای برای تولید محصولات کشاورزی، بلکه بهعنوان فرصتی برای کسب سود از افزایش ارزش معاملاتی آن میبینند.
الگوی شکلگیری این معاملات در برخی مناطق به این صورت است که قطعاتی از اراضی کشاورزی خریداری میشود، محدوده آنها با دیوارکشی یا فنس مشخص میشود و سپس زمین در قطعات کوچکتر به خریداران عرضه میشود. در چنین شرایطی، حتی پیش از آنکه ساخت یک ویلای کامل آغاز شود، ماهیت اقتصادی زمین تغییر میکند؛ زمینی که باید در خدمت تولید باشد، به داراییای برای خریدوفروش و سرمایهگذاری تبدیل میشود.
البته همه خریداران زمین در مناطق روستایی را نمیتوان در زمره سوداگران یا متخلفان قرار داد؛ مسئله زمانی جدی میشود که خریدوفروش زمین با قطعهبندی غیرمجاز، دیوارکشی، ایجاد بنا و تغییر تدریجی کاربری اراضی همراه باشد.
سودی که از دل خاک بیرون میآید، اما به کشاورز نمیرسد
برای درک چرایی گسترش این سودجویی ها باید به تفاوت منطق اقتصادی کشاورزی و ویلاسازی توجه کرد.
فعالیت کشاورزی به سرمایهگذاری مستمر، تأمین آب، تهیه نهاده، نیروی کار و تحمل ریسکهای ناشی از شرایط آبوهوایی و بازار نیاز دارد. درآمد کشاورز نیز به فصل برداشت، میزان محصول و قیمت فروش وابسته است. در مقابل، افزایش ارزش یک قطعه زمین پس از دیوارکشی، تفکیک یا عرضه بهعنوان زمین مناسب ساخت ویلا میتواند در مدت کوتاهتری برای فروشنده سود ایجاد کند.
همین تفاوت، انگیزه تغییر نگاه به زمین را تقویت میکند. وقتی مالک یا واسطه تصور کند فروش زمین برای ساخت ویلا بازده بیشتری از ادامه فعالیت کشاورزی دارد، حفظ کاربری تولیدی با دشواری بیشتری روبهرو میشود.
این مسئله فقط به تصمیم یک مالک محدود نمیماند. با ورود خریداران جدید و افزایش تقاضا، ارزش معاملاتی زمینهای اطراف نیز ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد. در نتیجه، زمینهای مجاور هم بهتدریج در معرض فشار برای فروش، قطعهبندی یا خروج از چرخه کشاورزی قرار میگیرند.
در چنین وضعیتی، تغییر کاربری یک زمین میتواند فراتر از محدوده همان قطعه اثر بگذارد و به عاملی برای تغییر الگوی اقتصادی و کالبدی یک روستا تبدیل شود.
هزینه ویلاسازی فقط به از دست رفتن زمین محدود نمیشود
یکی از مهمترین پیامدهای تغییر کاربری اراضی کشاورزی، کاهش ظرفیت تولید در مناطقی است که فعالیت کشاورزی بخشی از معیشت خانوارهای محلی را تشکیل میدهد. زمین کشاورزی صرفاً یک دارایی شخصی نیست؛ بخشی از ظرفیت تولید غذا و منابع طبیعی منطقه محسوب میشود.
با تبدیل این اراضی به محوطههای محصور و بناهای تفریحی، امکان بهرهبرداری کشاورزی از زمین کاهش مییابد. از سوی دیگر، گسترش ساختوسازهای پراکنده میتواند تقاضا برای آب، برق و سایر خدمات را افزایش دهد؛ آن هم در منطقهای که تأمین آب برای فعالیتهای کشاورزی خود با محدودیتهایی روبهرو است.
نگرانی درباره حفر چاههای غیرمجاز و برداشت بیضابطه از منابع آب زیرزمینی نیز در همین چارچوب اهمیت پیدا میکند. اگر افزایش تعداد ویلاها با ایجاد منابع تأمین آب غیرمجاز یا مصرف خارج از ضابطه همراه شود، فشار مضاعفی بر منابعی وارد خواهد شد که کشاورزان و ساکنان بومی برای تأمین نیازهای خود به آنها وابستهاند.
بنابراین، پیامد ویلاسازی را نمیتوان تنها با تعداد ساختمانهای احداثشده یا مساحت زمینهای تغییرکاربرییافته اندازهگیری کرد. تغییر در الگوی مصرف آب، کاهش زمینهای مولد و دگرگونی تدریجی بافت روستایی نیز باید در ارزیابی این پدیده مورد توجه قرار گیرد.
تخریب بناها؛ پایان تخلف یا آغاز دوباره چرخه؟
سابقه برخوردهای قضایی در فیروزکوه نشان میدهد موضوع تغییر کاربری غیرمجاز اراضی، مسئلهای تازه و بدون سابقه پیگیری نیست. در آمارهای اعلامشده از سوی مسئولان قضایی شهرستان در سال 1402، از تخریب و آزادسازی 215 مورد ساختوساز غیرمجاز در هشت ماه نخست آن سال خبر داده شد. همچنین در پروندههای مربوط به اراضی کشاورزی، منابع طبیعی و امور آب، اقدامات متعددی برای آزادسازی زمینها و برخورد با تخلفات انجام شده است.
پرونده باغ فیروزه در منطقه یورتالی و آزادسازی بستر و حریم رودخانه حبلهرود نیز از نمونههای برخورد با تصرفات و ساختوسازهای غیرمجاز در این شهرستان به شمار میروند.
با این حال، استمرار گزارشها درباره تغییر کاربری و ساختوسازهای غیرمجاز، یک پرسش اساسی را مطرح میکند: چرا با وجود تخریب بناها و آزادسازی زمینها، زمینه شکلگیری تخلفات جدید همچنان وجود دارد؟
پاسخ این پرسش را باید در فاصله میان زمان وقوع تخلف و زمان برخورد با آن جستوجو کرد. تخریب یک ساختمان پس از احداث، هرچند از نظر اجرای قانون ضروری است، اما به معنای پیشگیری از تغییر کاربری نیست. در این مرحله، ممکن است زمین از چرخه تولید خارج شده باشد، هزینههایی برای احداث بنا صرف شده باشد و حتی معاملات بعدی نیز صورت گرفته باشد.
به بیان دیگر، اگر برخورد دستگاههای مسئول زمانی انجام شود که دیوارکشی، قطعهبندی یا ساختوساز به مراحل پیشرفته رسیده است، هزینه مقابله با تخلف افزایش پیدا میکند و امکان تکرار آن نیز از بین نمیرود.
نقطه ضعف کجاست؛ بازار زمین یا نظارت بر تغییر کاربری؟
برای مهار این روند، برخورد قضایی با متخلفان لازم است، اما بهتنهایی کافی نیست. تا زمانی که زمین کشاورزی برای گروهی از فعالان بازار، گزینهای جذاب برای کسب سود از طریق تغییر کاربری باقی بماند، احتمال شکلگیری تخلفات جدید نیز وجود خواهد داشت.
در این میان، شناسایی زودهنگام معاملات مشکوک، جلوگیری از قطعهبندی غیرمجاز، نظارت بر دیوارکشیها و توقف عملیات ساختمانی در مراحل اولیه اهمیت ویژهای دارد. دستگاههای متولی حفاظت از اراضی کشاورزی و منابع طبیعی باید بتوانند پیش از تبدیل یک زمین به مجموعهای از قطعات محصور و بناهای غیرمجاز، نسبت به تخلف واکنش نشان دهند.
از سوی دیگر، لازم است وضعیت معاملاتی و تغییرات کاربری در روستاهایی که بیشترین فشار ساختوساز را تجربه میکنند، بهصورت مستمر بررسی شود. انتشار آمار تفکیکی از زمینهای شناساییشده، میزان تغییر کاربری، پروندههای تشکیلشده و تخلفات متوقفشده در مراحل اولیه نیز میتواند تصویر روشنتری از عملکرد دستگاههای مسئول ارائه دهد.
موضوع مهم دیگر، آگاهی خریداران است. خرید زمین کشاورزی با تصور امکان ساخت ویلا، نهتنها میتواند خریدار را با مشکلات حقوقی و مالی روبهرو کند، بلکه تقاضا برای تغییر کاربری غیرمجاز را نیز افزایش میدهد. اطلاعرسانی درباره محدودیتهای قانونی ساختوساز در اراضی کشاورزی باید پیش از انجام معامله صورت گیرد، نه زمانی که خریدار سرمایه خود را صرف خرید زمین و احداث بنا کرده است.
فیروزکوه میان توسعه گردشگری و حفظ زمینهای تولیدی
ظرفیتهای طبیعی و گردشگری فیروزکوه میتواند فرصتی برای رونق اقتصادی روستاها، ایجاد اشتغال و افزایش درآمد خانوارهای محلی باشد؛ اما توسعه گردشگری لزوماً به معنای گسترش بیضابطه ویلاسازی در زمینهای کشاورزی نیست.
اگر قرار است گردشگری به یکی از محورهای توسعه شهرستان تبدیل شود، باید میان استفاده اقتصادی از ظرفیتهای طبیعی و حفظ منابع تولیدی تعادل برقرار شود. توسعه اقامتگاههای مجاز، حمایت از بومگردی، تقویت مشاغل محلی و ایجاد زیرساختهای گردشگری در چارچوب ضوابط قانونی، میتواند جایگزینی برای ساختوسازهای پراکنده و تغییر کاربری اراضی باشد.
حفاظت از اراضی کشاورزی زمانی نتیجهبخش خواهد بود که سود ناشی از تخلف کاهش یابد، امکان شناسایی و توقف سریع آن فراهم شود و فعالیتهای قانونی اقتصادی در روستاها فرصت رشد پیدا کنند. در غیر این صورت، ممکن است یک زمین آزادسازی شود، اما زمین دیگری در همان حوالی به چرخه خریدوفروش و ساختوساز غیرمجاز وارد شود؛ چرخهای که پایان آن، کاهش تدریجی سرمایهای است که جایگزینی برای آن وجود ندارد: زمین حاصلخیز و ظرفیت تولید کشاورزی فیروزکوه.
انتهای پیام/