کتاب، آخرین خط دفاعی ماست!

به گزارش خبرگزاری تسنیم، 24 آبان‌ماه، تقارن روز بزرگداشت حکیم متأله، علامه سید محمدحسین طباطبایی (ره)، با آستانه هفته کتاب و کتابخوانی است، فرصتی مهیا شده در جغرافیای اندیشه‌ی معاصر، به جستجوی میراثی خاموش برویم. شاید جستجوی «آخرین کلمه‌ای» که یک فیلسوف و مفسر بزرگ در انتهای مسیر خود بر لوح هستی حک می‌کند، تلاشی عبث به نظر آید؛ زیرا خرد، همچون رودخانه‌ای جاری، هرگز به یک نقطه متوقف و نهایی نمی‌شود. اما حقیقت این است که آخرین کلمه، گاهی نه یک پاسخ، بلکه یک نقطه توقف یا دعوتی مستمر است.

 علامه طباطبایی، در کنار اینکه قله «تفکر» است، یک مروّج «تأمل» بود. او به ما آموخت که جهان و انسان، در هسته‌ی خود، یک پرسش‌اند و وظیفه خرد، زیستن در محاصره‌ی شرافتمندانه این پرسش‌هاست. اگر بنا بود او آخرین کلمه‌ای را بنویسد، بی‌شک این کلمه نه در انتهای المیزان، بلکه در گشودگی روح و ذهن طالبان حکمت جای می‌گرفت. در واقع، آخرین کلمه‌ی او، همان «نهایت ادراک» بود که هرگز حاصل نمی‌شود مگر با زیستن مداوم در فضای خلوت و تدبر، فضایی که نام دیگرش «کتاب» است.

 اینجاست که پیوند عمیق میان بزرگداشت علامه و آغاز هفته کتاب روشن می‌شود. در عصر سیطره‌ی رسانه‌های فوری و «باید»های تحمیل‌شده‌ی الگوریتمی، که خرد انسانی را تا حد یک مصرف‌کننده‌ی منفعل تقلیل داده‌اند، ما یک فاجعه‌ی خاموش را تجربه می‌کنیم: فاجعه‌ی گریز از عمق. کتاب، برای علامه و تمام حکیمان پیش از او، تنها مجموعه‌ای از کاغذ و جوهر نبود؛ کتاب، سقف امن خانه‌ی روح بود که در آن «تفکر» مجال نفس کشیدن می‌یافت. اما امروز، سرعت، جای تعمق را گرفته و ما ترجیح می‌دهیم به جای حفاری در اعماق یک متن، بر امواج سطحی و زودگذر اطلاعات شناور بمانیم.

 ما «اطلاعات» را ستایش می‌کنیم و «آگاهی» را از یاد برده‌ایم. علامه بر «بودن» تمرکز می‌کرد و ما بر «داشتن» و «نمایش دادن». بحران ما این نیست که کتاب نیست؛ بحران ما این است که ما دیگر ظرفیت سکوت در برابر خرد را نداریم. ما دیگر گوش‌هایی نداریم که «کلامِ ناگفته» را بشنوند، همان کلامی که در صفحات خاکی یک کتاب کهنه منتظر کشف شدن است. به همین دلیل است که فلسفه در زیست روزمره ما کارگر نمی‌افتد و حکمت، به آرامی، در گوشه‌ی انبار تاریخ خاک می‌خورد.

 آن کلمه‌ی آخر، دعوتی بود برای بازگشت به خویشتنِ متفکر. اگر قرار است میراث علامه و هزاران سال اندیشه از فیلتر این عصر عبور کند و به رستگاری برسد، باید با شجاعت اعتراف کنیم که هیچ الگوریتم، هیچ خلاصه‌ای و هیچ هوش مصنوعی، نمی‌تواند جایگزین مواجهه‌ی مستقیم و تک‌به‌تک انسان با حقیقت در قاب یک کتاب شود.

یادداشت از: سهراب حامدی

انتهای پیام/