نه ستایش نه تکفیر؛ مولوی را باید فهمید

به گزارش خبرگزاری تسنیم، پس از هشت قرن از درگذشت مولوی، همچنان نزاع بر سر اندیشه‌های او پابرجاست. از یک‌سو کسانی او را یکسره گمراه، خارج از مدار شرع و پیرو مسلک‌های باطل می‌دانند؛ و دیگرسو شیفتگانی صف کشیده‌اند که شعرش را از وحی بالاتر می‌نشانند و از او شمایلی شبه‌مقدس و پیراسته از هر نقدی ساخته‌اند. گروهی به تبعیت از موج معنویت‌های مدرن، مولانا را در حد یک مربی مثبت‌اندیشی یا سخنران انگیزشی تقلیل داده و از او عارفی که نه کاری به دین دارد، نه به سلوک و نه به ریشه‌های تمدنی‌اش، تصویر کرده‌اند. اگر بخواهیم گردوغبار این حب و بغض‌ها را کنار بزنیم و متن‌های پیشینیان و محققان را بخوانیم، به چهره‌ای می‌رسیم که نه با تکفیر فقیهان می‌خواند و نه با ستایش‌های امروزین سازگار است. این یادداشت تلاشی است برای فهم مولوی از رابطه عمیقش با قرآن تا مشرب اهل‌بیت، از سنت شورانگیز خراسان تا راه‌حل‌هایی که برای گره‌های کور روحی انسان معاصر در آستین دارد.

1. قرآن در بطن اندیشه مولوی

مولانا پیش از آنکه غزل‌سرا یا صوفی نام‌آشنای تاریخ ادبیات باشد، فقیهی تمام‌عیار و مدرس بلندپایه علوم دینی در قونیه بود. او بر سر سفره بهاءولد، پدری عالم و پرنفوذ در بلخ، بزرگ شد؛ خاندانی اهل وعظ، مدرسه، فقه و سنت اسلامی خراسان. در بلخ و بعدها در سفر درازآهنگ به بغداد، مکه، دمشق و حلب، پای درس استادان تراز اول روزگارش زانو زد. مولوی کلام، حدیث، فقه حنفی و ادبیات عرب را به خوبی آموخته بود و وقتی در قونیه بر عریکه تدریس نشست، صدها شاگرد و مرید بر گرد او حلقه می‌زدند. بنابراین، دگرگونی مولوی پس از روبه‌رو شدن با شمس تبریزی به معنای خروج از عقلانیت یا شریعت نبود؛ پشت پا زدن به کتاب‌ها هم نبود. ماجرا فروریختن حصار «علم قال» در برابر «شور حال» بود. شمس تبریزی در حقیقت آن خاکستر انباشته بر جان مولانا را کنار زد تا آتشی که سال‌ها با خواندن و حفظ کردن پنهان مانده بود، زبانه بکشد. مولوی پس از دیدار با شمس از دین و شریعت بیرون نرفت؛ بلکه از صورت دین به مغز آن نقب زد. کسی که دست بر قضا منبری مفتی‌مآب داشت، حالا در کوچه و بازار می‌چرخید و دست‌افشان شعر می‌خواند. همین تناقض ظاهری بود که خشم سنتی‌ها را برانگیخت و تا امروز هم ادامه دارد.

شاید مهم‌ترین و در عین حال کم‌توجه‌ترین ساحت در شناخت مولانا، پیوند ناگسستنی او با قرآن است. شیخ بهایی جمله‌ای دارد که قرن‌ها دست‌به‌دست گشته است:

من نمی‌گویم که آن عالی‌جناب           هست پیغمبر، ولی دارد کتاب

مثنوی معنویِ مولوی                       هست قرآنی به لفظ پهلوی

 این سخن هرچند در نگاه اول شاعرانه به نظر می‌رسد، اما اگر کسی با بافت مثنوی مانوس باشد، می‌فهمد که یک داوری دقیق محتوایی است.

دکتر قدرت‌الله طاهری در تحلیل این نسبت نکته درخشانی را پیش می‌کشد: تفاوت مولانا با بسیاری از شاعران دیگر این است که شاعرانِ معمول از آیات قرآن بهره می‌برند تا کلام خود را بیارایند یا شاهدی برای سخنشان بتراشند؛ یعنی قرآن برای آنها ابزار تزیین است. اما برای مولوی، قرآن هوایی است که در آن نفس می‌کشد. ساختار مثنوی به‌شدت شبیه ساختار قرآن است. قرآن متنی خطی مانند یک کتاب داستان تاریخی نیست که آغازی مشخص، میانی پیوسته و پایانی معین داشته باشد. در هر صفحه‌ای از قرآن که وارد شوید، بلافاصله به مرکز مفاهیم توحیدی، اخلاقی و قصص انبیا پرتاب می‌شوید. داستان حضرت موسی(ع) بارها و بارها در سوره‌های مختلف با زاویه‌دیدهای گوناگون تکرار می‌شود تا نکته‌ای تازه روشن کند.

مثنوی نیز همین فرم را دارد. خواننده نیازی ندارد حتماً از بیت اول دفتر یکم شروع کند تا به پایان دفتر ششم برسد. در هر داستانی، از دل یک ماجرای روزمره یا تمثیلی عامیانه، ناگهان راهی به آیه یا مفهومی قرآنی گشوده می‌شود. مولانا خودش را نه «خالق» این معانی، بلکه واسطه و ناودانی می‌داند که آب رحمت از آن سرازیر است:

این همه آوازها از شَه بود / گرچه از حلقوم عبدالله بود

مولوی معتقد است سخن وقتی از دهان درمی‌آید، اگر اصیل باشد، گوینده‌اش دیگری است. بنابراین، اتهام بی‌اعتنایی به قرآن درباره کسی که تار و پود بیش از بیست‌وشش هزار بیت مثنوی‌اش با واژگان، اشارات، قصص و تفسیرهای عمیق باطنی آیات تنیده شده، بیشتر شبیه یک قضاوت نامنصفانه تاریخی است.

مولوی در جهان تشیّع

در فضای مذهبی ما، همیشه این پرسش مطرح بوده است که علمای دین و مراجع بزرگ فکری چه نگاهی به مولوی داشته‌اند؟ آیا می‌توان او را به اتهام سنی‌بودن یا صوفی‌مسلک‌بودن کنار گذاشت؟ پاسخ به این پرسش در رویکرد حکمای بزرگ معاصر را پیش چشم می‌گذارد. چهره‌هایی چون علامه حسن‌زاده آملی، آیت‌الله جوادی آملی و مرحوم سید جلال‌الدین آشتیانی با احترام و تجلیل فراوان از «عارف رومی» یاد کرده‌اند. علامه حسن‌زاده در نوشته‌های خود بارها او را از مفاخر فرهنگ و ادب دانسته و تأکید کرده که بزرگانی چون مولوی و حافظ، پیش از آنکه شاعری پیشه کنند، به تمام علوم روزگار خود از جمله فقه، اصول، حدیث و کلام تسلط داشتند؛ اما بعدها جنبه شاعری و عرفانی آنان چنان درخشید که ساحت علمی‌شان را تحت‌الشعاع قرار داد.

مرحوم استاد سید جلال‌الدین آشتیانی، که در دفاع از مرزهای تشیع و فلسفه اسلامی بسیار سخت‌گیر و کم‌تعارف بود، از مولوی با عباراتی چون «شیخ عارف و محقق متبحر» یاد می‌کند و در برخی شروح خود می‌نویسد که رومی در تبیین برخی حقایق عرفانی حقیقتاً «قیامت کرده است».

منطق این بزرگان بر یک اصل روشن استوار است: غیر از انبیا و ائمه معصومین(ع)، هیچ انسانی معصوم نیست. بنابراین در مواجهه با یک متن فلسفی یا عرفانی، نباید به یک‌باره دست به دامنِ «مغالطه تعمیم شتاب‌زده» شد؛ یعنی نباید با دیدن چند بیت مشکوک یا برداشتی تاریخی که با روایات شیعه هم‌خوان نیست، کل آن منظومه را نجس و باطل اعلام کرد. ملاک همان کلام امام علی(ع) است: «حق را بشناس تا اهلش را بشناسی».

جالب اینجاست که ارادت مولانا به شخص علی بن ابی‌طالب(ع) در تاریخ ادبیات کم‌نظیر است. داستان معروف رویارویی حضرت با عمرو بن عبدود در دفتر اول مثنوی، نه فقط یک شعر حماسی، بلکه زیباترین درس‌نامه در باب اخلاص است:

از علی آموز اخلاص عمل / شیر حق را دان منزه از دغل

در غزا بر پهلوانی دست یافت / زود تیغی برکشید و برشتافت

او خدو انداخت بر روی علی / افتخار هر نبی و هر ولی

مولوی، امیرالمومنین (ع) را ترازوی حق می‌نامد؛ کسی که خشم شخصی را در راه خدا فرو می‌خورد و شمشیرش را برای هوای نفس پایین نمی‌آورد. به باور بسیاری از پژوهشگران، جلال‌الدین با اینکه به اقتضای جغرافیا و تربیت خاندانی در فضای اهل سنت می‌زیسته، اما در درک گوهر باطنی ولایت و تمسک به حقیقت علوی، فراتر از خط‌کشی‌های رایج گام برداشته است.

تفاوت مکتب خراسان با اهل بغداد

در تاریخ تصوف اسلامی، دست‌کم دو مشرب و آبشخور بزرگ وجود داشته که محققانی چون دکتر علی‌اصغر میرباقری فرد به روشنی آن‌ها را تفکیک کرده‌اند:

1. مکتب بغداد که محور آن شخصیت‌هایی چون جنید بغدادی هستند. این مکتب بر پایه «صحو» (هوشیاری و بیداری عقلانی)، «خوف»، «قبض»، «حزم» و پرهیزگاری محتاطانه شکل گرفته است. در عرفان بغداد، هیبت الهی و صفات جلالی حق در پیش‌چشم سالک است؛ انسان در برابر عظمت پروردگار خود را ناچیز، گناهکار و در خوف دائمی از عذاب می‌بیند.

2. مکتب خراسان که بزرگانی چون بایزید بسطامی، ابوسعید ابوالخیر، احمد غزالی، عطار و سرانجام مولانا را پرورده است. اینجا عرفان بر مدار «سُکر» (مستی روحانی)، «رجا»، «بسط»، «انس» و تماشای صفات جمالی استوار است. در مکتب خراسان، خدا مهربان‌تر و نزدیک‌تر از آن است که فقط مایه هراس باشد؛ او معشوق ازلی است که تجلی حسنش در سراسر کائنات پراکنده است.

به همین دلیل است که زبان مولانا زبانی پر از طرب، رقص و پایکوبی است. او به تعبیر خودش «کار و دکان و پیشه را سوخته» و به عالم دیگری پرواز کرده است. مستی او نه زوال عقل، بلکه فراتر رفتن از عقل حسابگر و سودپرست دنیایی است. در نگاه او، ایمان واقعی با دلی شادمان و لبریز از امید شکل می‌گیرد، نه با چهره‌ای عبوس و روحی پژمرده.

یکی از تناقض‌نماهای جذاب در زندگی مولانا، رابطه او با خودِ مقوله شعر است. از سویی با بزرگ‌ترین دیوان غزل‌های تاریخ ادبیات و مثنوی معنوی روبه‌روییم، و از سوی دیگر مکرر در مکرر می‌بینیم که او علیه شعر و وزن و قافیه عصیان می‌کند:

«رستم از این بیت و غزل ای شه و سلطان ازل / مفتعلن مفتعلن مفتعلن کشت مرا»

قافیه و مغلطه را گو همه سیلاب ببر / پوست بود پوست بود درخور مغز شعرا

چرا شاعری که این‌چنین کلمات را مسحور خود کرده، به قافیه ناسزا می‌گوید؟ دلیلش در درک او از محدودیت‌های زبان نهفته است. مولوی دریافته بود که حقیقت‌های ماورایی و تجربه‌های ژرف کشف و شهود، در تنگنای حروف و الفاظ نمی‌گنجند. کلمات مانند لباس‌هایی تنگ بر قامت معانی گشادند. او شعر را هدف نمی‌دانست؛ وقتی معنا نازل می‌شد، قالب‌های سنتی وزن و عروض زیر پای او می‌شکستند. استاد زرین‌کوب هم اشاره کرده که بی‌مبالاتی‌های گاه‌وبیگاه مولانا در رعایت قواعد قافیه، ناشی از غلبه حال و سرریز شدن شور باطنی بوده است؛ یارانش تندتند ابیات را می‌نوشتند در حالی که خودش از خود بی‌خود شده بود.

برای مولانا، مخاطب شعر نیز باید اهل دل باشد نه اسیر لفظ. او هشدار می‌دهد که مبادا به دهان و زبان من نگاه کنید، کلام را از جان بشنوید:

«تو ز لوح دل فروخوان به تمامی این غزل را / منگر تو در زبانم که لب و زبان نماند»

گره‌گشایی برای برای امروز انسان ایرانی

شاید بپرسیم که تمام این مباحث تاریخی و عرفانی چه دردی از امروزِ ما دوا می‌کند؟ روزگاری که ما انسان‌ها زیر فشار اضطراب، رقابت‌های بی‌پایان اقتصادی، جنگ‌های هویتی و گم‌گشتگی‌های مدرن دست‌وپا می‌زنیم. پاسخ دقیقاً در زاویه دید مولانا به «بحران هویت آدمی» است. او هشت سده قبل دست روی همان نقطه‌ای گذاشت که روان‌کاوی امروز با زحمت به آن نزدیک شده است: بت اصلی، دنیای بیرون نیست؛ بت واقعی در درون ماست:

«مادر بت‌ها بت نفس شماست / زانک آن بت مار و این بت اژدهاست

مولانا به زیبایی نشان می‌دهد که ریشه جنگ‌ها و تباهی‌های جامعه بشری، اسارت در الفاظ و بازی‌های منیت است. همان تمثیل مشهور او از چهار نفری که بر سر خریدن «انگور»، «عنب»، «استافیل» و «ازوم» گلاویز شدند و مشت بر روی هم کشیدند، خلاصه داستان تاریخ بشر است. آنها متوجه نبودند که همگی یک چیز را می‌خواهند و فقط زبان‌هایشان با هم متفاوت است تا اینکه صاحب‌دلی دانا آمد و انگور را جلویشان گذاشت تا آرام گیرند:

> «جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه / چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند»

عرفان مولانا در عصر چنددستگی‌ها، بمباران نفرت‌پراکنی و منازعات نژادی و ملی‌گرایی‌های کور، پادزهر بی‌نظیری است. او به ما یادآوری می‌کند که هویت راستین ما نه شناسنامه‌ها، رنگ پوست، زبان یا دسته‌بندی‌های سیاسی، بلکه جرعه‌ای از روح الهی است که در وجود همه انسان‌ها به ودیعه نهاده شده است. نسخه او نه انزوا و گوشه‌نشینی از سر بی‌خیالی، بلکه تمرین دائم «فراموشی خودِ کاذب» در برابر «حضور حقیقت ناب» است.

در پایان باید گفت که مولوی انسانی بود که از دل تاریخ، جغرافیا و قالب‌های روزگار خود قد برافراشت. او فرزند قرآن و شاگرد مدرسه سنت بود، اما نه نیازی است او را معصوم از خطا بینگاریم و نه سزاوار است او را به خاطر تفاوت‌های مذهبی و تاریخی تکفیر کنیم. او آینه‌ای روبه‌روی ما گذاشته است تا خودمان را در آن تماشا کنیم؛ آینه‌ای که غبار روی آن را باید با دست مهربانی، گذشت و حقیقت‌جویی پاک کرد.

انتهای پیام/