علامه جعفری و پرسش از حیات معقول

به گزارش خبرگزاری تسنیم، مرحوم علامه جعفری از اندیشمندان برجسته و طراز اول شیعی، در شهر تبریز زاده شد، تحصیلات دینی را در ایران و نجف پی گرفت و در 25 آبان 1377 درگذشت. زندگی علمی علامه جعفری در یک رشته محصور نماند: در کنار مباحث فلسفی و دینی، به ادبیات فارسی، انسان‌شناسی و نقد برخی دیدگاه‌های متفکران جدید پرداخت. البته ایشان را غالباً با دو کارِ بزرگ معرفی می‌کنند: تفسیر مثنوی و تفسیر نهج‌البلاغه. آنچه به گمان نگارنده مهم است، تامل پیرامون این پرسش است که چرا ایشان میان این رشته‌ها رفت‌وآمد می‌کرد. چرا اندیشمندی با سطح حوزوی اجتهاد به ادبیات عرفانی، اخلاق، حقوق، علم و گفت‌وگو با فلسفه جدید توجه می‌کند؟ به نظر پاسخ را بایست در مفهوم «حیات معقول» جستجو کرد. علامه جعفری به «انسانی» علاقه داشت که هم می‌داند، هم می‌خواهد، هم در جامعه عمل می‌کند و هم باید درباره ارزشِ کار خود پاسخ دهد. ایشان در جستجوی این است که بداند انسان با توانایی‌های عظیم شناختی و فنی‌اش، زندگی را به چه سویی می‌برد. در نگاه علامه، افزایش قدرت به‌خودیِ خود مساوی رشد انسان نیست زیرا چه بسا ابزارهای ما دقیق‌تر شوند ولی در همان حال، داوری‌مان درباره هدفِ به‌کارگیری آن‌ها ضعیف‌تر شود.

تعبیر «حیات معقول» ممکن است در نگاه نخست امری بدیهی جلوه کند زیرا مگر کسی هست که طرفدار زندگی نامعقول باشد؟ توجه به این نکته ضروری است که در اینجا مقصود از «معقول» همان رویکرد حسابگرانه یا عقلانیت ابزاری که در جستجوی بهترین وسیله برای نیل به هدف نیست بلکه مسئله، انتقال از سطحی از زندگی و حیات که نیروهای طبیعی، عادت‌ها و کشش‌ها و گرایش‌ها بر آن غلبه دارند به سطحی از حیاتی آگاهانه است که شخص در آن با اختیار، فعالیت‌های خود را نسبت به هدفی برتر تنظیم می‌کند. در این صورت‌بندی، عقل فقط ابزارِ یافتن سریع‌ترین راه به خواسته موجود نیست؛ خودِ خواسته و ارزشِ غایت را نیز می‌سنجد. فرد ممکن است در رسیدن به هدفی بسیار زیرک باشد لکن هوشمندیِ وسیله آنهم بدون سنجشِ هدف، زندگی معقول را نمی‌سازد.

تذکر این نکته هم مهم است که تفاوت «حیات طبیعی» و «حیات معقول» را نیز نباید به دشمنی با بدن، نیاز یا لذت یا سرکوب تعبیر کرد. انسان برای زیستن به خوراک، امنیت، استراحت، عاطفه و معاش نیاز دارد. پرسش علامه این نیست که چگونه از طبیعتِ انسانی فرار کنیم، بلکه این است که آیا همه زندگی را می‌توان به اداره این نیازها و رقابت برای سهمِ بیشتر تقلیل داد؟ اگر پاسخ منفی باشد، باید معیاری برای جهت‌دادن به نیروهای زندگی پیدا کرد. شاید بتوان از واژه «تنظیم» در توضیح اندیشه علامه جعفری استفاده کرد. از نظر علامه جعفری، قرار نیست میل انسانی سرکوب شود بلکه باید در نسبتی با شناخت، آزادی و خیرِ دیگران، بازتعریف شود، در نتیجه، حیات معقول نه یک حالتِ بی‌احساسی و سرکوب عواطف است و نه ساختاری پیشینی برای اطاعتِ مکانیکی نیروهای درونی.

نسبت میل، غریزه و آزادی، از نکاتی است که در غرب از سوی فلاسفه‌ای همچون مارکوزه مطرح شده است. آزادی فقط این نیست که موانع بیرونی کمتر باشند؛ انسان ممکن است از بیرون آزاد به نظر برسد، اما در بندِ عادت‌ها و عادت‌واره‌هایی ـ انگونه که بوردیو می‌گفت ـ باشد که حتی حاضر به پذیرفتنش هم نباشد. از سوی دیگر، تأکید بر «رهایی از خود طبیعی» نیز می‌تواند خطر جدی ایجاد کند یعنی کسی به نامِ کمال، اختیارِ دیگری را نادیده بگیرد. پس هر دفاعی از حیات معقول از نظرگاه علامه جعفری باید بتواند میان تربیتِ آزادانه و تحمیلِ خیر بر دیگران تمایز بگذارد. اگر انسان مسئولِ رشد خود است پس نمی‌توان او را صرفاً ابژه برنامه‌های مدون دیگران کرد.

جایگاه مثنوی و نهج البلاغه در اندیشه علامه

علامه جعفری در آثار مرتبط با مثنوی معنوی از عشق، تحول و مرزِ دانستن انسان سخن می‌گوید. علامه در مواجهه با مولوی رویکرد کاملا فعال دارد. به عقیده علامه جعفری خواننده مثنوی معنوی در ضمن بهره‌گیری از زیبایی و قدرتِ تمثیل، بایست هم‌زمان درباره معنای یک ادعا و نسبتِ آن با مسئولیتِ انسانی نیز پرسش کند. این امر در کنار توجه به نهج‌البلاغه سبب شد تا علامه جعفری به زبانِ عدالت، قدرت، وظیفه و زندگی اجتماعی نزدیک شود، از اینرو این دو حوزه، اگر درست خوانده شوند، از هم جدا نیستند: عرفانی که به رفتار با انسان‌های واقعی بی‌اعتنا باشد ناقص است همانگونه که سیاستی که از پرورشِ داوری و مهارِ خودخواهی غافل بماند، با بحرانِ هدف روبه‌رو می‌شود.

از این منظر می‌توان تمایزِ «عرفان مثبت» و «عرفان منفی» را که در دهه‌های اخیر رواج یافته در مباحث منسوب به علامه جعفری ردیابی کرد. عرفان اگر بهانه‌ای برای گریز از تکلیف، عدالت و رنج دیگران شود، نیروی اخلاقی خود را از دست می‌دهد. عرفانِ مثبت، در این خوانش، با بیداری، مسئولیت و جهت‌یافتنِ زندگی پیوند دارد. البته نمی‌توان هر تجربه درون‌گرایانه را برچسب «منفی» زد یا هر فعالیتِ اجتماعی را به‌خودیِ خود نشانه «مثبت» بودن دانست. پرسش روشن‌تر آن است که تجربه معنوی چه نسبتی با صداقت، حقِ دیگری، نظمِ زندگی و پاسخ‌گوییِ شخص پیدا می‌کند. ارزشِ هر مفهوم هنگامی آشکار می‌شود که به معیاری برای داوری تبدیل شود و نه برچسبی برای تایید یا نفی دیگران. از این رو «حیات معقول» بُعدی اجتماعی نیز دارد. هیچ شخصی اهداف و امکان‌های زندگی‌اش را یک‌تنه نمی‌سازد؛ آموزش، مناسبات اقتصادی، قانون و فرهنگ عمومی در آن دخالت دارند. بنابراین، سخن گفتن از رشد انسان بدون پرسش از شرایطی که او را فرسوده یا توانا می‌کنند، نارساست. در همین‌جا اندیشه ایشان به گفت‌وگو با مسئله پیشرفت می‌رسد. پژوهش‌ها درباره مساله پیشرفت از نظرگاه علامه به ما نشان می‌دهد که ایشان میان پیشرفت علمی و فنی با تکامل اخلاقی تمایز می‌گذارد؛ یکی لزوماً دیگری را تضمین نمی‌کند. این تمایز دعوت به دشمنی با علم نیست. برعکس، هرچه ابزار نیرومندتر باشد، سنجشِ غایت و پیامدِ استفاده از آن ضروری‌تر می‌شود. جامعه‌ای که تنها «چه می‌توانیم بکنیم؟» را بپرسد و «چه باید بکنیم؟» را کنار گذارد، از جهت‌دادن به توان خود بازمی‌ماند.

برای نمونه، می‌توان الگوی پیشرفت در اندیشه علامه جعفری را با مسئله هوش مصنوعی بررسی کرد بی‌آنکه پاسخی را به علامه نسبت دهیم. هوش مصنوعی سامانه‌ای است که سرعتِ تولیدِ متن، تصویر یا تصمیم انسانی را افزایش دهد. اما برای ارزیابیِ انسانی آن باید پرسش‌های جدی را مطرح ساخت: اگر کسی پس از مشورت با هوش، آسیب ببیند، مسئولیت آن با کیست و آیا امکان اعتراض دارد؟ آیا تناوردگی در توانایی بشری الزاما ما را به حقیقت نزدیکتر می‌کند یا فقط خطا را سریع‌تر گسترش می‌دهد؟ این‌ها سوالاتی است که می‌توان از میراث علامه جعفری در پاسخ به آنها بهره‌مند شد.

آزاداندیشی در گفتگو با دیگر سنت‌های فکری

وجه دیگری از اهمیت علامه جعفری، علاقه به گفت‌وگو با اندیشه‌های بیرون از سنتِ بلافصل خویش مانند ارسال نامه‌ به برتراند راسل است. این مواجهه آزاداندیشانه با دیگر سنت‌های فکری ـ همانگونه که علامه طباطبایی نیز با هانری کربن فرانسوی گفتگو داشتند ـ معیار مهم و سنگ محک یک سنت اندیشه‌ای است، با اینحال آنچه حائز اهمیت است، پرسش از این است که گفت‌وگو چه مسئله‌ای را روشن کرده و آیا موضعِ طرف مقابل منصفانه بازسازی شده است یا نه. همین معیار درباره نقد اندیشه‌های علامه جعفری نیز صادق است. سنت حوزوی هماره بر آزاداندیشی استوار بوده است. اگر علامه در موضوعی از متفکری جدید انتقاد می‌کند، خواننده امروزی نیز این حق را دارد که با الگوبرداری از بزرگان فکری و معرفتی سنت اسلامی، به بازخوانی انتقادی تراث اسلامی دست یازد. گفت‌وگوی میان سنت‌ها زمانی جدی است که نه تصویری نخ‌نما و ساده از دیگر سنت‌ها ارائه شود و نه قوت و توش و توان سنت خودمان را نادیده بگیریم.  

نیتجه آنکه علامه جعفری را صرفا نباید به سبب گستردگیِ آثار یا سلوک فردی و اجتماعی‌اش ستود. تجلیل از هر اندیشمندی، خوانش میراث فکری او و بازپروی پرسشی است که با آن زندگی می‌کرد. شاید بتوان امروز اینگونه پرسش علامه جعفری را طرح کرد که اگر انسان مدرن با توجه به امکانات جدید بتواند بیشتر بداند، سریع‌تر تصمیم بگیرد و گسترده‌تر اثر بگذارد، چه چیزی تضمین می‌کند که بهتر زندگی کند؟ این پرسش است که بحثِ غایت، آگاهی، اختیار و مسئولیت را در کنار بحثِ دانش و قدرت برای ما همچنان زنده نگه میدارد. بسیار رواست که اینگونه پرسش‌ها را از پستوی کتابخانه‌ها و لابه‌لای کتابها به مدرسه، دانشگاه، رسانه و تصمیم‌های روزمره بکشانیم تا بفهمیم آیا آنچه می‌سازیم و آن‌گونه که زندگی می‌کنیم، فقط بر توانایی ما می‌افزاید، یا به زندگی انسانی‌تر نیز جهت می‌دهد.

انتهای پیام/